"Elektrik TANAP": Azərbaycan və Türkiyə yeni nəsil enerji formalaşdırır

Azərbaycan və Türkiyənin enerji tərəfdaşlığı yeni mərhələyə qədəm qoyur: son onilliklərdə onun əsasını neft və təbii qaz təşkil edirdisə, indi birgə gündəlikdə elektrik enerjisi, bərpa olunan enerji mənbələri, enerji sistemləri arasında əlaqələr və Avropaya "yaşıl" enerjinin ixracı getdikcə daha aydın şəkildə ön plana çıxır.

Məhz bu keçid bu gün Bakıda keçirilən Azərbaycan-Türkiyə 5-ci Enerji Forumunun əsas mövzularından biri olub.

Bununla belə, söhbət ənənəvi enerjinin "yaşıl" gündəmlə əvəzlənməsindən getmir. Daha doğrusu, Azərbaycan və Türkiyə artıq yaratdıqları enerji arxitekturasının növbəti mərhələsini formalaşdırırlar: mövcud neft-qaz marşrutları yeni enerji əlaqələrinin inkişafı üçün təmələ çevrilir, qarşılıqlı fəaliyyət modeli isə tədricən karbohidrogen ticarətindən elektrik enerjisi ticarətinə doğru dəyişir.

BTC və TANAP-dan yeni enerji xəritəsinə

İki ölkənin enerji əməkdaşlığı onilliklər ərzində Bakı-Tbilisi-Ceyhan (BTC) neft kəməri, Bakı-Tbilisi-Ərzurum qaz kəməri, Cənub Qaz Dəhlizi, eləcə də bunlarla bağlı hasilat və emal aktivləri kimi iri infrastruktur layihələri ətrafında formalaşıb.

Bu infrastruktur təkcə Bakı ilə Ankaranın enerji münasibətlərini deyil, həm də iki ölkənin regional enerji xəritəsindəki mövqeyini dəyişib. Azərbaycan öz resurslarını beynəlxalq bazarlara çıxarmaq imkanı əldə edib, Türkiyə isə Xəzər ilə Avropa arasında enerji tranziti mərkəzi kimi rolunu gücləndirib.

Forumda səsləndirilən məlumatlara görə, mövcud neft-qaz infrastrukturu vasitəsilə Azərbaycandan Türkiyəyə və Türkiyə üzərindən beynəlxalq bazarlara ümumilikdə 561 milyon ton neft və 196 milyard kubmetr qaz nəql edilib. Bunun 130 milyard kubmetri Azərbaycanın Türkiyəyə qaz tədarükünün payına düşür ki, bunun da 40 milyard kubmetri Cənub Qaz Dəhlizinin ən uzun hissəsi olan Trans-Anadolu Qaz Boru Kəməri (TANAP) vasitəsilə nəql olunub. Təkcə 2026-cı ilin ilk səkkiz ayında Azərbaycan Türkiyəyə 6,2 milyard kubmetr qaz tədarük edib, daha 7,5 milyard kubmetr Azərbaycan qazı Türkiyə ərazisindən Avropa ölkələrinə, 1 milyard kubmetr isə Suriyaya göndərilib.

Beləliklə, qaz infrastrukturu öz funksiyasını davam etdirir. Bundan əlavə, Azərbaycan qazının tədarük coğrafiyası genişlənir, Türkiyə isə Azərbaycanla xarici bazarlar arasında əsas tranzit halqasi olaraq əhəmiyyətini qoruyur. Lakin növbəti addımın mahiyyəti məhz bu fonda daha aydın görünür.

Elektrik enerjisi yeni strateji resursa çevrilir

Türkiyənin energetika və təbii sərvətlər naziri Alparslan Bayraktar tədbir çərçivəsində Trend-ə verdiyi özəl müsahibədə bildirib ki, dünya energetikası dərin transformasiya mərhələsindən keçir: sənaye, nəqliyyat, binalar və gündəlik həyat getdikcə daha çox elektrikləşir.

Bu isə o deməkdir ki, rəqabət tədricən yalnız kimin enerji resurslarına malik olması ətrafında deyil, həm də elektrik enerjisi istehsal etmək, onu uzaq məsafələrə ötürmək və müvafiq şəbəkələrin etibarlılığını təmin etmək imkanları ətrafında gedəcək.

