Uşaq, yeniyetmə və gənclərdə maddə asılılığının qarşısı necə alınmalıdır?

Maddə asılılığında mütləq təsirli faktorlar olmasa da, ailə xüsusiyyətləri, ətraf mühit və sosial-iqtisadi amillər, davranış problemləri, mənfi uşaqlıq və ya yeniyetməlik təcrübələri və travmalar maddə istifadəsi riskini artırır. Xüsusilə spirtli içki istifadəsi 15 yaşından əvvəl başladıqda, gec yeniyetməlik dövründə həddindən artıq spirt istifadəsi maddə istifadəsinə və yaxud maddə asılılığına səbəb ola bilir.
Ailədə maddə istifadəsi və ya maddə asılılığı, psixiatrik pozğunluqlar, məişət zorakılığı, valideynin itirilməsi, həddindən artıq himayəçi valideyn kimi ailə xüsusiyyətləri, gəlir səviyyəsi və narkotikdən sui-istifadənin riskli olduğu məhəllələrdə, ərazilərdə yaşamaq kimi ətraf mühit amilləri, stresin öhdəsindən gəlməkdə çətinlik, özünə inamın aşağı olması, impulsivlik, aqressiv davranış, dəyərsizlik və ümidsizlik hissləri, zəif ailə münasibətləri və uğursuzluq kimi mənfi uşaqlıq və ya yeniyetməlik təcrübələri uşaq və yeniyetmələrdə maddə asılılığı riski yaradan amillərdəndir.
Ümumiləşdirsək, bəzi maddələr uşaqlarda və yeniyetmələrdə maddə istifadəsinə və ya maddə asılılığına qarşı həssaslığın göstəriciləri arasında ola bilər ki, bunlara maddə istifadəsinin ailə tarixi, sosial bacarıqların olmaması, uşaq və ya yeniyetmədə DEHB və depressiya kimi psixiatrik diaqnozların olması, uşaqların və ya gənclərin qanun pozuntusu olan və ya maddələrdən istifadə edən həmyaşıdları ilə münasibət, maddə istifadəsinin baş verdiyi mühitlərdə yaşamaq, zehni məhdudiyyət, aşağı akademik nailiyyət, yüksək sensasiya axtarışı və risk alma davranışları, uşaqlıqda cinsi istismar, valideynlərin mənfi münasibəti, ailə daxilində həddindən artıq münaqişə, uyğun olmayan yaşayış və sağlamlıq şəraiti aiddir.
Bundan əlavə, dünyada maddə aludəçiləri ilə aparılan araşdırmada maddə aludəçilərinin 11,3%-nin 14-19 yaş arasında olduğu, cinslərə görə bölgüsü araşdırıldığında isə 94,7%-nin kişi, 5,3%-i qadın maddə aludəçisi olduğu müəyyən edilib.
Asılılıqların səbəbi sənayeləşmə, modernləşmə və urbanizasiyanın tətbiq etdiyi qavrayışlardır. Bu problem nə Azərbaycanda, nə də dünyada yeni problem deyil. Bu, uzun müddətdir davam edən problemdir ki, uşaqlara və gənclərə mənfi təsir göstərir. Gənc əhalini təhdid edən bir vəziyyətə çevrilib və tədbir görülməsi lazım olan bir problemdir.
Maddə asılılığı səbəbiylə uşaq və gənclərin qarşılaşdıqları problemlərin sayı artsa da, mübarizə bacarıqlarını azaldan, sağlam olmayan maddə ilə dəstək və tarazlıq verməyə çalışan fərdlərin formalaşmasına səbəb olmuşdur.
Uşaqlarda və gənclərdə maddə asılılığı yaşlılığa qədər uzanan geniş spektrə malikdir. Maddənin istifadəsi əvvəlcə problemlərin səbəb olduğu daxili narahatlığı azaltmaq üçün istifadə olunur. Ancaq çox qısa bir müddətdən sonra, bütün digər problemlərin birləşməsi ilə müqayisədə tək başına daha vacib olur.
