Paradoks: Niyə daha uzun yaşayır, lakin daha az övlad böyüdürük?

Dünyanın əhali xəritəsi səssiz, lakin olduqca sürətli şəkildə dəyişir. Uzun illər ərzində dünya əhalisinin artımı, yüksək doğum göstəriciləri və nisbətən gənc əhali qlobal demoqrafik mənzərənin əsas xüsusiyyətləri hesab olunurdusa, indi bu mənzərənin mərkəzində tamamilə başqa bir proses dayanır: əhalinin qocalması və doğum səviyyəsinin aşağı düşməsi. Son illərdə demoqrafiya ilə bağlı statistik göstəricilər bu dəyişimin miqyasını daha aydın göstərməyə başlayıb. 2026-cı ilin sentyabrında ABŞ Siyahıya alma Bürosunun açıqladığı yeni məlumatlara görə, tarixdə ilk dəfə dünyada 65 yaş və yuxarı insanların sayı 5 yaşa qədər uşaqların sayını ötüb. Bu, sadəcə iki yaş qrupunun müqayisəsi deyil. Rəqəmlər dünya əhalisinin yaş strukturunda baş verən fundamental dəyişiklikdən xəbər verir. Əslində, bu dəyişiklik birdən-birə yaranmayıb. Dünya əhalisinin demoqrafik davranışı onilliklərdir dəyişir. İnsanlar əvvəlki nəsillərlə müqayisədə daha uzun yaşayır, uşaqların və anaların ölüm göstəriciləri azalır, səhiyyə imkanları genişlənir, ailələrin ölçüsü kiçilir. Bütün bunlar insanlıq tarixində böyük sosial və tibbi nailiyyətlərin nəticəsidir. Lakin müsbət inkişaf kimi başlayan uzunömürlülük və aşağı ölüm göstəriciləri doğum səviyyəsinin davamlı azalması ilə üst-üstə düşəndə cəmiyyətlərin qarşısında tamamilə yeni demoqrafik reallıq formalaşır. Birləşmiş Millətlər Təşkilatının məlumatlarına görə, 1974-cü ildə dünya əhalisinin 65 yaş və yuxarı hissəsi 5,5 faiz təşkil edirdisə, 2024-cü ildə bu göstərici 10,3 faizə yüksəlib. Proqnozlara əsasən, 2074-cü ildə 65 yaşdan yuxarı insanların dünya əhalisində payı 20,7 faizə çata bilər. Eyni zamanda, 80 yaş və yuxarı insanların sayının da qarşıdakı onilliklərdə kəskin artacağı gözlənilir. Digər tərəfdən, doğum göstəricilərində də uzunmüddətli azalma müşahidə olunur. BMT-nin 2024-cü il Dünya Əhali Perspektivlərinə əsasən, qlobal fertillik əmsalı hazırda bir qadına orta hesabla 2,25 doğuş səviyyəsindədir və bu göstərici təxminən bir nəsil əvvəlkindən bir uşaq azdır. Beləliklə, dünya əhalisinin qarşısında maraqlı bir paradoks yaranır: bəşəriyyət daha uzun yaşayır, lakin daha az uşaq dünyaya gətirir. Bu iki proses birlikdə cəmiyyətlərin yaş strukturunu dəyişdirir. Əvvəllər əhalinin piramidasında geniş yer tutan uşaqların və gənclərin payı tədricən azalır, yaşlı insanların çəkisi isə artır. Bu dəyişiklik artıq yalnız inkişaf etmiş Qərb ölkələrinin problemi deyil. Əhalinin qocalması əvvəlcə yüksək gəlirli ölkələrdə daha aydın nəzərə çarpsa da, hazırda orta gəlirli və inkişaf etməkdə olan ölkələrdə də proses sürətlənir. BMT əhalinin qocalmasını qlobal fenomen kimi qiymətləndirir və bildirir ki, bəzi inkişaf etməkdə olan ölkələrdə bu keçid daha sürətli baş verdiyindən həmin cəmiyyətlər yeni demoqrafik reallığa uyğunlaşmağa kifayət qədər vaxt tapmaya bilər. Demək, söhbət yalnız insanların yaşının artmasından getmir. Əhalinin yaş strukturu dəyişdikcə iqtisadiyyatın, əmək bazarının, ailə münasibətlərinin, səhiyyə sisteminin, sosial müdafiənin və hətta şəhər həyatının təşkilinə qədər bir çox sahədə yeni suallar meydana