Adımız xarakterimizi necə formalaşdırır?

Uşağınıza ad seçərkən nələrə diqqət etməli olduğunuz barədə heç düşünmüsünüzmü?  Bizə verilən adların üzərimizdəki təsirlərindən xəbəriniz varmı?
Adlandırma ictimai bir proses olduğundan ailələrin adqoyma yanaşmalarını, ad seçimlərini şərtləndirən təhsil, dəyərlər, inanc, əxlaq, həyat səviyyəsi, sosial mövqe, coğrafiya, etnik kimlik kimi bir çox amillər var. Uşağa ad seçimində doğulduğu gün, saat, ay və mövsüm, doğulduğu yer, doğuş zamanı yaşanan hadisələr, böyüklərin müəyyən bir insana olan heyranlığı, minnətdarlıq duyğuları və s. kimi faktorlar mühüm rol oynayır. 
İstək baxımından da adlar şüurda ciddi yer tutur. Şəxsin adının mənası nümunə götürülə  və seçilmiş adlar insanın xarakter quruluşuna təsir edə bilər. Ailə və mühit həmin şəxsə adın mənasına uyğun rəftar edərsə, həmin məna həmin şəxslə eyniləşə və onun şəxsiyyətinin simvoluna çevrilə bilər. Yaxşı işlərlə zikr edilmək xoşbəxtliyə, pis işlərlə zikr edilmək isə kədərə səbəb olar. Məsələn, adı şücaəti ifadə edərsə, bu məna ilə oturub dayansa, o ada uyğun hərəkət etmək arzusunda olar və özündən asılı olmadan buna uyğun hərəkət edər. Əgər həqiqəti ifadə edərsə, düzlüyə can atar. Biz cəmiyyətdə tez-tez "adına uyğun davranır" və ya "adına layiqdir" kimi diskursları eşidirik. Pis adlar da eyni dərəcədə şəxsiyyətə zərər verən və incidən mənfi təsirlərə malik ola bilər.
Sosial olaraq düşündüyümüz zaman adda həmin insanın hisslərinin, düşüncələrinin, inanclarının, adət-ənənələrinin barmaq izləri var. İnsan öz adının səbəbini öz üzərinə qoyulan rollar, gözləntilər kimi qəbul edir və hərflərlə ekranlaşdırılan səhnə arxasında tamam başqa bir dünyanı ortaya qoyur.
Araşdırmalar göstərir ki, doğulduğumuz zaman bizə verilən ad, onu sevib sevməməyimizə və ya o adın cəmiyyətdə qəbul edilib-edilməməsinə görə həyatımızı fərqli formalaşdırır.
Valideynlər adətən yeni doğulmuş övladına ad seçməkdə çətinlik çəkirlər. Bu səy bir növ yaradıcılıq sınağına çevrilə bilər, həm də valideynlərdə seçəcəkləri ad onların şəxsiyyətinin və xarakterinin ifadəsi kimi hisslər yarada bilər. Lakin əksər valideynlər bunun fərqində olmasalar da, övladları üçün seçdikləri ad, uşağın başqaları tərəfindən necə göründüyünü və gələcəkdə onun hansı xarakterdə olacağını formalaşdıracaq qədər əhəmiyyətlidir.
ABŞ-ın Arizona Dövlət Universitetində adların psixologiyasını araşdıran mütəxəssis David Zhu bildirir ki, ad fərdin mənlik anlayışının əsasını təşkil edir. Çünki o, digər fərdləri tanımaq və onlarla ünsiyyət qurmaq üçün istifadə olunur.
Təbii ki, xarakterimizi müəyyən edən təkcə adımız deyil. Sahib olduğumuz genlər qədər, böyüyərkən yaşadığımız təcrübələr, xüsusən də kiminlə vaxt keçirdiyimiz, həm iş, həm də şəxsi həyatımızda necə məsuliyyət daşıdığımız əsas amillərdəndir. Bununla belə, adımızın oynadığı rolu unutmaq olmaz ki, ümumiyyətlə o, doğumdan ömrümüzün sonuna kimi bizimlə qalır.
Şəxsiyyət Nəzəriyyəsinin qurucularından biri olan Gordon Allport 1961-ci ildə bildirib ki, adımız həyatımız boyu öz şəxsiyyətimizin ən mühüm sütunu olaraq qalır. Adımız həmçinin hansı etnik qrupa mənsub olduğumuz və kimliyimizin digər aspektləri ilə bağlı təfərrüatları açıqlaya bilər ki, bu da sosial qərəzlərin hökm sürdüyü dünyada qaçılmaz nəticələrə səbəb olur. Əslində ABŞ-da 11 sentyabr hücumlarından sonra aparılan araşdırmada iş müraciətlərində ərəbcə səslənənlərin müsahibəyə çağırılma ehtimalının daha az olduğu vurğulanıb. Unutmayaq ki, adlar çox vaxt etnik mənsubiyyətimiz və kimliyimizin digər elementləri haqqında yanlış məlumat verir.
Adımızın yaratdığı nəticələr bunlarla da məhdudlaşmır. Müəyyən bir mədəniyyətdə bəzi adlar geniş istifadə oluna və ya az bilinə bilər və onların müsbət və ya mənfi mənaları ola bilər. Köhnəlmiş və ya cəlbedici olmamaq, bunda nə demək istədikləri qədər təsirlidir və bu baxışlar da zamanla dəyişir. Ona görə də adımız istər-istəməz insanların bizə qarşı davranışlarını və özümüzlə bağlı hisslərimizi formalaşdırır.