"Artıq məsələ yalnız enerji istehsal etmək deyil. İstehsal olunan enerjini ən təhlükəsiz, dayanıqlı, sürətli və səmərəli şəkildə tələbat mərkəzlərinə, yəni istehlakçılara və vətəndaşlara çatdırmaqdır", - deyə o qeyd edib.

Nazir bildirib ki, güclü və bir-biri ilə əlaqəli elektrik sistemləri enerji təchizatının təhlükəsizliyini dəstəkləyir, resurslardan daha səmərəli istifadəyə imkan yaradır, bərpa olunan enerjinin sistemə inteqrasiyasını asanlaşdırır və ölkələr arasında yeni ticarət imkanları formalaşdırır.

"Bu baxımdan, biz interkonnektorları və ölkələr arasında yeni elektrik ticarətini sadəcə iki elektrik sistemi arasında yaradılan bağlantı kimi deyil, enerji sistemlərimizi bir-birinə daha da yaxınlaşdıran strateji əməkdaşlıq sahəsi kimi görürük. Azərbaycanla birlikdə həyata keçirdiyimiz işlər məhz bu vizyonun mühüm hissəsidir", - deyə A.Bayraktar vurğulayıb.

Ən diqqətçəkən məqam isə Türkiyənin gələcək elektrik enerjisi infrastrukturuna yalnız ikitərəfli layihə kimi baxmamasıdır. Bayraktar Azərbaycanın ənənəvi enerji resurslarının ixracı sahəsində formalaşdırdığı modelin "yaşıl" enerji sektorunda da tətbiq edilməsinin planlaşdırıldığını birbaşa bildirib.

"Azərbaycan Avropanın təbii qaz tədarükündə strateji tərəfdaşıdır. Ölkə 16 müxtəlif dövlətə qaz tədarük edir və Avropanın enerji təhlükəsizliyinin təmin olunmasında mühüm rol oynayır. Biz analoji modeli elektrik enerjisi, xüsusilə də "yaşıl enerji" sahəsində də tətbiq etməyi planlaşdırırıq", - nazir deyib.

Bu tezisdə Azərbaycan-Türkiyə enerji əməkdaşlığının yeni strateji məntiqi faktiki olaraq ifadə olunur. Azərbaycanın Xəzərdə və ölkənin digər regionlarında günəş və külək enerjisi sahəsində böyük potensialı var. Eyni zamanda, Qazaxıstan və Özbəkistan da əhəmiyyətli enerji potensialına malikdir. Türkiyə isə böyük daxili bazara, inkişaf etmiş sənayeyə və Avropa bazarına çıxış üçün artıq mövcud infrastruktura malikdir. Nəticədə Azərbaycan yalnız elektrik enerjisi istehsalçısı deyil, həm də onun konsolidasiyası və sonrakı ixracı üçün qovşaq, Türkiyə isə Avropaya gedən yolda enerji və tranzit habı kimi çıxış edə biləcək bir zəncir formalaşır.

Bayraktar qeyd edib ki, Türkiyənin fəal iştirakı ilə həyata keçirilən üç iri layihə Avropanın ehtiyac duyduğu sıfır-karbon prinsipli elektrik enerjisinə çıxışını təmin etməlidir.

"Elektrik TANAP"ı enerji dəhlizinin yeni versiyası kimi

Yeni modelin ən diqqətçəkən ifadəsi Bayraktarın Azərbaycan-Gürcüstan-Türkiyə-Bolqarıstan dördtərəfli layihəsi ilə bağlı açıqlaması olub. Nazir bu layihəni potensial "Elektrik TANAP" adlandırıb. Müqayisənin mahiyyəti aydındır. TANAP Cənub Qaz Dəhlizinin əsas arteriyalarından birinə çevrilərək Azərbaycan qazının Türkiyədən keçməklə Avropa bazarına çıxmasına imkan yaradıb. İndi oxşar funksiyanın elektrik enerjisi üçün yaradılması nəzərdə tutulur.

İlkin mərhələdə layihə artıq mövcud infrastrukturdan maksimum səmərəli istifadəni nəzərdə tutur. Türkiyə ilə Gürcüstan arasında 700 MVt gücündə elektrik bağlantısı fəaliyyət göstərir, Türkiyə ilə Bolqarıstan arasında əlaqələr mövcuddur, Azərbaycan Gürcüstanla bağlıdır, paralel olaraq Naxçıvan-Türkiyə bağlantısı da inkişaf etdirilir.