çıxır. Bir ölkədə uşaqların sayı azalarkən yaşlıların sayı artırsa, həmin cəmiyyətin gələcəkdə məktəblərə, universitetlərə, işçi qüvvəsinə, xəstəxanalara, pensiya sisteminə və sosial xidmətlərə olan tələbatı da dəyişir. Dünya artıq bu dəyişikliklərin ayrı-ayrı nəticələrini müşahidə edir. Əhalisinin sayı və ya artımı uzun müddətdir zəifləyən ölkələrdə əmək qabiliyyətli insanların sayının azalması, yaşlı əhali üçün səhiyyə və uzunmüddətli qayğıya tələbatın artması, pensiya sistemlərinin davamlılığı və əmək bazarında kadr çatışmazlığı kimi məsələlər getdikcə daha çox müzakirə olunur. BMT də əhalinin qocalmasının səhiyyə və uzunmüddətli qayğı sistemlərinin, sosial müdafiə mexanizmlərinin və əmək bazarının gələcək planlaşdırılmasını zəruri etdiyini vurğulayır. Lakin demoqrafik dəyişiklikləri yalnız "əhalinin azalması" və ya "yaşlıların çoxalması" kimi təqdim etmək də kifayət deyil. Çünki demoqrafiya insanların gündəlik həyatında baş verən dəyişikliklərin nəticəsidir. İnsanların nə vaxt ailə qurması, neçə uşaq sahibi olması, harada yaşaması, təhsil alması, əmək bazarında hansı mövqedə dayanması və ailə ilə karyera arasında necə seçim etməsi kimi qərarlar uzun illər ərzində ölkələrin əhali strukturunu formalaşdırır. Bu baxımdan, müasir ailənin portreti də dəyişir. İndi əsas məsələ bu dəyişiklikləri yalnız rəqəmlərlə izləmək deyil, onların cəmiyyətlərin gələcəyinə necə təsir edə biləcəyini anlamaqdır. Yaşlanan cəmiyyətin iqtisadi və sosial modeli necə dəyişəcək? İnsanların ailə qurmaq və uşaq sahibi olmaq qərarlarının arxasında hansı yeni reallıqlar dayanır? Dövlətlərin demoqrafik siyasəti hansı istiqamətdə qurulmalıdır? Və bütün dünyada müşahidə olunan bu proses Azərbaycanın gələcək əhali strukturunda özünü necə göstərə bilər?

Mövzu ilə bağlı suallarımızı cavablandıran "Yeni Həyat" Humanitar və Sosial Dayaq İctimai Birliyinin sədri Nailə İsmayılova bildirib ki, dünyada demoqrafik mənzərə sürətlə dəyişir. Əhalinin artımı ilə bağlı uzun illər formalaşmış təsəvvürlər artıq əvvəlki kimi deyil. Bu gün bəşəriyyət qarşısında yeni bir reallıq dayanır: yaşlı insanların sayı artır, uşaqların sayı isə azalır. İlk dəfə dünyada 65 yaş və daha yuxarı insanların sayının 5 yaşa qədər uşaqların sayını ötə bilməsi bu dəyişimin sadəcə statistik göstərici olmadığını göstərir. Bu, ailə modelindən əmək bazarına, pensiya sistemindən səhiyyəyə, təhsildən sosial müdafiəyə qədər cəmiyyət həyatının demək olar ki, bütün sahələrinə təsir edən böyük demoqrafik transformasiyadır. Əslində burada iki proses paralel gedir. Bir tərəfdən insanlar daha uzun yaşayırlar. Digər tərəfdən isə ailələr əvvəlki nəsillərlə müqayisədə daha az uşaq sahibi olurlar. BMT-nin məlumatlarına görə, qlobal doğuş səviyyəsi son onilliklərdə əhəmiyyətli dərəcədə aşağı düşüb, orta ömür uzunluğu isə artmaqda davam edir. Mənə elə gəlir ki, bu tendensiyanın əsas səbəbini yalnız "insanlar daha az uşaq dünyaya gətirir" fikri ilə izah etmək düzgün olmaz. Problemin arxasında ciddi sosial, iqtisadi və mədəni dəyişikliklər dayanır. Əvvəla, müasir insanın ailə və övlad haqqında qərarları dəyişib. Təhsil müddətinin uzanması, qadınların əmək bazarında iştirakının