Qadınlara qarşı şiddətin aradan qaldırılması üçün lazım olan ilk iş şiddətə baxışın dəyişdirilməsidir

Evlilik birliyi bir çox fərqli səbəblərlə sona çata bilər. Boşanma da evliliyi bitirən səbəblərdən biridir. Boşanma   bir-birini sevən iki insanın ayrılması deyil, maddi-mənəvi ünsürləri və hüquqi statusu baxımından bu iki şəxs arasındakı nikah birliyinin ləğvi kimi qəbul edilməlidir. Çünki boşanma işlərində təyin olunan aliment, maddi və mənəvi təzminatlar, övladları olduqda həmin uşaqların qəyyumluğu, boşanma işindən sonra qızıl-zinət əşyalarının qaytarılması və ortaq əmlaka verilməsi nəzərə alınarsa, bu kimi halların böyük hüquqi nəticələrinin olduğu göz qabağındadır. Hətta bəzən tərəfləri yüzlərlə, hətta minlərlə manatlıq məsuliyyət altına qoyduğu, bu işlərə peşəkarcasına baxılmadığı təqdirdə böyük hüquq itkilərinə məruz qaldığı da görünür. 
Bəs boşanma işlərində zorakılıq anlayışı necə şərh olunur və işin gedişatına necə təsir edir? Bu məsələni düzgün başa düşmək üçün boşanma işlərində məhkəmə prosesi, əməliyyat və yekun qərar haqqında məlumat əldə etmək lazımdır. Boşanma işləri tərəflərin öz aralarında razılaşıb-razılaşmamasından asılı olaraq iki yerə bölünür: mübahisəli boşanma işi və razılıq əsasında boşanma işi. Razılaşdırılmış boşanma işində zorakılığın sübutu tələb olunmur, tərəflər tərəfindən lazımi qaydada hazırlanmış və məhkəməyə təqdim edilmiş razılıq əsasında boşanma protokolu kifayətdir. 
Günümüzdə qadınlara qarşı şiddət televiziyalarda, qəzetlərdə, virtual mühitdə və ya gündəlik həyatda tez-tez rast gəlinən mövzuya çevrilib. Tarixdə qadınlar, qadınlara qarşı zorakılıq, cəmiyyətdə zorakılığa məruz qalan qadınlar, zorakılıq nəticəsində boşanan qadınlarla bağlı çoxlu araşdırmalar aparılıb. Əslində, bu mövzuda zorakılığın qarşısını almaq üçün tədqiqatları, strategiyaları və yaradıcı təcrübələri dəstəkləyən ölkələr və siyasətlər olub. Bu cür araşdırma və təcrübələr zorakılığın qarşısının alınması baxımından böyük əhəmiyyət kəsb edir. Bununla belə, zorakılığa məruz qalan və boşanmış qadınların boşanmadan sonrakı prosesə necə uyğunlaşdıqları, hansı strategiyalardan istifadə etdikləri, xüsusilə iqtisadi baxımdan nə etdikləri və bu qadınların zorakılığın qurbanı olmuş digər qadınlara nə kimi məsləhətlər verdiyinə dair heç bir araşdırma tapılmamışdır. 
Hüquqşünas Elşad Həşimov bildirir ki, boşanma işlərində ərizə mübadiləsi zamanı yazılı məhkəmə proseduru tətbiq edilir:
"Müvafiq olaraq, tərəflər müvafiq olaraq iddia ərizəsi, cavab ərizəsi və cavab iddiası, cavaba cavab ərizəsi və əks iddiaya cavab ərizəsi, ikinci cavab və əks iddiaya cavab ərizəsi göndərirlər. Bununla belə, barəsində iddia qaldırılan cavabdehin cavab ərizəsi ilə yanaşı, əks iddia qaldırmaq istəməməsi də mümkündür.
