Neft gəlirləri 13 faiz artıb, ixrac həcmi azalıb: Azərbaycan üçün fürsət və risklər-ÖZƏL

2026-cı ilin yanvar-sentyabr aylarında Azərbaycanın xam neft ixracından əldə etdiyi gəlir ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 13 faiz artaraq 10,1 milyard dollara çatıb. İxracın həcmi isə 7 faiz azalıb. ABŞ-İran münaqişəsi fonunda neft qiymətlərinin yüksəlməsi ölkənin neft satışından gəlirlərinin 1,16 milyard dollar artmasına səbəb olub.

2026-cı ilin ilk doqquz ayında Azərbaycanın neft ixracından əldə etdiyi gəlirin 13 faiz artmasına, ixrac həcminin isə 7 faiz azalmasına iqtisadi baxımdan necə yanaşmaq olar?Dünya bazarında neft qiymətlərinin ABŞ-İran münaqişəsi fonunda yüksəlməsi Azərbaycanın dövlət büdcəsinə və iqtisadi dayanıqlılığına hansı təsirləri göstərə bilər?
Mövzu ilə bağlı Liberal İqtisadçılar Mərkəzinin sədri, iqtisadçı Akif Nəsirli Olaylar.az-a açıqlama verib:

"Azərbaycanın 2026-cı ilin yanvar-sentyabr aylarında neft ixracından əldə etdiyi gəlirin 13 faiz artaraq 10,1 milyard dollara çatması, ixrac həcminin isə 7 faiz azalması ilk növbədə qiymət amili ilə izah olunur. Bu, o deməkdir ki, Azərbaycan daha az həcmdə neft satmaqla daha çox gəlir əldə edib. ABŞ-İran qarşıdurması fonunda dünya bazarında neftin bahalaşması ixrac gəlirlərinin artmasına imkan yaradıb.
Lakin burada mühüm fərq var: neft satışından əldə olunan gəlirin artması neft hasilatının artması və ya iqtisadiyyatın istehsal imkanlarının genişlənməsi demək deyil. Gəlir artımı əsasən bazar qiymətlərindən qaynaqlanırsa, bu üstünlük xarici siyasi vəziyyətin dəyişməsi ilə qısa müddətdə aradan qalxa bilər. Digər tərəfdən, ixrac həcminin azalması Azərbaycanın neft gəlirlərinin gələcəkdə davamlılığı baxımından diqqət tələb edir.
Dövlət büdcəsi baxımından yüksək neft qiymətləri əlavə gəlir imkanları yaradır. 2026-cı ilin büdcə proqnozunda neftin orta illik ixrac qiyməti bir barel üçün 65 dollar götürülüb. İxrac qiymətləri bu səviyyədən yüksək qaldıqda, digər şərtlər dəyişməzsə, ölkənin neft gəlirləri və Dövlət Neft Fondunun daxilolmaları arta bilər. Bu isə büdcə transfertlərinin maliyyələşdirilməsi, valyuta ehtiyatlarının qorunması və dövlətin maliyyə imkanlarının genişlənməsi baxımından müsbət təsir göstərə bilər.
Ancaq yüksək neft qiymətlərinin riskləri də var. Birincisi, qiymət artımı siyasi münaqişələrdən qaynaqlanırsa, vəziyyət normallaşdıqda neft ucuzlaşa bilər. İkincisi, ixrac həcminin azalması qiymət üstünlüyünün təsirini zəiflədə bilər. Üçüncüsü, neft gəlirlərinin artması dövlət xərclərinin daimi genişləndirilməsinə əsas verməməlidir. Çünki qiymətlər sonradan düşərsə, büdcə gəlirlərində azalma və maliyyə təzyiqləri yarana bilər.
Digər mühüm məsələ iqtisadiyyatın neftdən asılılığının azaldılmasıdır. Neftin bahalaşması nəticəsində yaranan əlavə gəlirlər qeyri-neft sektorunun inkişafına, sənaye və kənd təsərrüfatının genişləndirilməsinə, ixracın şaxələndirilməsinə və məhsuldarlığın artırılmasına yönəldilərsə, bu üstünlük uzunmüddətli iqtisadi faydaya çevrilə bilər. Əks halda, qiymət artımından əldə olunan gəlir müvəqqəti maliyyə rahatlığı yaradacaq.
Beləliklə, Azərbaycanın neft ixracından gəlirlərinin 13 faiz artması müsbət göstəricidir, lakin ixrac həcminin 7 faiz azalması diqqətdən kənarda qalmamalıdır. Əsas məqsəd neftin bahalaşmasından yaranan əlavə gəliri cari xərclərin artırılmasına deyil, iqtisadiyyatın şaxələndirilməsinə və neft gəlirlərindən asılılığın azaldılmasına yönəltmək olmalıdır".

Zeynəb Mustafazadə