artması, mənzil və yaşayış xərclərinin yüksəlməsi, uşağın böyüdülməsi və təhsilinə çəkilən xərclərin artması ailələrin daha gec evlənməsinə və daha az uşaq planlaşdırmasına səbəb olur. Digər tərəfdən, gənclərin həyat prioritetləri də dəyişir. Peşəyə bağlı məsələlər, iqtisadi müstəqillik əldə etmək, şəxsi inkişaf, səyahət və həyat keyfiyyəti kimi məsələlər ailə qurmaqla yanaşı, bəzən ondan əvvəl gələn prioritetlərə çevrilir. Mənzil problemini də xüsusi qeyd etmək lazımdır. Gənc ailənin öz mənzilinin olmaması, kirayə xərclərinin yüksəkliyi və sabit gəlir əldə etmək çətinliyi ikinci və üçüncü uşağın dünyaya gəlməsi qərarına birbaşa təsir göstərir. Bundan başqa, ailə daxilində məsuliyyətlərin bölüşdürülməsi də mühüm məsələdir. Əgər qadın həm işləyir, həm uşağın qayğısını çəkir, həm də ev təsərrüfatının əsas yükünü daşıyırsa, çoxuşaqlı ailə modeli onun üçün daha böyük sosial və iqtisadi yükə çevrilə bilər. Belə bir sual ortaya çıxır, yaşlanan cəmiyyət hansı risklərlə üzləşir? Əhalinin qocalması ilk növbədə səhiyyə və sosial müdafiə sistemlərinə əlavə yük gətirir. Yaşlı insanların sayı artdıqca uzunmüddətli tibbi xidmətlərə, reabilitasiyaya, evdə sosial xidmətlərə və qayğı xidmətlərinə ehtiyac da artır. İkinci böyük məsələ isə əmək bazarıdır. Gənclərin sayı azalarsa, gələcəkdə əmək qabiliyyətli əhalinin azalması ilə üzləşmək mümkündür. Bu isə bir sıra sahələrdə işçi qüvvəsi çatışmazlığı yarada, iqtisadi artım tempinə təsir göstərə bilər. Digər tərəfdən, pensiya sistemləri də demoqrafik dəyişikliklərdən ciddi şəkildə asılıdır. İşləyən insanların sayının azalması, pensiyaçıların sayının artması sosial təminat sistemlərinin maliyyə dayanıqlığı məsələsini daha da aktuallaşdırır. 

Sosioloq qeyd edib ki, burada bir başqa, bəlkə də daha az görünən təhlükə var: nəsillərarası tarazlığın pozulması. Uşaqların və gənclərin sayı azaldıqca məktəblərə, uşaq bağçalarına və gənclər üçün xidmətlərə olan tələbat azalır, eyni zamanda yaşlılar üçün xidmətlərə ehtiyac artır. Bu isə dövlətin resurslarının prioritetlərini dəyişməyə məcbur edir. Lakin yaşlanmanı yalnız problem kimi qiymətləndirmək də doğru deyil. Daha uzun ömür bəşəriyyətin böyük nailiyyətidir. Əsas məsələ insanların daha uzun deyil, həm də daha sağlam, fəal və ləyaqətli yaşamasını təmin etməkdir. İnsanlar gec ailə qurması da günümüzün aktual məsələlərindən biridir. Müasir cəmiyyətdə ailə qurmaq qərarı əvvəlki kimi yalnız sosial norma ilə müəyyənləşmir. İnsanlar həyat yoldaşı seçiminə, ailə məsuliyyətinə və uşağın gələcəyinə daha çox düşünərək yanaşırlar. Gənclər sabit iş, mənzil, gəlir və emosional hazırlıq olmadan ailə qurmağa daha az meyllidirlər. Bu isə evliliyin və ilk uşağın doğulmasının yaşının yüksəlməsinə gətirib çıxarır. Sosial şəbəkələr və rəqəmsal həyat da bu prosesə təsirsiz deyil. İnsanlar öz həyatlarını başqalarının həyatları ilə müqayisə edir, "ideal həyat" anlayışı formalaşır. Nəticədə ailə qurmaq bəzən həyatın təbii mərhələsi deyil, müəyyən sosial və maddi standartlara çatdıqdan sonra atılacaq addım kimi qəbul olunur. Bununla yanaşı, ailə münasibətlərində qeyri-sabitlik qorxusu da gənclərin qərarlarına təsir edir. Boşanmaların