Boşanma işində vəsatətlərin mübadiləsindən sonra sübutlar qarşılıqlı surətdə məhkəməyə təqdim olunur. Bundan sonra istintaq və şifahi məhkəmə prosesi başlayır. Deyə bilərik ki, boşanma işlərinin ən mühüm mərhələsi vəsatət mübadiləsi və sübutlu vəsatətlərin müddət ərzində təqdim edilməsidir. Çünki hakim iclasda tərəflərin fikirlərini nə dərəcədə ifadə etməsindən çox, verilən ifadələrə və bu ifadələrin hüquqi sübutlarla sübut edilib-edilməməsinə baxır. Məhkəmədən sonra təqsirli tərəf işi uduzur və başqa şərtlər yerinə yetirildiyi təqdirdə aliment və təzminat ödəməli olur. Hər iki tərəfin təqsirli olduğu aşkar edilərsə, daha ciddi təqsirli olan tərəf işi itirəcək. Tərəflərin bərabər təqsirli olduğu aşkar edilərsə, heç bir təzminat ödənilməyəcək. Buna görə də mübahisəli boşanma işində ər-arvad məhkəmə qarşısında bir-birini ittiham edir və boşanma üçün konkret və ya ümumi səbəblərə əsaslanaraq qarşı tərəfin nöqsansız davranışı nəticəsində nikah birliyinin sona çatdığını məhkəməyə sübut etmək məqsədi daşıyır.
Ailə daxilində zorakılığın müəyyən mərhələləri var və bu mərhələlər keçdikcə şiddətin dərəcəsi də artır. Nəticədə qətllər və ya digər cinayətlər baş verir. Bəs, ailədaxili zorakılıq hansı yollarla baş verə bilər?
Psixoloq Ülkər Məmmədli bildirir ki, zorakılığın yalnız fiziki olaraq baş verdiyini söyləmək doğru olmaz:
"Bəlkə də ən ciddi zorakılıq növü psixoloji zorakılıqdır. Bununla da insan alçaldılır, ləyaqəti tapdalanır və əksər hallarda insanlar arasında görünəndə belə, biabırçı səviyyələrə çatır. Bunun nəticələri fiziki zorakılıqdan daha ağır ola bilər. Evlilikdə həyat yoldaşına qarşı fiziki hərəkət etmək, vurmaq və başqa bir əşya ilə birinə xəsarət yetirməyə çalışmaq fiziki zorakılıq elementləri kimi göstərilə bilər. Bu şəkildə insana fiziki zərər dəymiş olur. Həyat yoldaşının cinsi istismara məcbur edilməsi, öz iradəsinə zidd olaraq cinsi əlaqəyə məcbur edilməsi, aborta və ya abort etdirməməyə məcbur edilməsi və s. bu hərəkətlər nikahda cinsi zorakılıq cinayəti sayılır. Həyat yoldaşının pulunu onun icazəsi olmadan almaq, onu işləməyə və ya işləməməyə məcbur etmək, əməyini istismar etmək və s. hərəkətlərlə isə evlilikdə iqtisadi zorakılıq cinayəti ortaya çıxır. Bu şəkildə həyat yoldaşı iqtisadi cəhətdən zəif qalacaq.
Zorakılığa məruz qalan qadınlar üçün boşanma və boşanmadan sonrakı proses də olduqca acınacaqlıdır. Boşanma prosesində ailə və ətraf mühit dəstəyinin olmaması, sosial təzyiqlər, iqtisadi çatışmazlıqlar, uşaq himayəsi kimi bir çox məsələlər boşanma prosesinə mənfi təsir göstərir. Bu səbəbdən qadınlar boşanma prosesini təxirə salır və ya imtina edirlər ki, bunun da sonu əksər hallarda şiddətlə nəticələnir. Araşdırmalar da göstərir ki, işi olmayan və ailə dəstəyi ala bilməyən qadınların boşanma problemi olar. Bu qadınların bəzilərinin boşandıqdan sonra bütün çətinliklərə baxmayaraq rahatlıq tapa bilmədiyi görünür. Dolanışıq problemləri, təhlükəsizlik və mənzil problemləri, uşaqların məsuliyyətləri, psixoloji travmalar kimi bir çox məsələlər qadınları yorur. Buna görə də, boşanma və sonrakı proseslər zamanı dəstək çox vacibdir.
