İLAHİ NİZAMA EHTİRAMDAN YADDAŞIN MÜASİR DİLİNƏ

İsgəndər Sərdarlı

Bəzi sənət əsərləri keçmişi təsvir edir, bəziləri isə keçmişlə bu gün arasında dialoq yaratmağa çalışır. "Urudum" əsərini yaradarkən bizim əsas məqsədimiz ikinci istiqamətdə hərəkət etmək olub. Biz Göbəklitəpə və Urudun daş abidələrinə yalnız müxtəlif tarixi dövrlərə aid maddi irs nümunələri kimi deyil, insanın özünü kainatın içində necə dərk etdiyini göstərən yaddaş məkanları kimi yanaşmışıq.

Bu iki abidə arasında minilliklər məsafə var. Onları birbaşa tarixi varislik xətti ilə əlaqələndirmək iddiasında deyilik. Bizim üçün əsas olan onların zahiri oxşarlığı da deyil. "Urudum"u yaradarkən bizi düşündürən sual başqa olub: bu qədər fərqli zamanlarda yaşayan insanlar dünyanı hansı mənəvi nizam daxilində təsəvvür edirdilər və özlərini həmin nizamın qarşısında necə mövqeləndirirdilər?

Bizim bədii-fəlsəfi oxumuza görə, Göbəklitəpə ilə Urudun daş yaddaşını birləşdirə biləcək əsas ortaq dəyər insanın ilahi nizama münasibətidir.

Bu fikri tarixi dövrlər arasında birbaşa əlaqənin sübutu kimi deyil, hər iki mədəni yaddaş qatının bizdə yaratdığı təəssürat kimi qəbul etmək lazımdır. Qədim insanın müqəddəs hesab etdiyi məkan qarşısında özünü kainatın mərkəzi kimi deyil, daha böyük bir nizamın hissəsi kimi dərk etməsi ideyası bizi xüsusilə düşündürüb.

Məhz bu düşüncədən çıxış edərək "Urudum"da müxtəlif simvolları bir-birindən ayrı elementlər kimi deyil, vahid mənəvi sistemin hissələri kimi birləşdirməyə çalışmışıq.

Göbəklitəpənin nəhəng daş sütunları və Urudun daş heykəlləri bizim üçün ilk növbədə daşın özündən daha böyük bir məna daşıyan obrazlardır. Biz həmin abidələrə baxarkən insanda yaranan ehtiram, müqəddəsliyə yönəlmə və özündən daha böyük bir nizam qarşısında mənəvi mövqe tutma hissini müasir əsərin dilinə çevirməyə çalışmışıq.

Bu səbəbdən "Urudum"da "səcdə" motivinə xüsusi yer vermişik.

Buradakı səcdə anlayışını qorxu və itaət kimi deyil, ilahi nizama ehtiram kimi düşünmüşük. Bizim üçün bu, insanın öz azadlığını itirməsi yox, öz varlığını daha böyük bir bütövlüklə əlaqələndirməsi deməkdir.

Bu yanaşma əsərin müxtəlif hissələrində təkrar olunur.

Mücrünün qapağındakı üçqatlı postamentlə qədim həyat ağacı ideyasını müasir bədii quruluşda yenidən ifadə etmək istəmişik. Həyat ağacının müxtəlif aləmləri birləşdirən obrazını burada aşağıdan yuxarıya doğru yüksələn üçqatlı strukturla əvəz etmişik. Bu quruluşu yeraltı, yerüstü və səma aləmləri arasında simvolik əlaqə və mənəvi yüksəliş kimi düşünmüşük.

Postamentin ən yüksək nöqtəsində yerləşən aslan fiquru isə bizim üçün hakimiyyət, ədalət, ləyaqət və qoruyucu qüvvənin obrazıdır. Aslanı məhz zirvədə yerləşdirməklə bütün kompozisiyanı və onun daşıdığı mənəvi dəyərləri qoruyan keşikçi obrazı yaratmaq istəmişik.

Əsərin ön səthindəki iki çarx da bu ideyanın davamıdır.

Lakin bu iki çarxın kompozisiyada meydana gəlməsi yalnız bizim müasir bədii düşüncəmizin nəticəsi deyil. "Urud abidələri" kolleksiyası üzərində işləyərkən bizi xüsusilə heyrətləndirən məqamlardan biri də artıq yer üzündən silinmiş Urud qəbiristanlığında XV əsrdən mövcud olmuş bir daş sanduqənin üzərindəki iki çarx kompozisiyası olub. Həmin sanduqənin fotoşəkli Məşədixanım Nemətovanın elmi araşdırmalarında da yer alır. Bu daş barelyefin kompozisiya quruluşu bizi çox düşündürüb. XV əsrdə həmin sanduqəni yaradan zehniyyətin iki çarx kimi sadə görünən, lakin bizim üçün dərin məna daşıyan bir kompozisiya vasitəsilə ilahi nizama münasibətini necə ifadə etdiyini təsəvvür etməyə çalışmışıq.