Araşdırmalar göstərir ki, 2000-ci illərdə ABŞ psixoloqu Jean Twenge-nin rəhbərlik etdiyi araşdırma, ailəsinin hansı qrupa mənsub olmasından və ya həyatdan narazılığından asılı olmayaraq, adından məmnun olmayan şəxslərin psixoloji uyğunlaşma bacarıqlarının da zəiflədiyini ortaya çıxarıb.
Araşdırmalar bunda iki amilin təsirli olduğuna diqqət çəkir: ya adının başqalarının xoşuna gəlmədiyi üçün insanın özünə inamı zəifləyir, ya da insanın özünə inamı aşağı olduğu üçün adından razı qalmamışdır.
2011-ci ildə Almaniyada adımızın başqalarının bizə münasibətinə təsiri ilə bağlı araşdırma dərc olunub. Tədqiqat üçün bir tanışlıq saytının istifadəçilərindən qarşılaşdıqları namizədlərin adının seçimlərinə təsir edib-etmədiyi də soruşulub. Tədqiqatçılar ediblər ki, o zamanlar dəbdə olan adlara sahib olan namizədlər, adları daha populyar olan namizədlərə nisbətən daha çox rədd edilirdi.
Münasibət statusu ümumiyyətlə həyatımız boyu insanların davranışlarına necə məruz qaldığımızı ifadə edə bilirsə, onların münasibətlərinin adları ilə necə formalaşdığını və öz növbəsində necə insan olduqlarını daha asan görə bilərik.
Almaniyada çap olunan başqa bir araşdırma göstərir ki, iştirakçıların adı mənfi məna daşıyan yad adama kömək etməyə daha az meylli olublar.
Ömrü boyu adına görə dəfələrlə başqaları tərəfindən rədd edilən bir insanın etibarlı və mehriban bir insana çevrilməsinin çətin olduğunu müşahidə etmişik. Müştərək saytlarla bağlı araşdırmanın başqa bir cəhəti də qeyd edilən mövzunu dəstəkləyir. İştirakçılar arasında adı bəyənilmədiyi üçün daha çox rədd edilənlərin təhsil səviyyəsinin və özünə inamının aşağı olduğu müşahidə edilmişdir.
Mənfi və ya qeyri-populyar adların vurduğu zərərlər digər tədqiqatlarda da müzakirə edilmişdir. Pekindəki Psixologiya İnstitutunda çalışan alimlərin əksəriyyəti yüz minlərlə adı müxtəlif cinayətlərə görə məhkum edilmə riskinə görə təhlil ediblər.
İştirakçıların şəxsiyyətini müəyyən edən demoqrafik amillərin təsiri sabit saxlandıqda belə, daha az populyar və ya mənfi məna daşıyan adların cinayətə cəlb olunma ehtimalı daha yüksək olduğunu ortaya çıxıb. Başqa sözlə desək, adın necə qəbul edilməsinin cəmiyyətdə daha az qəbul olunma təsiri ilə cinayət xarakterli davranışlara meyl yarada biləcəyi qeydə alınıb. Bu baxımdan alimlər valideynlərə övladlarının doğulub, böyüyəcəkləri cəmiyyətlərdə yaxşı məna ifadə edən adlar vermələrini tövsiyə edir, çünki yaxşı və ya pis adların elə yaxşı və ya pis də nəticələri ola bilər.
Digər tərəfdən, bəzi araşdırmalar ad seçiminin mənfi deyil, müsbət təsirlərinə də diqqət çəkir. Məsələn, daha mülayim səslənən və ya titrəyən daha səlis adları olan insanların başqaları tərəfindən daha sərt səslənən adları olan insanlardan daha məqbul və xoş kimi qəbul edildiyinə dair elmi sübutlar var.
Daha az istifadə edilən bəzi adların "unikallıq" hissi yaratması, həmçinin başqaları tərəfindən qəbul edilməməsi və ya bəyənilməməsi kimi bəzi qısamüddətli nəticələrə səbəb olduğu düşünülür.
Araşdırmalara görə, ailə faktorları və sosial-iqtisadi fon kimi dəyişənlər sabit saxlanıldıqda, daha az tanınanların kino rejissoru və ya hakim kimi daha qeyri-adi peşələrə keçmə ehtimalı daha yüksəkdir.
Tədqiqatçılar bunu nisbətən bənzərsiz bir ada sahib olmaqdan irəli gələn bir növ unikal şəxsiyyətə sahib olmaq hissini inkişaf etdirməklə izah edirlər və nəticədə həmin şəxsdə şəxsiyyətinə uyğun ola biləcək qeyri-adi karyera sahəsini tapmaq üçün köklü bir istək yaranır.
Zhu və Arizona Dövlət Universitetindəki həmkarlarının araşdırmasına görə, az istifadə olunan bir ad daşımaq bizi daha yaradıcı və açıq fikirli edə bilər. Minlərlə şirkət rəhbərlərini adları ilə müqayisə edərək, komanda qeyd etdi ki, nadir hallarda eşidilən adlara sahib olanlar təbii olaraq öz idarəetmə strategiyalarına daha əmindirlər və bir işin arxasınca getməyə meyllidirlər.
Əgər tezliklə valideyn olacaqsınızsa, övladınızın gələcəkdə çox seviləcəyini və populyar olacağını düşünərək, tanış və məşhur adlara müraciət edə bilərsiniz və ya daha qeyri-adi bir ad tapıb onun yaradıcı və xüsusi hiss etməsinə səbəb ol bilərsiniz.
Alimlərin fikrincə, həm nadir, həm də məşhur adların özünəməxsus üstünlükləri və mənfi cəhətləri var. Yeni valideyn olacaqlar da bundan yaxşı istifadə etməlidirlər.

Röyalə Xəyal