Uşaqların və yeniyetmələrin istifadə etdiyi maddələr böyüklərin istifadə etdiyi maddələrdən fərqlənmir, lakin bir çox araşdırma məlumatlarına görə, uşaqlar və ya yeniyetmələr ilk növbədə spirt və siqaret kimi maddələrdən istifadə edirlər. Bu proses cinsdən, mədəniyyətdən və yeniyetmənin içində olduğu vəziyyətdən asılı olaraq dəyişə bilər. Digər tədqiqat məlumatlarına görə, yetkinlik dövründə maddə istifadəsinin uşaqlıq və ya yeniyetməlik dövründəki maddə istifadəsindən daha az olduğu aşkar edilmişdir. Bu, uşaqların və ya yeniyetmələrin maddə asılılığı baxımından riskli profilə sahib olduqlarını düşündürür.
Tədqiqatlar göstərir ki, uşaqlarda və gənclərdə maddə asılılığının ən bariz səbəbi maraqdır. Bioloji və sosial dəyişikliklərin yaratdığı stressin azaldılması, həmyaşıdların təzyiqi və bir qrupa aid olmaq istəyi maddə istifadəsinə başlamağın digər vacib səbəbləridir. Yeniyetməlik və gənclik bioloji, koqnitiv və sosial sahələrdə dəyişikliklər dövrüdür. Uşaqlarda və gənclərdə maddə asılılığının səbəblərindən asılı olmayaraq, maddələrdən istifadə etməyə başlaması, maddə istifadəsinin artmasına və digər cinayət hadisələrinə səbəb ola bilər.
Adətən 12-18 yaş arasında olan uşaq və gənclərdə spirt və ya digər maddələri sınadıqca yaşla birlikdə maddə asılılığı artır. Ümumiyyətlə, tədqiqatlar əsasən problemli alkoqol və ya maddə istifadəsi inkişaf riski yüksək olan yeniyetmə əhalini hədəf almışdır. Bu yeniyetmə qrupları tez-tez məktəbə getməyənlər, depressiya və ya pozucu davranışları olanlar, evdən qaçanlar və tez-tez barlara, klublara gedənlərdən ibarətdir.
Alkoqol asılılığı olan valideynlərin uşaqları yüksək riskli uşaqlar hesab olunur, çünki alkoqol asılılığı mürəkkəb bir genetik xəstəlikdir. Alkoqol aludəçisi olan uşaqlarda diqqət çatışmazlığı hiperaktivlik pozğunluğu (DEHB), müxalifətçi defiant pozğunluğu (ODD), davranış pozğunluğu (CD), depressiya və narahatlıq pozğunluqları nəzarət qrupuna nisbətən daha yüksəkdir. Ailələrindən ayrı böyüyən alkoqol aludəçilərinin uşaqları üzərində aparılan araşdırmalar bu uşaqlarda 25% alkoqol asılılığı aşkar edib.
Maddə asılılığı olan uşağı və ya yeniyetməni dərhal başa düşmək asan məsələ deyil. Uşaqlarda və yeniyetmələrdə maddə istifadəsi insanın sosial, psixoloji və fiziki təbiətinə təsir göstərir. Uşağın və ya yeniyetmənin reaksiyaları maddənin növündən və şiddətindən asılı olaraq dəyişə bilər.
Uşaqlarda və yeniyetmələrdə asılılıq yaradan maddələri narkotik və stimullaşdırıcı maddələrə bölmək olar ki, hər bir maddənin də müxtəlif göstəriciləri vardır. Göstəriciləri başa düşmək üçün hər bir maddəni ayrıca nəzərdən keçirmək lazımdır, lakin bir maddəyə aludə olan uşaq və yaxud yeniyetmə həmin maddənin təsiri altında olduqda, adətən evə getmir, hətta əksər hallarda ailə ünsiyyətinin baş verə biləcəyi mühitlərdən uzaqlaşır.
