Onlayn sifarişlər gündəlik həyatımızı necə dəyişib?

Alış-veriş insan həyatının ən qədim və dəyişməyən ehtiyaclarından biridir. İnsanlar tarix boyu gündəlik tələbatlarını ödəmək üçün müxtəlif üsullardan istifadə ediblər. Keçmişdə məhsul əldə etmək üçün bazarlara, dükanlara, yarmarkalara getmək, satıcı ilə üz-üzə danışmaq və seçim etmək əsas alış-veriş forması idi. Zaman keçdikcə şəhərlərin böyüməsi, ticarət şəbəkələrinin genişlənməsi və texnologiyanın inkişafı bu prosesi də dəyişdirdi. Əvvəlcə böyük mağazalar və supermarketlər ənənəvi bazarların yerini qismən tutdu, daha sonra isə internet alış-veriş anlayışını tamamilə başqa mərhələyə daşıdı.

Bu gün insanın alış-veriş etmək üçün evdən çıxması həmişə vacib deyil. Telefon və internet bağlantısı kifayətdir ki, bir neçə dəqiqə ərzində müxtəlif məhsullara baxmaq, onların qiymətlərini müqayisə etmək, rəyləri oxumaq və sifariş vermək mümkün olsun. Beləliklə, alış-veriş artıq yalnız mağazada həyata keçirilən proses deyil, gündəlik həyatın istənilən anında baş verə bilən fəaliyyətə çevrilib. Düşünürəm ki, ənənəvi alış-verişin özünəməxsus üstünlükləri var. İnsan məhsulu görür, ona toxunur, keyfiyyətini yerində qiymətləndirir, satıcıdan məlumat alır və bəzən qiymət üzərində razılaşa bilir. Xüsusilə geyim, ayaqqabı, mebel və bəzi digər məhsullarda alıcının məhsulu əvvəlcədən fiziki şəkildə görməsi seçimə təsir edən əsas amillərdəndir. Lakin müasir həyatın sürətlənməsi insanları daha rahat və vaxta qənaət edən alternativlər axtarmağa vadar edir.

Məhz bu məqamda onlayn alış-veriş ön plana çıxır. İnternet üzərindən alış-verişin geniş yayılması ilə insanların mağazaya münasibəti də dəyişməyə başlayıb. Əvvəllər mağaza-mağaza gəzərək məhsul axtaran alıcı indi eyni prosesi telefon ekranında həyata keçirə bilir. Bir neçə platformanı eyni vaxtda açmaq, müxtəlif satıcıların təkliflərini müqayisə etmək və daha sərfəli variantı seçmək mümkündür. Bu isə alış-veriş prosesini həm sürətləndirir, həm də seçim imkanlarını genişləndirir.

Məncə onlayn alış-verişin əsas üstünlüklərindən biri vaxt məsələsidir. Xüsusilə iş, təhsil və şəxsi həyat arasında balans yaratmağa çalışan insanlar üçün mağazaya gedib məhsul seçmək əlavə vaxt tələb edir. Onlayn sifariş isə bu prosesi bir neçə dəqiqəyə qədər qısalda bilir.

Digər tərəfdən, onlayn alış-veriş yalnız rahatlıq deyil, seçim imkanlarının artması deməkdir. Fiziki mağazada rəflərdə olan məhsullarla kifayətlənən alıcı internetdə daha geniş çeşidlə qarşılaşır. Eyni məhsulun müxtəlif modelləri, ölçüləri, rəngləri və qiymətləri arasında seçim etmək mümkündür. Məhsul haqqında digər istifadəçilərin yazdığı rəylər də qərarvermə prosesinə təsir edir. Beləliklə, alıcı yalnız satıcının təqdim etdiyi məlumatla kifayətlənmir, digər insanların təcrübələrindən də yararlanır. Fiziki mağazada insanın qarşısında məkan, vaxt və müəyyən qədər sosial maneələr olur. İnternetdə isə alış qərarı daha asan verilir. Endirimlər, kampaniyalar, "son məhsullar", pulsuz çatdırılma və digər təkliflər alıcını əlavə məhsul almağa sövq edə bilər. Buna görə də onlayn alış-verişin rahatlığı ilə yanaşı, istehlak davranışına təsiri də müzakirə olunur.

Düşünürəm ki, bu dəyişikliklər yalnız alıcıların həyatına təsir etmir. Satıcılar və sahibkarlar üçün də elektron ticarət yeni imkanlar yaradıb. Əvvəllər məhsul satmaq üçün mütləq fiziki mağazaya ehtiyac olduğu halda, indi kiçik sahibkar belə sosial şəbəkə və ya onlayn platforma vasitəsilə məhsulunu daha geniş auditoriyaya təqdim edə bilir. Bu, xüsusilə kiçik və orta biznes üçün bazara çıxışı asanlaşdıran amillərdən biridir.

Mövzu ilə bağlı Olaylar.az-a açıqlama verən Elektron ticarət üzrə mütəxəssis Nicat Manafov bildirib ki, bu gün Azərbaycanda onlayn ticarət artıq insanlar üçün gələcək deyil. Artıq günümüzün reallığıdır:

"  Çünki insanlar vaxta qənaət edir, istədiyi məhsulu tapa bilir, istədiyi məhsulların qiymətlərini qarşılaşdıra bilir,  uyğun qiymətə onu ala bilir. Və bunu nəinki Azərbaycandan, dünyanın istənilən ölkəsindən ala bilir.