Bizim üçün burada ən təsirli məqam yalnız təsvirin özü deyil, həmin təsvirin yaradılmasının arxasında dayanan düşüncə tərzidir. Əsrlər əvvəl bir sənətkarın daş üzərində belə bir kompozisiya yaratmaqla kainatın hərəkəti, nizamı və insanın bu nizam içindəki yeri haqqında hansı təsəvvürləri ifadə etdiyini düşünmək bizi heyrətləndirib. Gördüklərimizdən ilhamlanaraq həmin kompozisiya quruluşunu müasir sənətin material və ifadə imkanları daxilində yenidən düşünmək istəmişik.

Sol tərəfdəki çarxı kainatın fasiləsiz hərəkəti və ilahi nizam haqqında təsəvvürümüzlə əlaqələndirmişik. Sağ tərəfdəki cəhrə isə insanın əməyini və öz həyatının toxucusu olmaq imkanını ifadə edir. İnsan cəhrəni fırladaraq öz taleyinin ipini toxuyur. Biz isə bu obraz vasitəsilə göstərmək istəmişik ki, insanın yaradıcılığı daha böyük mənəvi nizamla həmahəng olduqda öz bütövlüyünü tapır.

Beləliklə, iki çarxın arasında yerləşən üç buta xüsusi məna qazanır.

Bu üç buta bizim yaradıcılığımızda "LATİS 10" adlandırdığımız ailə vəhdəti simvoludur. Onu yaradıcılığımızın onuncu ilində ilk dəfə "Urud abidələri" kolleksiyası üçün yaratmışıq. Üç butada ata, ana və övlad obrazlarını ifadə etmişik.

Lakin bizim üçün bu üçlük sadəcə ailənin üç üzvünün təsviri deyil. Biz ailəni insanın ilahi nizamla münasibətinin başladığı ən qədim mənəvi mühitlərdən biri kimi düşünmüşük. Buna görə də butaların eyni xətt boyunca əyilməsini təsadüfi formal həll kimi deyil, xüsusi məna daşıyan kompozisiya elementi kimi qurmuşuq.

Evladın anaya, ananın ataya, atanın isə özündən daha uca hesab etdiyimiz ilahi nizama doğru yönəlməsi burada bir "səcdə silsiləsi" yaradır.

Biz bu səcdə ilə qorxunu və itaəti deyil, qarşılıqlı ehtiramı, mənəvi bağlılığı və harmoniyanı göstərmək istəmişik. Bir-birinə sıx bağlanan üç buta ayrı-ayrı fərdlərin yox, bir-birinin varlığını tamamlayan üç insanın obrazıdır. Onların eyni istiqamətdə hərəkəti isə ailə birliyinin daha böyük mənəvi bütövlüklə uyğunlaşdırılması ideyasını ifadə edir.

Bu məqam "Urudum"un Göbəklitəpə və Urudla əlaqəsini də bizim üçün daha aydın edir. Biz həmin abidələrin konkret formalarını təkrarlamaq istəməmişik. Bizim üçün əsas məsələ qədim insanın müqəddəs hesab etdiyi nizam qarşısında tutduğu mənəvi mövqeyi müasir sənətin dili ilə yenidən ifadə etmək olub.

Bu baxımdan "Urudum"da ailə ilə ilahi nizam arasında qurulan əlaqə təsadüfi deyil. Biz ailəni insanın ilk mənəvi birlik məkanı, ilahi nizamı isə bu birliyin daha böyük kosmik bütövlüklə əlaqələndirildiyi ideya kimi düşünmüşük.

Bu yanaşmanın müasir dövrlə də əlaqəsi var.

XXI əsr insanı texnologiyanın sürətli inkişafı, rəqəmsal ünsiyyət və sosial dəyişikliklər içərisində yaşayır. Bu proseslər insan həyatını zənginləşdirsə də, insanın bir-birindən uzaqlaşması, ailə və mənsubiyyət hissinin zəifləməsi kimi problemləri də gündəmə gətirir.

"Ailəm" simvolunu yaradarkən belə bir sualdan çıxış etmişik: texnologiya nə qədər dəyişsə də, insanın birlik və mənsubiyyət ehtiyacı dəyişirmi?

Bizim cavabımız xeyrdir.

Məhz buna görə ailə obrazını qədim yaddaşın içindən müasir sənətə gətirməyə çalışmışıq. Biz ənənəni yalnız qorunmalı muzey eksponatı kimi deyil, müasir insanın düşüncəsində yenidən mənalandırıla bilən canlı dəyər kimi görürük.

