Valideynlər də övladlarını istismara məruz qoyur?
Özündən 24 yaş böyük dul kişi ilə nişanlandırılan 13 yaşlı qız xəbərindən sonra mediada yayılan əmisi tərəfindən qaçırılıb, təcavüzə uğrayan 13 yaşlı qız xəbəri geniş müzakirələrə səbəb oldu. Təəssüf ki, bu təcavüz, istismarla bağlı eşitdiyimiz nə ilk, nə də son xəbərdir. Demək olar ki, hər gün ölkənin, hətta dünyanın müxtəlif bölgələrində azyaşlılar fərqli-fərqli insanlar tərəfindən cinsi, fiziki, emosional və başqa növ istismara, şiddətə məruz qalırlar. Bu hallar adətən uşaqlaırn tanıdıqları və inandıqları insanlar tərəfindən törədilir. Bu bəzən elə hallarda baş verir ki, ya valideyn heç nə hiss etmir, ya da valideyn özü də bilmədən övladını istismara məruz qoyur.
Bəs bu hansı hallarda baş verir? Bu istismarların yaratdığı psixoloji travma müalicə edilə bilirmi?
Psixoloq Ülkər Məmmədli bildirir ki, psixoloji travma modelinə əsaslanan psixoterapiya üsulları ilə cinsi təcavüzün travmatik təsirləri və bunun nəticəsində yaranan psixoloji problemlər aradan qaldırıla bilər:
"Cinsi istismar qurbanları yaşadıqları psixoloji problemlərdən xilas olmaq üçün mütləq peşəkar yardım almalıdırlar. Yaşanan cinsi təcavüzlə əlaqədar travma araşdırması edilməlidir. Təcavüzə məruz qalanlarla iş təcrübəsi və təcrübəyə malik olmaq onların problemlərini başa düşmək, onlara cavab vermək və həll etmək üçün vacibdir. Bu keyfiyyətlərə malik mütəxəssisin rəhbərliyi altında aparılacaq psixoterapiya işi ilə travmatik təsir və bunun nəticəsində yaranan psixoloji problemlər tədricən azalır və aradan qalxır. Ediləcək psixoterapiyada EMDR metodu düzgün istifadə edildikdə çox sürətli və təsirli nəticələr əldə edilir. Sui-istifadənin yaşı, yaşanan travmatik təsirin səviyyəsi, cinsi təcavüzə məruz qalma sayı, zorakılığın kim tərəfindən edildiyi və sui-istifadə nəticəsində yaranan psixoloji problemlərin müddəti kimi meyarlar psixoterapiya işinin nə qədər davam edəcəyini müəyyən edir.
Fiziki zorakılıq da ailə daxilində yaşanan və uşağa dərindən təsir etmə potensialına malik travma növüdür. Bu, bir çox formada ola bilər və çox vaxt valideynlər tərəfindən uşağı uyğun olmayan davranışa görə cəzalandırmaq kimi əsaslandırılır. Cəza fiziki zorakılığı ehtiva etdiyi üçün uşağın fiziki və psixoloji bütövlüyünü təhdid edir və yüksək travma potensialına malikdir.
Ailədən kənarda olan, lakin uşağı və ya yeniyetməni müşahidə etmək imkanı olan şəxslərin şüurunda fiziki zorakılığın varlığına dair sual işarəsi yaradacaq bəzi nüansları qeyd etmək olar. Bu nüanslardan bəziləri uşaq tərəfindən ifadə edilməyən və ya uşağın ətrafındakı insanlar tərəfindən izah edilə bilməyən fiziki xəsarətlərdir.
Məktəb mühitində məişət zorakılığına məruz qalan uşaqların tipik reaksiyaları aqressiv davranışlar, qrup yaratmaq və həmyaşıdlarına və ya azyaşlı uşaqlara fiziki zorakılıq göstərmək, həddindən artıq narahatçılıq və sinifdə sakit qala bilməməkdir. Digər tərəfdən, özünə qapanma, dostluq edə bilməmə kimi vəziyyətlər də uşağın ailədaxili şiddətə məruz qaldığını göstərə bilər. Uşağın dostları və ya müəllimləri ilə adi ünsiyyət tərzini pozması və ya dayandırması, məktəbdə gündəlik və ya həftəlik əhval dəyişikliyini müşahidə etməsi də məişət zorakılığı kimi şübhə doğuran hallardır.
