Diplomatik səfərə münasibət və tarixi-mədəni irs məsələsi

 Gülxarə Əhmədova, 
Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin deputatı

Azərbaycanda akkreditə olunmuş diplomatik korpus nümayəndələrinin Qarabağ və Şərqi Zəngəzura səfəri regionda müharibədən sonrakı mərhələdə həyata keçirilən bərpa-quruculuq proseslərinin, sosial infrastruktur layihələrinin və tarixi-mədəni mühitin yenidən formalaşdırılması istiqamətində görülən işlərin beynəlxalq ictimaiyyətə təqdim edilməsi baxımından diqqətçəkən hadisələrdən biridir. Səfər zamanı diplomatik nümayəndələrin bölgədə aparılan quruculuq işləri, sosial və iqtisadi layihələr, eləcə də tarixi və mədəni əhəmiyyət daşıyan obyektlərlə tanış olması hadisəyə siyasi-diplomatik məzmunla yanaşı, humanitar və mədəni aspekt də qazandırır.
Səfər ətrafında Ermənistan cəmiyyətində və siyasi dairələrdə səsləndirilən fərqli reaksiyalar isə Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərində ərazi məsələləri ilə yanaşı, tarixi yaddaş, mədəni identiklik və irsin mənsubiyyəti kimi mövzuların da həssaslığını qoruduğunu göstərir. Xüsusilə Qarabağdakı xristian dini-memarlıq nümunələrinin tarixi mənşəyi ilə bağlı fərqli yanaşmalar bu mübahisənin mədəni qatını ön plana çıxarır. Azərbaycan tərəfi bir sıra abidələrin Qafqaz Albaniyasının xristian irsi kontekstində araşdırılmasını vurğuladığı halda, Ermənistan tərəfi həmin abidələrin erməni apostol irsi ilə əlaqəsini önə çəkir. Beləliklə, eyni mədəni obyektlər müxtəlif tarixi interpretasiyaların və kollektiv yaddaşların daşıyıcısına çevrilir.
Məsələnin mürəkkəbliyi də ondan ibarətdir ki, tarixi abidələr haqqında mübahisə artıq sadəcə memarlıq və tarixşünaslıq məsələsi olaraq qalmır, milli identiklik və kollektiv yaddaşla əlaqələnir. Uzunmüddətli siyasi qarşıdurma bu mövzuların ictimai-siyasi həssaslığını daha da artırmışdır. Ona görə də tarixi-mədəni sərvətlərə münasibətdə emosional yanaşmalardan kənara çıxmaq, mənbə bazasına, arxeoloji və memarlıq materiallarına, epiqrafik nümunələrə, arxiv sənədlərinə və digər elmi faktlara əsaslanmaq zəruridir.
Diplomatik səfərin hüquqi-siyasi tərəfi isə dövlətlərin suverenliyi və ərazi yurisdiksiyası ilə bağlıdır. Azərbaycanda akkreditə olunmuş diplomatik nümayəndələrin ölkə ərazisinin müxtəlif bölgələrinə səfəri Azərbaycanın dövlət yurisdiksiyası çərçivəsində həyata keçirilən diplomatik fəaliyyət kimi nəzərdən keçirilə bilər. Bununla yanaşı, belə səfərlərin mədəni və humanitar məzmunu da nəzərdən qaçırılmamalıdır. Çünki diplomatik nümayəndələrin bölgədəki real vəziyyətlə, quruculuq prosesi və tarixi-mədəni obyektlərlə tanışlığı həmin ərazilərin müasir inkişaf mənzərəsinin beynəlxalq auditoriyaya çatdırılması imkanını genişləndirir.
Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərinin hazırkı hüquqi-siyasi çərçivəsində ərazi bütövlüyü və suverenlik məsələləri xüsusi yer tutur. Tərəflərin razılaşdırdığı sülh sazişi mətnində qarşılıqlı suverenlik, ərazi bütövlüyü, beynəlxalq sərhədlərin toxunulmazlığı və siyasi müstəqilliyə hörmət prinsipləri əks olunub. Sənəd tərəflərin bir-birinə qarşı ərazi iddialarının olmadığını və gələcəkdə belə iddialar irəli sürməmək öhdəliyini də nəzərdə tutur.
