Xaricdən gələn siyasi təzyiqlər: Hüquqi həqiqətlər və anti Azərbaycan qüvvələrin maraqları-Özəl

Məktəblərdə geyim qaydaları və dünyəvilik prinsipi: İctimai reaksiyalar və ideoloji təhdidlər

"Azərbaycanda ümumi təhsil müəssisələrində vahid məktəbli formasının tətbiqi və geyim normalarının müəyyənləşdirilməsi cəmiyyətdə mütəmadi olaraq müzakirə edilən mövzulardan biridir. Sosial şəbəkələrdə və bəzi media resurslarında bu qaydalar əksər hallarda yalnız "hicab məhdudiyyəti" kimi qələmə verilsə də, məsələnin kökündə daha geniş hüquqi əsaslar, dünyəvilik prinsipləri və milli təhlükəsizlik amilləri dayanır. Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 18-ci maddəsinə əsasən, ölkədə din dövlətdən ayrıdır və təhsil sistemi tamamilə dünyəvi xarakter daşıyır . Nazirlər Kabineti və Elm və Təhsil Nazirliyi tərəfindən təsdiq olunmuş geyim qaydalarında hər hansı bir dini rəmzin və ya "hicab" sözünün adı xüsusi olaraq çəkilmir. Hüquqi tənzimləmə hamı üçün bərabərdir və aşağıdakı fundamental prinsiplərə əsaslanır: Vahid məktəbli forması şagirdlərin maddi, sosial və ya dini vəziyyətlərinə görə qütbləşməsinin qarşısını alır". Bunu "Olaylar"a aşıqlamasında Vəkil-hüquqşünas Rövşən Qasımov deyib: "Qaydalar çərçivəsində yalnız baş örtüyü deyil, həmçinin həddindən artıq dar və ya qısa, açıq saçıq  geyimlər, cins şalvarlar, idman üslublu sərbəst geyimlər, gözəçarpan makiyaj, rənglənmiş saçlar,  dəbdəbəli zinət əşyaları və məktəbli formasına, təhsil verənlərin geyim formalarına yad olan bütün elementlər qadağandır.
Vahid geyim forması və dünyəvilik tələbi tamamilə daxili nizam-intizam məsələsi olsa da, həm daxildəki müəyyən radikal qruplar, həm də xarici antiazərbaycan qüvvələr bu mövzudan dövlət maraqlarına qarşı alət kimi istifadə etməyə çalışırlar. Bu qüvvələrin əsas məqsədləri qeyd edilənlərdir. 1. Sadə və inanclı vətəndaşların dini duyğularını istismar edərək, bu qaydaları "dinə qarşı müharibə" kimi təqdim etmək və cəmiyyəti "dünyəvilər" və "dindarlar" kimi süni cəbhələrə bölmək. 2. Regionda güclü və dünyəvi Azərbaycan modelini zəiflətmək istəyən bəzi teokratik dairələr məktəb qaydaları ətrafında süni böhran yaradaraq radikal dini cərəyanlara zəmin hazırlamağa cəhd edirlər. ABŞ Beynəlxalq Dini Azadlıqlar Komissiyası (USCIRF) kimi bəzi Qərb təşkilatlarının hesabatlarında Azərbaycanın dünyəvilik siyasəti və radikalizmə qarşı preventiv addımları obyektiv reallıqdan uzaq şəkildə, "insan hüquqlarının pozulması" kimi şərh olunur. Bu isə beynəlxalq müstəvidə ölkəmizə qarşı bir təzyiq rıçaqına çevrilir.
Azərbaycanda məktəbli forması və geyim qaydaları ancaq hicabla bağlı deyil. Azərbaycan Respublikasının Nazirlər Kabineti və Elm və Təhsil Nazirliyi tərəfindən təsdiq olunmuş şagird davranış qaydaları və geyim normaları ümumi təhsil müəssisələrində dünyəvilik, bərabərlik və nizam-intizam prinsiplərini qorumaq məqsədi daşıyır. 
Rəsmi qərarlarda "hicab" sözü və ya hər hansı dini geyimin adı xüsusi olaraq çəkilmir. Sosial şəbəkələrdə və mediada əsas müzakirələr hicab ətrafında dönsə də, əslində təsdiq olunmuş vahid geyim forması qaydaları çərçivəsində aşağıdakı geyim elementlərindən istifadəyə də icazə verilmir:
Dar və açıq geyimlər: Şagirdlərin dərslərə həddindən artıq dar, qısa və ya qeyri-rəsmi (məsələn, şort, cins şalvar və idman üslublu sərbəst geyimlər) gəlməsi qadağandır.