Uşaqlar məktəbdə həmyaşıdları, böyük uşaqlar və müəllimlər tərəfindən fiziki zorakılığa da məruz qala bilirlər. Məişət zorakılığında olduğu kimi, məktəbdə və digər mühitlərdə baş verən zorakılıq hadisələri ümumiyyətlə gizli saxlanılır. Nəticədə uşaqlar zorakılığa məruz qalmağa davam edir və istər-istəməz zorakılıq dövründə və yetkinlik həyatında psixoloji problemlər yaşamağa məhkum olurlar.
Uşağın və ya yeniyetmənin emosional təhlükəsizlik və varlıq hissini təhdid edən valideyn münasibət və davranışları emosional istismar adlanır. Bu cür sui-istifadə müxtəlif formalarda ola bilər. Ən ağır forma, digər sui-istifadə formaları ilə yaşanan emosional travmadır. Uşağın lazımsız cəzalandırılması, əlaqəsi olmayan cəza və cəzanın səbəbi, uşağın davranışına görə alçaldılma, uşağın yaşına uyğun olmayan gözləntilər, bu gözləntilər zamanı emosional istismar kimi bir çox vəziyyət və davranışlar qarşılana bilməyənlər emosional istismar olaraq təsnif edilir.
Valideynlər tərəfindən tez-tez fərq edilməyən vəziyyətlər ola bilər, lakin uşaq və ya yeniyetmə emosional zorakılığa məruz qalır. Biz elə vəziyyətlərlə rastlaşırıq ki, valideynlər öz övladı üçün düzgün hərəkət etdiklərini düşünürlər, amma onların emosional zorakılığa məruz qaldığını bilmirlər. Məsələn, əri ilə yaşadığı bütün problemləri qızına danışan və onun fikrini soruşan ana, qızı ilə dost olduqlarını düşünə və hətta bununla fəxr edə bilər. Lakin o, qızının üzərinə ağır bir məsuliyyət qoyduğundan qızının gələcək həyatında atasının günahkar bir şəxsiyyətə çevrilməsinə ciddi töhfə verdiyindən xəbərsizdir. Oğlunun səhvlərindən başqalarının yanında danışan valideyn onu tənqid etməklə çox müşahidəçi və konstruktiv valideyn olduğunu zənn edə bilər, amma əslində övladını utandıraraq, alçaltmaqla onu emosional şəkildə istismar edir. Bu valideyn övladının gələcək həyatında sosial narahatlıq, özünə inamın aşağı olması kimi problemlərin yaranmasına nə dərəcədə töhfə verdiyini dərk etmir.
Laqeydlik emosional zorakılığın valideynlərin çox az fərq etdiyi, lakin təsiri ən şiddətli formasıdır. Valideynlərin "uşağımıza hər cür şərait yaradırıq", "uşağımızı ən yaxşı məktəblərə verdik", "maddi durumumuz yaxşı olmasa da, uşaqlardan heç nəyi əksik etmirik" kimi ifadələri valideynlərin uşaqları ilə münasibətlərində emosional yaxınlığa əhəmiyyət vermədiyini göstərir. Övladlarına emosional laqeyd yanaşan valideynlər uşaqları ilə kifayət qədər keyfiyyətli vaxt keçirmirlər. Şifahi dialoqa yalnız lazım bildikləri zaman və ya mənfi bir davranışa müdaxilə etmək lazım gəldikdə müraciət edirlər, çox fiziki təmas qurmazlar, uşaqları ilə kifayət qədər təkbətək vaxt keçirməzlər, oyun oynamazlar. Emosional laqeydlik uşağın gələcək həyatına ağır zərbə vurur və nəticədə uşaqlıq, yeniyetməlik və yetkinlik dövründə müxtəlif psixoloji problemlər ön plana çıxır. Bu səbəbdən valideynlər uşaqları ilə yaxın əlaqədə olmalı, onlarla dərdləşməlidirlər".
Röyalə Xəyal