Mövcud olan Azərbaycandakı kargo infrastrukturu sayəsində və çox sürətli bir şəkildə azərbaycanlılar təqribən 3-6 günə dünyanın bir çox ölkəsindən alış-veriş edə bilirlər. 300 dollar limiti çərçivəsində. 300 dolları keçəndə də 300 dolların artan qisminə təqribən 36 faiz əlavə vergilər tətbiq olunaraq o məhsulları da ala bilirlər. O demək deyil ki, sadəcə insanlar 300 dollarlıq məhsul alırlar. Bahalı məhsulları da alırlar, kompüterlər və s. alırlar. Bu gün onlayn ticarətin üstünlükləri saymaqla bitməz. Bu artıq dövrün tendensiyasıdır. Texnologiya inkişaf edib. İndi vaxt gələcək, yaxın bir neçə ildə görəcəksiniz, onlayn ticarət artıq ənənəvi ticarətə keçəcək. Çünki insanlar artıq bahalı icarə dərdindən xilas olacaqlar. Daha böyük məhsul qruplarına alış-veriş edə biləcəklər. Xüsusən marketplace-lər ölkəmizdə rəsmi filiallarını açacaqlar. Rəsmi nümayəndəliklərini açacaqlar. Ondan sonra elektron ticarət ekosistemi inkişaf edəcək. Təəssüf ki, bu cəhətdən sahibkarlar hələ də elektron ticarətə ciddi yanaşmırlar. Savadsız kadrlarını elektron ticarət yerli mağazaların heyətinə cəlb edirlər. Və o da yerli elektron ticarətin inkişafını ləngidir.

Amma buna baxmayaraq, qlobal tendensiyalar fərqlidir. Azərbaycan daxili bazarda qlobal tendensiyaların təsirinə məruz qaldığı üçün alıcılar xaricdən alış-verişə üstünlük verirlər.

İnsanlar artıq ənənəvi ticarət obyektlərinə sadəcə xoş vaxt keçirməyə, ümumiyyətlə, gəzməyə gedirlər. Amma əvvəllər intensiv alış-verişə gedirdilər ora. Bu günlərdə bir çoxunda artıq intensiv alış-veriş internet üzərində, yəni xüsusən gənc nəsildə görürük biz.

Fərq odur ki, sosial şəbəkələrdə, əlbəttə ki, mövcud kampaniyaların paylaşılması, onlayn şəbəkələrdə olan, onlayn mağazalarda olan kampaniyaların paylaşılması impulsiv təsir göstərir, alış-verişləri artırır. İnsanlarda da güvən yaradır, çünki insanlar öz təcrübələrini onlayn alış-verişlərdə paylaşırlar. Bu da insanlarda güvən yaradır.

Eyni zamanda bunun riskləri də var, təbii ki. Getdikcə risklər artıb, saxta internet mağazalar artır. İnsanlar ucuz olsun deyə, hər yerdən alış-veriş edirlər, keyfiyyətsiz məhsullar alırlar. Xüsusən Temu-da çox sıxlıqdır. Saxta, keyfiyyətsiz məhsullar satırlar və insanlara təsir göstərir ki, oradan alış-verişləri alırlar, biz təcrübə yaşayırlar. Saxta rəylər olur, Temu-da çoxluq. İnsanlar alış-veriş edirlər saxta rəylərə baxıb.

2026-cı ildə isə biz nəyi gördük? Artıq 2026-cı ilin sonuna yavaş-yavaş yaxınlaşırıq. Müştəri cəlb etmək üçün, müştərilərlə işləməli,  yaxşı xidmət göstərməlidirlər, sürəti artırmalıdırlar. Söhbət yerli ticarət mağazalarına gedir. Təəssüf ki, bu gün yaxşı xidməti biz görə bilmirik yerli elektron ticarət mağazalarında. Ona görə də alıcılar üstün tuturlar xaricdən alış-verişi. Yaxın illərdə yerli elektron ticarət mağazalarına investorlar yatırım ayırmasa, peşəkar kadrlar yerli elektron ticarət mağazalarının başında olmasa, biz xaricdən asılı, idxalata dayalı, yəni insanların xaricdən alış-veriş etməyə üstünlük verdiyi bir vəziyyətlə üzləşəcəyik. Çünki yerli elektron ticarət mağazalarına müraciət edəndə bir zəmanət, bir müştəri məmnuniyyəti, heç birisini əldə edə bilmirlər. Amma məsələn xaricdəki Amazon olaraq daha yaxşı müştəri xidmətləri verir, daha yaxşı keyfiyyətlə məhsul verir, daha düzgün həll edə bilir. Ona görə üstün tuturlar xaricə. Hələ ki tendensiya bunu göstərir".

Nəticə etibarilə, onlayn sifarişlər yalnız alış-veriş üsulunu deyil, insanların gündəlik həyat tərzini və istehlak vərdişlərini də dəyişib. Vaxta qənaət, geniş seçim imkanları, qiymət müqayisəsi və məhsulların dünyanın müxtəlif yerlərindən əldə edilə bilməsi elektron ticarəti müasir həyatın ayrılmaz hissəsinə çevirib. Bununla yanaşı, saxta mağazalar, keyfiyyətsiz məhsullar, saxta rəylər və müştəri hüquqlarının qorunması kimi risklər də nəzərə alınmalıdır.

Ekspertin də vurğuladığı kimi, qarşıdakı illərdə elektron ticarətin daha da genişlənəcəyi gözlənilir. Bu prosesdə yerli onlayn mağazaların əsas vəzifəsi isə yalnız məhsul satmaq deyil, alıcıya keyfiyyətli xidmət, etibarlı çatdırılma və yüksək müştəri məmnuniyyəti təqdim etməkdir. Çünki rəqəmsal dünyada alıcı üçün seçim imkanları genişdir və o, həm yerli, həm də xarici platformalar arasında asanlıqla seçim edə bilir.

Zeynəb Mustafazadə