Münaqişə görüntüləri və uşaqlar - Onları necə qoruyaq?
Uşaqlar terrorun və müharibənin günahsız qurbanlarıdır... Hər cür zorakılıq hərəkətlərinin uşaqlar üzərində travmatik təsiri onların fiziki, psixoloji və mənəvi inkişafına daimi ziyan vurur.
Keçmişdən bu günə qədər milyonlarla uşaq müharibələrin və terror aktlarının günahsız qurbanı və şahidi olub. Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Uşaq Fondunun (UNICEF) məlumatına görə, 2015-ci ildən bəri silahlı münaqişələrdə 120 mindən çox uşaq ölüb və ya yaralanıb. İsrail və Qəzza münaqişəsindən sonra bu rəqəm xeyli artıb. Müharibə təkcə müharibənin yaxın şahidi və qurbanı olan uşaqlara deyil, media vasitəsilə uzaqdan zorakılıq görüntülərinə məruz qalanlara da təsir edir. Bütün bu zorakı görüntülər uşaqlarda psixoloji pozuntulara səbəb olur. Bəs, dünyanın keçdiyi bu çətin dövrdə müharibə anlayışı uşaqlara necə izah edilməlidir? Onlara ümid aşılamaq, gözəl gələcəyin varlığına inandırmaq nə üçün vacibdir?
Türkiyənin Baykoz Universiteti Klinik Psixologiya Bölümü Müəllim Dr. Gülsen Erden döyüş görüntülərinin uşaqlarda buraxdığı izlərdən danışıb. Gülsen Erdenin sözlərinə görə, gələcəyi quracaq yeni nəsillər rəqəmsallaşan dünya ilə nəzarətsiz şəkildə qarşıdurma görüntülərinə məruz qala və zorakılığı normal qəbul edə bilərlər. Müharibəni uşaqlara necə izah etmək olar Gələcəyi quracaq yeni nəsillər rəqəmsallaşan dünya ilə nəzarətsiz şəkildə qarşıdurma görüntülərinə məruz qala bilərlər. Erden bu vəziyyətin uşaqlarda zorakılığın məqbul və hətta normal olduğu hissini yarada biləcəyinə diqqət çəkir. Beləliklə, uşaqlara müharibə və başqalarına zərər vermənin normal olmadığını necə izah etmək lazımdır?
"Uşaqları qorxuda bilən, həyəcanlandıran, hətta çaxnaşmaya səbəb ola biləcək izahatlar verilməməlidir. Bundan əlavə, hələ də doğru ilə yanlışı ayıra bilməyəcək yaşda olduqlarını nəzərə alaraq, ayrı-seçkiliyə yol vermədən izahatlar mümkün qədər neytral şəkildə aparılmalıdır. Bu yaşda olan uşaqlar üçün ədalətsizlik başa düşülən deyil. Haqsızlıq isə dünyaya və özlərinə olan inamı sarsıdacaq bir vəziyyətdir. Etibarın itirilməsi onları narahat edəcək".
Müharibə təsvir edilərkən; Şiddəti tərifləmək, müharibəni həll yolu kimi təqdim etmək uşaqların mənəvi inkişafına mənfi təsir göstərir. Bu ifadələrdən qaçmaq vacibdir. "Uşaqlar üçün mümkün risklərdən biri odur ki, onlar nüfuzlu şəxslər tərəfindən törədilən zorakılıq hərəkətlərinin mənəvi cəhətdən məqbul olduğunu düşünməyə başlaya bilərlər. Bu səbəbdən müharibə ilə bağlı siyasi və şəxsi şərhlərdən qaçınmalı və diqqəti yalnız açıq-aşkar neqativlərə və "Uşaq özünü necə təhlükəsiz hiss edir?" sualının cavabına yönəltməlidir". Uşaqları zorakı görüntülərdən necə qorumaq olar? Rəqəmsal dünyada uşaqları müharibə və ya terror hücumlarının görüntülərindən qorumaq çox çətindir. Qorxu, təşviş və özünə inamın itməsi bu cür görüntülərin uşaqlar üzərindəki təsirlərindən yalnız bir neçəsidir.Uşaqların yaşadıqları narahatlığı azaltmaq valideynlərdən asılıdır. Gülsen Erden uşaqlarla necə ünsiyyət qurmaqla bağlı aşağıdakı təklifləri verir. "Uşağa danışmaq və nə hiss etdiyini və necə etdiyini anlamağa çalışmaq imkanı verilməlidir. Söhbət zamanı sakit səslə, uşaqla eyni səviyyədə və onun üzünə baxaraq söhbəti davam etdirmək lazımdır. Bəzi uşaqlar susur, özünə qapanır və sual vermədən hadisəni öz daxilində yaşayırlar. Uşaqların danışmamasının səbəblərini tapmaq vacibdir. Valideynlərinin onlara qayğı göstərdiyini və onları dinləyib anlaya bildiklərini aydın hiss etsələr, uşaqlar öz təcrübələrini bölüşməyə hazırdırlar. Müharibə ilə bağlı görüntülərə və xəbərlərə daxil olmaqda evdə təkrar dinləmək və izləməkdən çəkinmək və uşaqlardan uzaqda ağır mövzuları müzakirə etmək kimi ehtiyat tədbirləri faydalı olacaq. Əvvəla, valideynlər telefon, planşet və ya televiziya xəbərləri ilə çox vaxt keçirməkdən çəkinməli və öz ekran vaxtlarını nəzarətdə saxlamalıdırlar. Unutmaq olmaz ki, uşaqlar görüb, müşahidə edərək nümunə götürürlər".