Bu siyasi-hüquqi çərçivə fonunda diplomatik səfərlərlə bağlı müzakirələrdə iki müstəvini bir-birindən ayırmaq vacibdir. Səfərin Azərbaycanın ərazisində həyata keçirilməsi dövlət suverenliyi ilə bağlı hüquqi-siyasi məsələdirsə, səfər zamanı konkret abidələrin tarixi mənşəyi və mədəni kimliyi haqqında səsləndirilən fikirlər irsin interpretasiyası ilə əlaqədardır. Bu iki məsələnin eyniləşdirilməsi müzakirəni daha da mürəkkəbləşdirə bilər. Əksinə, onların ayrı-ayrı müstəvilərdə təhlili daha sağlam elmi və humanitar dialoq üçün imkan yaradır.
Qarabağın tarixi-mədəni mühiti bu dialoqun əsas mövzularından biridir. Gandzasar və Dadivank kimi dini-memarlıq kompleksləri regionun tarixi, dini və memarlıq mənzərəsinin mühüm nümunələri kimi diqqət çəkir. Bu obyektlərin mənşəyi və mədəni mənsubiyyəti ilə bağlı yanaşmalar fərqli olsa da, onların öyrənilməsi zamanı memarlıq xüsusiyyətləri, epiqrafik materiallar, arxeoloji məlumatlar, yazılı mənbələr və tarixi-coğrafi göstəricilər birlikdə nəzərdən keçirilməlidir.
Qafqaz Albaniyası irsi də bu kontekstdə xüsusi elmi maraq doğurur. Azərbaycanın mövqeyinə görə, Qarabağ ərazisindəki bir sıra qədim xristian abidələri Qafqaz Albaniyasının tarixi-mədəni irsi ilə bağlıdır. Ermənistan tərəfi isə həmin abidələrin bir qismini erməni apostol mədəniyyətinin nümunələri kimi təqdim edir. Bu fərqli yanaşmalar göstərir ki, məsələ ayrı-ayrı abidələrin mənsubiyyətindən daha geniş məzmun daşıyır. Burada Cənubi Qafqazın qədim və orta əsrlər tarixi, xristianlığın yayılması, dini icmaların qarşılıqlı münasibətləri və regionda formalaşmış memarlıq ənənələri kimi məsələlər də araşdırma predmetinə çevrilir.
Qarabağın mədəni landşaftına birxətli inkişaf modeli ilə yanaşmaq da düzgün olmazdı. Bölgə müxtəlif tarixi mərhələlərin, dini-mədəni təmasların və sosial proseslərin izlərini özündə birləşdirən mürəkkəb mədəni mühitə malikdir. Bu səbəbdən hər hansı bir mədəni qatın araşdırılması digər qatların avtomatik şəkildə inkarı kimi təqdim edilməməlidir. Elmi tədqiqatın məqsədi müəyyən siyasi narrativi təsdiqləmək deyil, mövcud mənbələr əsasında tarixi proseslərin mümkün qədər dolğun mənzərəsini ortaya qoymaqdır.
Mədəni sərvətlərin qorunması məsələsi bu müzakirənin daha mühüm humanitar istiqamətini təşkil edir. 1954-cü il Haaqa Konvensiyası silahlı münaqişə zamanı mədəni sərvətlərin qorunması üçün beynəlxalq hüquqi çərçivə müəyyən edir. UNESCO-nun məlumatlarına əsasən, Azərbaycan bu Konvensiyaya və 1954-cü il Birinci Protokoluna 20 sentyabr 1993-cü ildə, 1999-cu il İkinci Protokoluna isə 17 aprel 2001-ci ildə tərəf olub. İkinci Protokol mədəni sərvətlərin gücləndirilmiş qorunması və ciddi pozuntulara görə məsuliyyət mexanizmləri də daxil olmaqla, mühafizə sistemini genişləndirir.