Mücrünün yan tərəflərindəki pələng barelyeflərini də bu kontekstdə düşünmüşük. Urud daş plastikası ilə bağlı obrazları əsərə daxil etməklə qoruyucu qüvvə ideyasını ifadə etmək istəmişik. Pələnglər bizim kompozisiya həllimizdə ailə dəyərlərini və yuxarıda yerləşən müqəddəs irs qatını qoruyan simvolik keşikçilərə çevrilirlər.

Arxa hissədəki nəbati elementlər və xonça motivləri isə əsərin daha sakit qatını təşkil edir. Bu elementlərlə bütün fəlsəfi və tarixi düşüncələrin sonunda insanın təbiətə, gözəlliyə, bolluğa və həyatın sadə ritminə qayıdışını göstərmək istəmişik.

Əsərin həndəsi quruluşunda üçbucaqlar və piramidal zolaqların istifadəsi də kompozisiyanın ümumi ideyasına xidmət edir. Burada sabitlik, yüksəliş və mərkəz ətrafında təşkilatlanma təsəvvürlərini yaratmağa çalışmışıq. Qədim simvolik sistemlərdəki həndəsi düşüncəni müasir dekorativ kompozisiyanın dili ilə yenidən şərh etmək bizim üçün maraqlı yaradıcılıq məsələsi olub.

"Urudum"un texnoloji tərəfi də bu yanaşmanın davamıdır. Biz ənənəvi sənətlə müasir texnologiyanı bir-birinə alternativ hesab etməmişik. Əksinə, üçölçülü layihələndirmə və müasir istehsal imkanlarından istifadə etməklə qədim simvolik düşüncəni yeni bədii formaya gətirməyə çalışmışıq.

Bizim üçün texnologiya məqsəd deyil. O, yaddaşın yeni dildə danışması üçün vasitədir.

Bu əsərin yaradılmasında mədəni yaddaşın taleyi haqqında düşüncələr də mühüm rol oynayıb. Fiziki abidələr dağıla bilər, onların daşları yerindən götürülə bilər, lakin həmin irsin mənası sənətdə yenidən yaradıldıqda yaddaşın başqa bir forması meydana gəlir.

Bu səbəbdən biz "Urudum"u mədəni irsin məhvinə qarşı sənətin verdiyi yaradıcı cavablardan biri kimi də düşünürük. Urudun daş yaddaşını müasir sənətdə yenidən danışdırmaq bizim üçün yalnız estetik məsələ deyil, yaddaşın qorunmasına münasibətimizi ifadə edən mənəvi mövqedir.

Nəticədə, "Urudum"u yaradarkən müxtəlif zamanları bir əsərdə mexaniki şəkildə birləşdirmək istəməmişik. Biz Göbəklitəpə ilə Urud arasında bizi düşündürən mənəvi əlaqəni müasir insanın sualları ilə qarşılaşdırmağa çalışmışıq.

Bizim üçün bu əlaqənin mərkəzində insanın ilahi nizama münasibəti dayanır.

Qədim insanın müqəddəs məkan qarşısında keçirdiyi ehtiram hissi, daş abidələrə yüklənən qoruyucu və kosmik məna, ailənin mənəvi birlik məkanı kimi qəbul edilməsi və insanın özündən daha böyük bir bütövlüyün parçası olduğunu dərk etməsi - bunların hamısını "Urudum"un vahid bədii sistemində bir araya gətirmək istəmişik.

Bu baxımdan əsərin adı da bizim üçün təsadüfi deyil. "Urudum" yalnız "Urud" adının mənsubiyyət forması kimi deyil, Urud yaddaşını mənimsəmək, onu öz yaddaşımızın bir hissəsinə çevirmək və gələcəyə daşımaq istəyinin ifadəsi kimi düşünülüb.

Biz bu əsərlə keçmişi geri qaytarmaq iddiasında deyilik. Biz keçmişin bizə buraxdığı mənəvi sualları bu günün sənət dili ilə yenidən səsləndirmək istəyirik.

Əgər "Urudum" gələcəkdə başqa bir tədqiqatçını Göbəklitəpə və Urudun yaddaşı, qədim insanın ilahi nizama münasibəti, Azərbaycan ailə dəyərləri və müasir dekorativ-tətbiqi sənətin imkanları haqqında düşünməyə vadar edərsə, bizim üçün əsərin gələcəyə ötürdüyü ən mühüm mesajlardan biri də məhz bu olacaq.

Çünki zaman dəyişir, texnologiya dəyişir, bədii formalar dəyişir. Lakin insanın özündən daha böyük bir nizam qarşısında mənəvi mövqe tutmaq, ailəsində birlik axtarmaq və öz yaddaşını gələcəyə ötürmək ehtiyacı dəyişməz olaraq qalır