Uşaqlarda və yeniyetmələrdə maddə asılılığı tez-tez fiziki simptomlar və problemlərlə başlaya bilər. Fərd çox xəstələnə bilər, maddənin çəkilməsi zamanı böhran keçirə bilər və istifadə etdiyi maddənin miqdarı yetərli olmaya bilər və daha çox maddə istifadə etmək istəyə bilər. İstifadə etdiyi maddənin növündən asılı olaraq bədənində çapıqlar əmələ gələ, solğun görünə və ya dəri problemi yaşaya bilər.
Uşaqlarda və yeniyetmələrdə maddə asılılığını yalnız fiziki əlamətlərə əsaslanaraq anlamaq asan məsələ deyil. Valideynlər övladlarının sosial, psixoloji və fiziki xüsusiyyətlərini tez-tez izləməlidirlər. Əgər uşaq və ya yeniyetmə köhnə dost qrupundan ayrılıb yeni dostlar qazanıbsa, bu yeni dostları haqqında ailəsinə məlumat verməməyə çalışırsa və onları tanış etmək istəmirsə, onun yeni dost qrupundan ehtiyatlı olmaq lazımdır. Məktəbə və ya dərsə marağında ani dəyişiklik olubsa, dərsə getməməyə başlayıbsa, davamlı şikayətlənirsə, imtahan və akademik uğurları azalmağa davam edirsə, valideynlərin diqqətli olması lazımdır. Çünki maddə asılılığı olan insanların həyatında prioritet maddələrin əldə edilməsi və istifadəsi ola bilər. Maddə asılılığı olan uşaq, maddə istifadəsini, maddələrə xərclədiyi pulu, gün ərzində etdiklərini və yeni dostlar qrupunu gizlətmək üçün davamlı olaraq yalan danışa bilər. Qeyd edildiyi kimi, fərdin maddə istifadəsi artdıqca, maddə asılılığı yaranır və insanın gündən-günə daha çox maddəyə ehtiyacı olur. Buna görə də əşyalara xərclədikləri pulu tez bir zamanda istehlak edə bilirlər. Xüsusilə maddə asılılığından şübhələnirsinizsə, uşaqların və yeniyetmələrin xərclədikləri pulun miqdarına diqqət yetirmək lazımdır. Maddə asılılığı olan uşaqlar və ya yeniyetmələr vəziyyətlərini gizlətmək üçün ailə münasibətlərindən uzaq durmaq istəyə bilərlər. Narkotik aludəçisi olan şəxs adətən valideynlərinin deyil, dostlarının yanında olmaq istəyir. Bu səbəbdən ailə bağları zəifləyə bilər. Bundan əlavə, pəhriz və idman etmədən maddə asılılığı olan bir fərddə əhəmiyyətli və sürətli kilo itkisi müşahidə edilə bilər.
Yeniyetməlik dövründə beyin inkişaf etməyə davam edir. Beləliklə, qərar qəbul etmə və impuls nəzarəti kimi icraedici funksiyaları idarə edən sxemlər ən yavaş yetişənlər arasındadır və narkotik istifadəsi riskini artırır. Narkotik maddələrin erkən istifadəsi sonradan maddə istifadəsi pozğunluqlarının və maddə asılılığının inkişafı üçün güclü risk faktorudur və digər psixi xəstəliklərin sonrakı inkişafı üçün də risk faktoru hesab edilə bilər.
Ailələr bilməlidirlər ki, yeniyetməlik illəri yeniyetmələrin dostların davranışlarından təsirlənməyə xüsusilə həssas olan bir dövrdür və gənclərin şəxsi inkişaflarını inkişaf etdirmələri və bacarıqlarını gücləndirmək yolu ilə həmyaşıdlarının mənfi təzyiqlərinə qarşı müqavimətlərini artırmalıdırlar.
Uşaqlarda və gənclərdə maddə asılılığının qarşısını almaq üçün ailələr uşaqları sevgi və şəfqətlə böyütməli, davamlı və ədalətli nizam-intizam qurmalı, onlara öz fikir və hisslərini ifadə etmək imkanı verməli və övladlarının dostlarını, onlarla münasibətiini yaxından izləməlidirlər.

Röyalə Xəyal