Valideynlərin yaxşı ünsiyyət qurmadığı və hadisəyə əhəmiyyət vermədiyi hallarda uşağın narahatlığı arta bilər. Çox vaxt uşağa baxmağa cavabdeh olan böyüklər uşaqları ilə travmatik hadisələr barədə danışmaq istəmirlər, bəlkə də öz narahatlığını qismən boğmaq üçün. Onlar elə davranırlar ki, sanki hadisə heç baş verməyib və ya vacib deyil. Bu vəziyyət uşaqların hadisələrlə bağlı öz ssenarilərini və fərziyyələrini yaratmasına səbəb olur. Ancaq uşağın beynində təsəvvür etdiyi vəziyyət qeyri-müəyyən və təxminlərə əsaslandığı üçün uşağı çox narahat edir. Uşaqlar özlərini günahlandırır?
Müharibə və qarşıdurmaların baş verdiyi xaotik mühitlərin uşaqlara fiziki və sosial təsirlərini açıq şəkildə görmək mümkündür... Xüsusilə bu mənfi təsirlərə birbaşa məruz qalan və ya şahidi olan uşaqlar şiddətli qorxu və çarəsizlik hissləri ilə mübarizə aparırlar.
Bu qorxular hadisənin təkrarlanması, yaralanma və ya ölüm, tək və müdafiəsiz qalmaq, cəzalandırılmaq və ya səhvlərinə görə günahlandırılmaqla bağlı ola bilər.
Müharibə travmasına məruz qalan uşaqlarda post-travmatik stress pozğunluğuna işarə edən bəzi reaksiyalar ola bilər ki, bu da düzgün idarə edilmədikdə inkişafa mənfi təsir göstərə bilər. Məsələn, hərəkətlilik, yuxu və iştaha problemləri, diqqət verə bilməmə, əsəbilik, narahatlıq, və ya hərəkətlilik kimi əlamətlər; qorxu və tək qala bilməmək görünə bilər. Müharibə təcrübəsi ilə əlaqədar post-travmatik stress pozğunluğunun digər əlamətlərinə gərginlik, həyəcanlı vəziyyətlər, qəzəb və aqressiv davranışlar daxildir. Bu nöqtədə uşaqlara inam və ümid vermək böyük əhəmiyyət kəsb edir. Belə ki, necə? Uşaqların sarsılmış inamını bərpa etmək mümkündürmü? Görüləcək ilk və əsas ehtiyat tədbiri uşağın vərdiş etdiyi gündəlik həyat tərzini qorumaqdır. Uşağın müharibə və zorakılıq görüntülərindən mümkün olduğu qədər uzaq tutulmasını, yaxınları və ya insanları ilə ünsiyyətdə vaxt keçirməsini təmin etmək vacibdir. Müharibə və buna bənzər qorxulu və kədərli hadisələr baş verəndə onlara təsəlli vermək lazımdır ki, onları hiss etmək normaldır.Uşaqları tez-tez qucaqlamaqla, onlara yaxın olmaqla, onlara daha çox vaxt ayırmaqla onları sevdiklərini və dəyərli olduqlarını ifadə etmək, bütün çətinliklərin öhdəsindən gələcəyinə ümid aşılamaq da vacibdir.
Əfsanə Kamal