Daha sonra ötürücülük qabiliyyətinin mərhələli şəkildə artırılması nəzərdə tutulur.

Bu yanaşma prinsipial əhəmiyyət daşıyır: yeni enerji infrastrukturu mütləq sıfırdan və eyni vaxtda yaradılmalı deyil. Mövcud bağlantılardan istifadə istehsal və tələbat artdıqca gücləri mərhələli şəkildə artırmaqla vahid sistemin tədricən formalaşdırılmasına imkan verir. Perspektivdə bu, Cənubi Qafqaz və Türkiyənin elektrik şəbəkəsini Xəzər ilə Avropa arasında yeni tranzit marşrutuna çevirə bilər.

Naxçıvanın elektrik şəbəkələrinin Türkiyə ilə inteqrasiyası və tərəflər arasında enerji mübadiləsi layihəsi də xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.

Bu layihənin əhəmiyyəti yalnız Naxçıvanla məhdudlaşmır. Bayraktarın sözlərinə görə, gələcəkdə xətt Zəngəzur dəhlizi vasitəsilə Azərbaycanın əsas ərazisi ilə əlaqələndirilə bilər. Beləliklə, yeni regional nəqliyyat və kommunikasiya marşrutlarının formalaşması halında elektrik enerjisi əlaqələrinin inkişafı əlavə ölçü qazana bilər.

Bayraktarın qeyd etdiyi üçüncü layihə isə daha genişmiqyaslıdır - Qara dəniz üzərindən sualtı elektrik bağlantısı.

Layihə Azərbaycan və Gürcüstandan başlayaraq Qara dənizin dibi ilə Rumıniya və Macarıstan istiqamətində uzanacaq interkonnektorun yaradılmasını nəzərdə tutur. Türkiyə də bu layihədə iştirak etmək niyyətini ifadə edib.

Ümumilikdə üç istiqamət - Naxçıvan-Türkiyə, Azərbaycan-Gürcüstan-Türkiyə-Bolqarıstan və Qara dəniz kabeli - Xəzərdən və Mərkəzi Asiyadan Avropa istiqamətində elektrik enerjisinin çıxarılması üçün bir neçə potensial marşrut formalaşdırır. Məhz burada ikitərəfli əməkdaşlıq artıq Avrasiya ölçüsü qazanır.

A.Bayraktar qeyd edib ki, Azərbaycanın Qazaxıstan və Özbəkistanla razılaşmaları türk dünyasının enerji potensialının birləşdirilməsi üçün əlavə imkanlar yaradır.

"Bunu Qazaxıstan və Özbəkistanla imzaladığımız sazişlə birləşdirsək, düşünürəm ki, bu, bütün türk dünyasını birləşdirəcək", - nazir deyib.

Mərkəzi Asiya növbəti resurs mənbəyinə çevrilə bilər

Bununla yanaşı, yeni elektrik enerjisi arxitekturası karbohidrogenlərin əhəmiyyətini aradan qaldırmır. Əksinə, Ankaranın enerji baxışında ənənəvi və yeni resurslar bir-birini tamamlamaya başlayır. Türk dövlətlərinin potensialı neft və qazla məhdudlaşmır. Qazaxıstan əhəmiyyətli neft ehtiyatlarına malikdir və uranın iri tədarükçüsüdür, Türkmənistan böyük təbii qaz ehtiyatlarına malikdir, region isə ümumilikdə kritik əhəmiyyətli minerallarla zəngindir.

Türkiyə üçün bu, eyni zamanda həm həmin resursların istehlakçısı, həm də onların beynəlxalq bazarlara çıxarılması üçün tranzit mərkəzi kimi çıxış etmək imkanı deməkdir. Bu kontekstdə Bakı-Tbilisi-Ceyhan neft kəməri də əhəmiyyətini qoruyur. Türkiyə tərəfinin məlumatına görə, Ceyhan vasitəsilə dünya bazarlarına günə təxminən 500-600 min barel neft tədarük olunur. Bununla yanaşı, Mərkəzi Asiya və digər türk dövlətlərinin neftinin bu infrastruktura cəlb edilməsi potensialını ayrıca vurğulamaq lazımdır.

Yəni yeni enerji modeli köhnə modeldən imtina yolu ilə qurulmur. Əksinə, mövcud infrastruktur daha intensiv istifadə edilməli və eyni zamanda yeni marşrutlarla tamamlanmalıdır.

Bu, Avropa üçün niyə vacibdir?