Makiyaj və baxım elementləri: Məktəblilərin dərslərdə diqqəti yayındıracaq dərəcədə kosmetik vasitələrdən (full make-up), rənglənmiş saçlardan və qaynaq dırnaqlardan istifadə etməsi qadağandır.
Zinət əşyaları və aksesuarlar: Qaydalara əsasən, şagirdlərin dəbdəbəli, gözəçarpan qızıl və digər zinət əşyaları taxması qəbul edilmir. 
Üst geyimlərinin sinifdə saxlanılması: Dərs zamanı sinif otaqlarında papaq, kapüşonlu jaket və ya digər növ sərbəst baş örtüklərinin və gödəkçələrin çıxarılması tələb olunur. 
Məktəb rəhbərliyinin tətbiq etdiyi bu qaydalar bütün şagirdlər arasında sosial fərqlilikləri aradan qaldırmaq, intizamı artırmaq və məktəb daxilində tam dünyəvi təhsil mühiti yaratmaq üçündür. Eyni zamanda son qərarlarla şagirdlərlə yanaşı, müəllimlərin geyiminə dair yeni tələblər də gətirilmiş və onların da klassik, dünyəvilik prinsipinə uyğun geyinməli olduğu müəyyən edilmişdir. 
Məktəbə makiyajla və ya idman şalvarı ilə gələn şagird barədə xəbərlər mediada reytinq yığmır. Lakin hicab mövzusu cəmiyyətdə hər zaman müzakirə doğurduğu üçün xəbər saytları və sosial şəbəkə səhifələri məhz bu mövzunu qabardır. Bu da süni şəkildə elə bir təəssürat yaradır ki, sanki məktəblərdə tək problem və ya tək qadağa hicabla bağlıdır.
Bu mövzuda iki fərqli hüquqi prinsip üz-üzə gəlir: Bir tərəfdən dövlətin Konstitusiyada təsbit olunmuş dünyəvi təhsil prinsipi və vahid nizam-intizam tələbi var. Digər tərəfdən isə valideynlərin və şagirdlərin vicdan və din azadlığı arqumenti dayanır. Bu iki fərqli baxış bucağının toqquşması mövzunu hüquqi və ictimai diskussiyaların mərkəzinə çevirir.
Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 18-ci maddəsinə əsasən, ölkədə din dövlətdən ayrıdır və bütün dini inanclar qanun qarşısında bərabərdir. Təhsil sahəsində dünyəvilik prinsipi aşağıdakı hüquqi mexanizmlərlə tənzimlənir:
Dövlət təhsilinin dünyəvi xarakteri: Azərbaycan Respublikasının Təhsil Qanununa əsasən, dövlət təhsil müəssisələrində təlim-tərbiyə prosesi dünyəvi xarakter daşıyır. Bu o deməkdir ki, məktəb mühiti hər hansı bir dinin təbliğatından, rəmzlərindən və ya ayinlərindən uzaq, neytral bir zona olmalıdır.
Vahid geyim forması qərarı: Nazirlər Kabinetinin təsdiq etdiyi geyim qaydaları şagirdlərin dini, sosial və ya maddi vəziyyətlərinə görə fərqlənməsinin qarşısını almaq üçün hüquqi bir alətdir. Məqsəd məktəbi fərdi inancların nümayiş olunduğu yer yox, yalnız elmin öyrənildiyi bərabərhüquqlu məkan etməkdir.
Azərbaycan hüquq sistemində "vicdan azadlığı" hər kəsə fərdi şəkildə tanınsa da, dövlət məktəbləri ictimai məkan sayıldığı üçün burada ümumi dövlət maraqları və dünyəvilik qaydaları fərdi istəklərdən üstün tutulur.
Dünyada bu problemin həlli ilə bağlı vahid bir yanaşma yoxdur. Ölkələr öz tarixi və siyasi keçmişlərinə uyğun olaraq fərqli modellər seçiblər. 
Fransa (Laïcité prinsipi): Dünyada bu mövzuda ən sərt qaydalara malik ölkələrdən biridir. Fransanın 2004-cü ildə qəbul etdiyi qanuna əsasən, dövlət məktəblərində hər hansı bir dini mənsubiyyəti açıq şəkildə göstərən geyim və rəmzlər tamamilə qadağandır. Bura müsəlmanların hicabı və abayası, yəhudilərin kipası, xristianların böyük xaç boyunbağıları və sihlərin əmmamələri daxildir.
Mərkəzi Asiya Ölkələri (Tacikistan, Türkmənistan və s.): Əhalisinin əksəriyyəti müsəlman olan bəzi postsovet ölkələrində də radikallığın qarşısını almaq və dünyəviliyi qorumaq üçün məktəblərdə hicab və digər dini geyimlər qadağan edilib. Məsələn, Tacikistanda hələ 2007-ci ildən məktəb və universitetlərdə hicab qadağası qüvvədədir. 