Bu beynəlxalq hüquqi çərçivə mühüm bir prinsip ortaya qoyur: mədəni sərvətin qorunması onun hansı milli və ya dini kimliklə əlaqələndirilməsindən asılı olmamalıdır. UNESCO da 1954-cü il Konvensiyasının əsas fəlsəfəsini mədəni sərvətlərə vurulan zərərin bütövlükdə bəşəriyyətin mədəni irsinə zərər kimi qəbul edilməsi ilə əlaqələndirir. Buna görə mübahisəli obyektlərin inventarlaşdırılması, sənədləşdirilməsi, vəziyyətinin monitorinqi və elmi tədqiqi qarşıdurmanın deyil, irsin qorunmasının prioritetinə çevrilməlidir.
Tarixi yaddaş məsələsi də bu çərçivədən kənarda qala bilməz. Azərbaycan-Ermənistan qarşıdurmasının uzunmüddətli nəticələrindən biri hər iki cəmiyyətin kollektiv yaddaşında dərin izlər formalaşdırmasıdır. Hər iki tərəf öz tarixi təcrübəsini, itkilərini və mədəni sərvətlərini ön plana çıxarır. Bu yaddaşların emosional və mənəvi çəkisi danılmazdır. Lakin davamlı sülh mühitinin yaradılması üçün keçmişə münasibətin yeni qarşıdurma formalarının yaranmasına zəmin yaratmaması vacibdir.
Bu məsələdə Ermənistan daxilində səsləndirilən fərqli mövqelərin də eyni çərçivədə qiymətləndirilməsi zəruridir. Ayrı-ayrı siyasi xadimlərin açıqlamalarını bütövlükdə Ermənistan cəmiyyətinin mövqeyi kimi təqdim etmək metodoloji baxımdan düzgün olmazdı. Eyni zamanda, müharibədə həlak olmuş şəxslərin xatirəsinin yad edilməsi faktı ilə başqa dövlətə qarşı ərazi iddialarının irəli sürülməsi və ya hərbi çağırışların səsləndirilməsi arasında fərq qoyulmalıdır. Hər hansı siyasi mövqenin xarakterini müəyyənləşdirmək üçün konkret bəyanatlar, sənədlər və fəaliyyətlər əsas götürülməlidir.
Sülh prosesinin davamlılığı da məhz bu fərqlərin nəzərə alınmasını tələb edir. Siyasi razılaşmalar dövlətlərarası münasibətlər üçün hüquqi çərçivə yaratsa da, onların cəmiyyətlər arasında davamlı etimada çevrilməsi daha geniş humanitar proseslərdən asılıdır. Tarixi yaddaşın qarşıdurma vasitəsinə çevrilməsinin qarşısının alınması, mədəni əlaqələrin inkişafı, elmi əməkdaşlıq, irs nümunələrinin qorunması və qarşılıqlı mədəni tanıma imkanlarının genişləndirilməsi bu prosesin vacib istiqamətləridir.
Məsələnin digər mühüm istiqaməti indiki Ermənistan ərazisində azərbaycanlıların tarixi-mədəni irsi ilə bağlıdır. Azərbaycan tərəfi həmin ərazilərdə azərbaycanlıların tarixən yaşadığını, yaşayış məntəqələri saldığını, məscidlər, qəbiristanlıqlar və digər ictimai-mədəni məkanlar formalaşdırdığını bildirir. Bu mövzunun obyektiv şəkildə araşdırılması üçün tarixi xəritələr, arxiv sənədləri, epiqrafik materiallar, səyyah qeydləri, demoqrafik məlumatlar, fotoşəkillər və digər ilkin mənbələr sistemləşdirilməlidir.
Burada əsas prinsip irsin siyasi iddia vasitəsinə çevrilməsi deyil, tarixi məlumatın sənədləşdirilməsidir. Ayrı-ayrı yaşayış məntəqələrinin, dini tikililərin və qəbiristanlıqların keçmişi konkret mənbələr əsasında öyrənildikdə müzakirənin emosional xarakteri azalır və elmi məzmunu güclənir. Eyni metodoloji yanaşmanın Qarabağdakı erməni, Qafqaz Albaniyası və digər tarixi-mədəni qatların öyrənilməsinə tətbiqi də regionun mürəkkəb keçmişinin daha dolğun təsvirinə imkan verə bilər.