Avropa enerji bazarı üçün bu transformasiyanın əhəmiyyəti ilk növbədə, şaxələndirmədən ibarətdir. Qaz sektorunda Azərbaycan artıq müstəqil tədarükçü kimi çıxış etmək və ixrac coğrafiyasını genişləndirmək imkanını sübut edib. İndi analoji model elektrik enerjisinə də tətbiq edilə bilər. Bu halda Azərbaycan-Türkiyə modelinin üstünlüyü yalnız bərpa olunan enerji resurslarının mövcudluğu ilə deyil, həm də elektrik enerjisinin istehsalından regional şəbəkələr vasitəsilə ötürülməsinə qədər bir neçə səviyyəli infrastrukturun mövcudluğu ilə bağlı olacaq.

Məhz buna görə interkonnektorların inkişafı strateji məsələyə çevrilir. Bir-biri ilə daha çox əlaqələndirilmiş sistem olduqca elektrik enerjisini bazarlar arasında yenidən bölüşdürmək, dəyişkən generasiya mənbələrini inteqrasiya etmək və enerji təchizatının dayanıqlığını artırmaq imkanları da genişlənir.

Azərbaycan üçün bu, neft və qaz ixracatçısı rolundan daha geniş enerji tədarükçüsü roluna, o cümlədən bərpa olunan mənbələrdən əldə edilən elektrik enerjisinin tədarükçüsünə potensial keçid deməkdir. Türkiyə üçün isə Xəzər və Mərkəzi Asiyanı Avropa bazarları ilə birləşdirən enerji habı statusunun möhkəmləndirilməsi deməkdir.

Forumun digər mühüm nəticəsi ondan ibarətdir ki, enerji keçidi investisiyaların strukturunu da dəyişir.

Azərbaycanın energetika naziri Pərviz Şahbazovun vurğuladığı kimi, rəqəmsallaşma, süni intellekt, məlumat mərkəzləri və genişlənən elektrikləşmə enerji sistemlərinə yeni tələblər formalaşdırır. Buna görə də yalnız yeni generasiya güclərinin yaradılması kifayət etməyəcək.

Daha güclü şəbəkələr, enerji saxlanc sistemləri, yeni dövlətlərarası bağlantılar və enerji axınlarının rəqəmsal idarə olunması zəruridir. Məhz buna görə Azərbaycan və Türkiyənin əməkdaşlığı tədricən generasiyadan sistem infrastrukturuna doğru genişlənir.

1990-cı və 2000-ci illərdə tərəfdaşlığın əsasını neft və qaz təşkil edirdi. Daha sonra Xəzəri Türkiyə və Avropa ilə birləşdirən genişmiqyaslı boru kəmərləri sistemi formalaşdı. Bu gün isə həmin model yeni məzmun qazanır. Əməkdaşlığın əsas obyektinə artıq ayrı-ayrı resurslar deyil, generasiyanı, şəbəkələri, ticarəti, tranziti, rəqəmsal texnologiyaları və Avropa bazarını birləşdirən enerji sistemi çevrilir. Ən mühüm məqam isə ondan ibarətdir ki, Azərbaycan və Türkiyə bu prosesə sıfırdan başlamır. Onlar onilliklər ərzində yaradılmış infrastruktur, siyasi və institusional bazadan istifadə edirlər.

Bu mənada "Elektrik TANAP" ifadəsi sadəcə uğurlu məcaz deyil. O, növbəti mərhələnin prinsipial məntiqini əks etdirir. Əgər TANAP Azərbaycan qazının Türkiyə və Avropaya çıxarılmasının fiziki arteriyasına çevrilibsə, yeni elektrik interkonnektorları Azərbaycandan, perspektivdə isə Mərkəzi Asiyadan elektrik enerjisi üçün analoji sistemə çevrilə bilər.

Beləliklə, Şərq-Qərb enerji dəhlizi ikinci ölçü qazanacaq: neft və qaz axınları ilə yanaşı, onun vasitəsilə elektrik enerjisi, o cümlədən "yaşıl" enerji axınları da nəql olunacaq.

Məhz Azərbaycan-Türkiyə enerji tərəfdaşlığındakı əsas dəyişiklik bundan ibarətdir - tərəfdaşlıq resursların birgə mənimsənilməsi və nəqlindən tədricən Avrasiyanın yeni enerji xəritəsinin birgə formalaşdırılmasına keçir.