Araşdırmalar göstərir ki, gənc yaşda ailə quranlar cinsi, emosional və fiziki zorakılıq kimi hər cür zorakılığa məruz qalırlar. 18 yaşından əvvəl ailə quranların 50 faizi həyatlarının müəyyən dövründə fiziki və ya cinsi zorakılığın qurbanı olduğu halda, son bir ildə bu nisbət 14 faiz olub. Yaşı 18-dən yuxarı olan evlilərin 33 faizi həyatlarının bir dönəmində fiziki və cinsi zorakılığa məruz qaldıqlarını bildirərkən, onların 10 faizi son bir ildə fiziki və cinsi zorakılığın qurbanı olub. Qadınların 51 faizi həyatlarının bir mərhələsində emosional zorakılığın, sui-istifadənin qurbanı olduğu halda, son bir ildə bu nisbət 27 faiz olub.
Zorakılıq aktları keçmişdən bu günə bütün dünyada getdikcə daha çox mövcud olmaqda davam edir. Bu, bütün ölkələr üçün həll edilməli olan mühüm bir problem yaradır. Zorakılığın həm fərdi, həm də cəmiyyətə təsir edən kollektiv nəticələri var. Zorakılıq necə və kimə qarşı tətbiq olunmasından asılı olmayaraq, özlüyündə mənfi bir davranışdır və özü ilə bir neqativ zəncir gətirir. Qeyri-qanuni bir dairədə tətbiq olunduğu kimi ötürülən zorakılıq, gizlədildiyi müddətcə davam etməsini təmin edir. Nə qədər ki, zorakılıq qurbanı zorakılığı gizlədir, bu, onu törədən şəxs üçün vəziyyəti qanuniləşdirir.
Cəmiyyətdə qarşısını ala bilmədiyimiz bir çox neqativ hallarla qarşılaşmaq qaçılmaz olur. Bu baxımdan fərddən tutmuş dövlətə qədər hər kəsin üzərinə düşəni etməsi gözlənilir. Zorakılıq təkcə fərdi problem deyil, həm də sosial problemdir. Ona görə də zorakılığın nəticələrini ayrı-ayrılıqda qavramaq və zorakılığın həllini yalnız bu vəziyyəti yaşayan ailələrin tapacağını gözləmək yanlışdır. Qadınlara qarşı şiddətin aradan qaldırılması üçün edilməsi lazım olan ilk şey şiddətə baxışın dəyişdirilməsidir. 
Qadınların zorakılığa məruz qalmaması üçün görüləcək ilk şey onlara zorakılıqla necə başa çıxacaqlarını öyrətmək və qadınlara zorakılıqla qarşılaşdıqda izləməli olduqları yolları göstərməkdir. Qadın sığınacaqlarının sayı artırılmalı, onların rahatlığı üçün təhlükəsiz şərait yaradılmalıdır. Onların problemi cəmiyyət tərəfindən yalnız qadın problemi kimi başa düşülməməli, hər kəs üzərinə düşən məsuliyyəti yerinə yetirməlidir.
Valideynlərin zorakı davranışı gənclərin zorakı davranışı öyrənməsində əsas ailə faktorlarından biridir. Ona görə də ilk növbədə məişət zorakılığının qarşısının alınması üçün proqramlar hazırlanmalıdır. Valideynlərin övladlarını tərbiyə edərkən zorakı davranışdan istifadə etməsi gənclərin zorakı davranışı öyrənməsində təsirli olur. Ona görə də böyüklərin təhsilinə yönəlmiş layihələrin hazırlanması gənclər arasında zorakılığın qarşısının alınmasında təsirli olacaq. Hazırlanacaq bu cür proqramlara valideynlər və onların uşaqları arasında emosional əlaqəni artıran, uğurlu uşaq tərbiyə üsullarını inkişaf etdirən və uşaqlara öz davranışlarını idarə etməyə imkan verən təlimlər daxil ola bilər.
Qadınlara qarşı zorakılıq çox araşdırılmış və çoxlu nümunələri olan bir mövzudur. Nə qədər ki, cəmiyyət bu məsələdən xəbərdar olunmayıb, qadınlara zorakılıqla necə davranacaqları izah edilməyib, bir çox zorakılıq xarakterli nəşrlər mediadan silinməyib, insanların bütün bu zorakılıq hadisələrinə göz yumub, yeni nümunələrin ortaya çıxması qaçınılmazdır".

Röyalə Xəyal