Bu yanaşmanın əsasını qarşılıqlılıq prinsipi təşkil edir. Qarabağdakı hər hansı mədəni sərvətin qorunması ilə indiki Ermənistan ərazisində mövcud olmuş azərbaycanlı irsinin sənədləşdirilməsi bir-birinə zidd proseslər deyil. Əksinə, hər iki istiqamətdə obyektiv mənbə bazasının yaradılması Cənubi Qafqazın mədəni tarixinin daha bütöv şəkildə öyrənilməsinə şərait yarada bilər. Mədəni sərvətlər üzərində mübahisəni davam etdirməkdənsə, həmin sərvətlərin elmi şəkildə qeydə alınması və qorunması gələcək nəsillər üçün daha dəyərli nəticə yaradar.
Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda aparılan bərpa və quruculuq prosesləri də bu məsuliyyət kontekstində nəzərdən keçirilməlidir. Tarixi abidələrin bərpası yalnız onların fiziki görünüşünün yenilənməsi demək deyil. Bərpa prosesi abidənin tarixi materialının, memarlıq xüsusiyyətlərinin, epiqrafik elementlərinin və mədəni kontekstinin mümkün qədər qorunmasını tələb edir. Bu baxımdan, sənədləşdirmə, konservasiya, elmi ekspertiza və peşəkar bərpa prinsipləri mədəni mühitin yenidən qurulmasının ayrılmaz hissəsidir.
Diplomatik səfər ətrafında yaranmış müzakirələr də göstərir ki, Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərinin gələcək mərhələsində mədəniyyət və humanitar sahə ayrıca diqqət tələb edir. Siyasi fikir ayrılıqlarının aradan qaldırılması ilə yanaşı, xalqların bir-birinin tarixi təcrübəsini necə qəbul etməsi, mədəni sərvətlərə hansı münasibət göstərməsi və mübahisəli irs nümunələrinin necə qorunması da sülh mühitinin davamlılığına təsir göstərən amillərdəndir.
Bu mənada, tarixi irsin siyasi qarşıdurmanın yeni predmetinə çevrilməsi əvəzinə, onun elmi tədqiqat, sənədləşdirmə və mədəni əməkdaşlıq müstəvisinə keçirilməsi daha konstruktiv istiqamət kimi nəzərdən keçirilə bilər. Qarabağın Qafqaz Albaniyası və xristian mədəniyyəti ilə bağlı irs nümunələri, indiki Ermənistan ərazisində azərbaycanlıların tarixi-mədəni izləri, eləcə də regionun digər maddi və qeyri-maddi sərvətləri siyasi münasibətlərdən asılı olmayaraq elmi diqqətin və mühafizənin predmetinə çevrilməlidir.
Beləliklə, diplomatik səfər ətrafında meydana çıxan müzakirələr bir hadisənin hüdudlarını aşaraq regionun tarixi yaddaşı və mədəni sərvətləri ilə bağlı daha geniş məsələləri gündəmə gətirir. Burada əsas məsələ keçmişə dair fərqli təsəvvürlərin mövcudluğunu inkar etmək deyil, həmin fərqlərin qarşıdurmanı dərinləşdirən amilə çevrilməsinin qarşısını almaqdır. Bunun yolu isə tarixi faktların sənədləşdirilməsindən, elmi metodologiyanın üstün tutulmasından, beynəlxalq irs mühafizəsi prinsiplərinə riayət edilməsindən və humanitar dialoqun genişləndirilməsindən keçir.
Sülhün davamlılığı siyasi sənədlərlə yanaşı, cəmiyyətlərin tarixi və mədəni yaddaşa münasibətindən də asılıdır. Mədəni sərvətlərin qorunması hər hansı tərəfin siyasi üstünlüyünün göstəricisi deyil; bu, regionun çoxqatlı tarixinin və bəşəri mədəni müxtəlifliyin gələcək nəsillərə çatdırılması ilə bağlı məsuliyyətdir. Azərbaycan və Ermənistan arasında münasibətlərin yeni mərhələsində mədəniyyətin qarşıdurma dili deyil, qarşılıqlı anlaşma və humanitar əlaqələr üçün platforma kimi nəzərdən keçirilməsi regional sülh gündəliyinin mühüm istiqamətlərindən biri ola bilər.