Türkiyə (Tarixi dəyişiklik): Türkiyə uzun onilliklər boyu (Atatürk dövründən bəri) məktəb və dövlət idarələrində sərt hicab qadağası tətbiq edirdi. Lakin 2013-2014-cü illərdə həyata keçirilən islahatlarla universitetlərdə, dövlət idarələrində və orta məktəblərdə (5-ci sinifdən başlayaraq) hicab qadağası tamamilə ləğv edildi. Hazırda Türkiyədə şagirdlər məktəbə baş örtüyü ilə sərbəst şəkildə gedə bilirlər.
Böyük Britaniya və ABŞ kimi ölkələrdə "multikulturalizm" və fərdi azadlıqlar ön plandadır. Dövlət məktəblərində vahid forma tələb olunsa belə, şagirdlərin öz dini inanclarına uyğun olaraq hicab taxmasına, kipa qoymasına və ya digər dini rəmzləri daşımasına tam şərait yaradılır. 
Göründüyü kimi, bəzi ölkələr məktəbi dini simvollardan tamamilə təmizlənmiş neytral zona (Fransa modeli) kimi görür, digərləri isə din azadlığını məktəb daxilində də qorumağa (Türkiyə və ya ABŞ modeli) üstünlük verir. Azərbaycan isə hazırkı qanunvericiliyi ilə daha çox dünyəviliyin qorunması təcrübəsinə əsaslanır.
Azərbaycanda vahid məktəbli formasının tətbiqi və bunun fonunda yaranan hicab müzakirələri, uzun illərdir ki, həm ölkə daxilindəki radikal qruplar, həm də xarici dairələr (antiazərbaycan qüvvələr) tərəfindən müəyyən məqsədlər üçün istifadə edilir. Müstəqil ekspertlərin, dövlət rəsmilərinin və təhlükəsizlik analitiklərinin rəylərinə əsasən, bu qüvvələrin əsas istəkləri və hədəfləri aşağıdakılardan ibarətdir:
Daxili radikal,  müxalif və xarici  qüvvələrin məqsədləri. Ölkə daxilindəki bəzi radikal dini qruplar və siyasi qazanclı maraqlı tərəflər bu mövzudan rıçaq kimi istifadə etməyə çalışırlar:
Sosial narazılıq və kütləvi etirazlar yaratmaq: Məktəbli forması qaydalarını "dinə qarşı müharibə" kimi qələmə verərək, inanclı və həssas vətəndaşları dövlət institutlarına qarşı qaldırmaq və ictimai sabitliyi pozmaq.
Təhsil sisteminə və dünyəvilik prinsipinə təzyiq: Dövlətin dünyəvi xarakterini zəiflətmək, gələcəkdə təhsil sistemində və dövlət idarəçiliyində dini qaydaların diktə edilməsinə zəmin hazırlamaq.
Öz ətraflarına tərəfdar toplamaq: İnsanların dini hisslərini istismar edərək özlərini "dinin və məzlumların müdafiəçisi" kimi təqdim etmək, bununla da siyasi və ya sosial nüfuz qazanmaq.
Xarici antiazərbaycan qüvvələrin və teokratik rejimlərin məqsədləri. Xarici dövlətlər və beynəlxalq şəbəkələr bu mövzunu Azərbaycanın daxili işlərinə qarışmaq üçün əlverişli fürsət kimi görürlər:
Azərbaycanı beynəlxalq arenada qaralamaq: Xüsusilə Qərbdəki bəzi dairələr və erməni lobbisinin təsiri altında olan təşkilatlar bu məsələni "insan hüquqlarının və dini azadlıqların pozulması" kimi təqdim edərək beynəlxalq hesabatlarda Azərbaycana qarşı təzyiq aləti kimi istifadə edirlər.
Teokratik və radikal ideologiyaların ixracı: Regionda dünyəvi və güclü Azərbaycan modelini qəbul edə bilməyən bəzi qonşu teokratik dairələr (məsələn, İranın müəyyən ideoloji qolları) məktəb qaydaları ətrafında süni böhran yaradaraq ölkədə radikal dini cərəyanları gücləndirmək istəyirlər.
Milli birliyi və daxili sabitliyi zəiflətmək: 44 günlük Vətən müharibəsindən sonra Azərbaycanda yaranmış güclü milli birliyi sarsıtmaq üçün cəmiyyəti "dünyəvilər" və "dindarlar" kimi süni cəbhələrə bölmək, daxili nifaq toxumu səpmək.
Vahid məktəbli forması sosial bərabərliyi və dünyəvi təhsil mühitini təmin etmək üçün hüquqi bir addım olsa da, antiazərbaycan qüvvələr bu məsələni sırf siyasi elementə çevirməyə, dövlətin suverenliyinə və daxili sabitliyinə zərbə vurmağa çalışırlar.