artması, ailədaxili münaqişələr və sosial-iqtisadi çətinliklər bəzi insanlarda ailə qurmağa qarşı ehtiyatlı münasibət yaradır. Ailə siyasəti kompleks və uzunmüddətli olmalıdır. İlk növbədə gənc ailələrin mənzil imkanları genişləndirilməlidir. Gənc ailələr üçün güzəştli ipoteka, kirayə mənzil proqramları və uşaqlı ailələrə uyğun yaşayış layihələri daha əlçatan olmalıdır. İkinci istiqamət uşaq baxımının ailə üçün yaratdığı yükün azaldılmasıdır. Keyfiyyətli və əlçatan məktəbəqədər təhsil müəssisələrinin sayının artırılması, xüsusilə işləyən valideynlər üçün çevik uşaq baxımı imkanlarının yaradılması böyük əhəmiyyət daşıyır. Üçüncü istiqamət iş və ailə həyatının uzlaşdırılmasıdır. Ataların ailə və uşaq tərbiyəsində iştirakının artırılması xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Uşağın böyüdülməsi yalnız ananın üzərinə düşən məsuliyyət kimi qəbul edilməməlidir. Sağlam ailə modeli həm ana, həm ata, həm də uşağın maraqlarını nəzərə alan tərəfdaşlıq üzərində qurulmalıdır. Ən vacibi isə dövlət siyasəti insanlara "daha çox uşaq dünyaya gətirin" deməklə kifayətlənməməlidir. Azərbaycan hələ bir çox Avropa ölkələri ilə müqayisədə daha gənc əhali strukturuna malik olsa da, qlobal tendensiyalardan kənarda deyil. Dövlət Statistika Komitəsinin məlumat bazasında doğum, ümumi doğum əmsalı, yaş qrupları, ömür uzunluğu və digər demoqrafik göstəricilər üzrə ayrıca statistik məlumatlar təqdim olunur.

"Son illərdə Azərbaycanda doğumların azalması artıq diqqət çəkən məsələdir. Dövlət Statistika Komitəsinin 2025-ci il üzrə uşaqlara dair məlumatlarında doğum və təbii artım göstəricilərinin, eləcə də əhalinin yaş strukturu ilə bağlı göstəricilərin ayrıca izlənildiyi görünür. Bu tendensiya davam edərsə, gələcəkdə Azərbaycanda da əhalinin yaş strukturunun dəyişməsi, əmək qabiliyyətli insanların payının azalması, yaşlı insanların sosial müdafiəsinə ehtiyacın artması kimi məsələlər daha ciddi şəkildə gündəmə gələ bilər. Ona görə də demoqrafik siyasət yalnız doğum statistikasına baxmaqla məhdudlaşmamalıdır. Gənclərin ailə qurmasına mane olan səbəblər, mənzil problemi, məşğulluq, uşaq baxımı, qadınların əmək bazarında iştirakı, ailə institutunun möhkəmləndirilməsi və sağlam həyat şəraiti bir-biri ilə əlaqəli şəkildə nəzərdən keçirilməlidir. Gələcəyin ailəsi bu gündən formalaşır. Dünyanın qocalması və uşaqların sayının azalması bizə çox mühüm mesaj verir: demoqrafiya yalnız statistika deyil, cəmiyyətin gələcəyidir. Əgər bu gün gənc ailənin mənzil problemini, uşaq baxımı yükünü, iş və ailə həyatının uzlaşdırılması çətinliyini həll etməsək, bir neçə onillik sonra bunun nəticəsini daha böyük sosial və iqtisadi problemlər şəklində görə bilərik. Buna görə doğum səviyyəsinin artırılması yalnız demoqrafik hədəf kimi qarşıya qoyulmamalıdır. Əsas məqsəd ailə qurmağı, övlad sahibi olmağı və uşağı sağlam mühitdə böyütməyi mümkün və arzuolunan edən cəmiyyət yaratmaqdır. Çünki uşaqların sayının azalması yalnız bu günün problemi deyil. Bu, gələcəyin məktəblərinin, əmək bazarının, iqtisadiyyatının, pensiya sisteminin və bütövlükdə cəmiyyətin necə görünəcəyini müəyyən edən prosesdir", - deyə sosioloq vurğulayıb.

Səidə Ramazanova