Qərb mediası çox vaxt hadisənin təhlükəsizlik və dövlət-din balansını nəzərə almadan, onu sırf "fərdi vicdan azadlığının sıxışdırılması" kontekstində işıqlandırır, dövlətin dini icmalar üzərindəki nəzarəti, məktəblərdəki geyim məhdudiyyətləri və icazəsiz dini təbliğat aparan fəalların saxlanılması "dini azadlıqların məhdudlaşdırılması" kimi təqdim edir, ölkə daxilində özlərinin təsir dairəsində olanlar və həmin şəxslərin təsir altına düşən şəxslər vasitəsi ilə təbliğattın aparırlar.
Bəzi regional teokratik dairələr, anti Azərbaycan qüvvələrin  dini-mühafizəkar mediası, Azərbaycandakı dünyəvilik prinsiplərini "İslama və inanca qarşı yönəlmiş siyasət" kimi qələmə verməyə çalışır. Onlar geyim qaydaları ətrafında süni şəkildə "məzlum müsəlman obrazı" yaradaraq cəmiyyətdə daxili nifaq toxumu səpməyə cəhd göstərirlər.
Azərbaycan dövləti xarici və daxili antiazərbaycan qüvvələrin dini həssaslıqlardan istifadə edərək sabitliyi pozmaq cəhdlərinə qarşı kompleks strateji planlar həyata keçirir. Bu addımları 3 əsas istiqamətə bölmək olar: 
Hüquqi və Qanunvericilik Müstəvisində Tədbirlər: "Dini ekstremizmə qarşı mübarizə haqqında" Qanun: Dövlətin konstitusiya quruluşunun, o cümlədən dünyəvi xarakterinin hər hansı dini radikalizm və ya dini fanatizm zəminində zorla dəyişdirilməsinə yönələn fəaliyyətlər tam qadağan edilmiş və qanunla ağır şəkildə cəzalandırılır. 
Xaricdən gələn dini təsirlərin məhdudlaşdırılması: Xarici ölkələrdə dini təhsil alıb gələn və xarici xüsusi xidmət orqanlarının ideoloji təsiri altında olan şəxslərin məscidlərdə icazəsiz vaizliyi və dini rəhbərliyi qanunvericiliklə qarşısı alınmalı,Dini Qurumlarla İş üzrə Dövlət Komitəsi  tabeliyindəki Dini Araşdırmalar Mərkəzi ilə birgə ölkə boyu regional təlimlər, gənclərlə görüşlər keçirərək zərərli və qeyri-ənənəvi dini cərəyanların mahiyyətini ifşa etməli, təhsil ocaqlarında şagirdlərə dinlərin tarixi mahiyyəti, tolerantlıq və multikulturalizm prinsipləri elmi əsaslarla öyrədilməli,  gənclər radikal ideologiyaların təsirinə düşməsinin qarşısı alınmalıdır.
Dövlət təhlükəsizlik orqanları xarici ölkələrdən idarə olunan, Azərbaycanda məktəb nizam-intizamına və dövlət institutlarına qarşı radikal çağırışlar edən şəbəkələri, saxta profil qruplarını aşkarlayaraq bloklayır. Dövlət fərqli din və məzhəb nümayəndələrinin hüquqi bərabərliyini qoruyaraq radikal qüvvələrin "məzhəb və ya din ayrı-seçkiliyi" kartından istifadə etməsinə imkan vermir. 
Dövlətin gördüyü bu sistemli preventiv tədbirlər sayəsində Azərbaycanda dini radikallığa meyl və cəmiyyətin süni şəkildə qütbləşməsi riski əhəmiyyətli dərəcədə zəiflədilmişdir. 
Dövlətin gördüyü bu sistemli preventiv tədbirlər sayəsində Azərbaycanda dini radikallığa meyl və cəmiyyətin süni şəkildə qütbləşməsi riski əhəmiyyətli dərəcədə zəiflədilmişdir. Cəmiyət olaraq hər bir Azərbaycan vətəndaşı dövlətin yanında olmalıdır.
Azərbaycanda küçədə, evdə və ya özəl sahədə hicab taxılmasına heç bir qadağa yoxdur və vicdan azadlığı tam təmin olunur. Lakin dövlət təhsil müəssisələrində vahid forma tələbi ölkənin dünyəvi gələcəyini, sosial bərabərliyi və daxili sabitliyi qorumaq üçün zəruri bir addımdır. Hüquqi həqiqətləri düzgün dərk etmək, antiazərbaycan qüvvələrin bu mövzu üzərindən qurduğu ideoloji manipulyasiyaları dərhal ifşa edir".