Qalib Azərbaycan Xocalı soyqırımı qurbanlarının qisasını döyüş meydanında aldı
Xocalı soyqırımı insanlığa qarşı törədilmiş ən dəhşətli cinayətlərdən biri kimi yadda qalıb. 1992-ci il fevralın 25-dən 26-na keçən gecə baş verən bu qətliam bütövlükdə xalqın yaddaşına silinməz iz qoyub. Dinc əhaliyə qarşı törədilən vəhşiliklər beynəlxalq hüququn norma və prinsiplərinin kobud şəkildə pozulmasının bariz nümunəsi idi.
Həmin gecə Ermənistan silahlı qüvvələri keçmiş Sovet ordusunun Xankəndidə yerləşən 366-cı motoatıcı alayının iştirakı ilə Xocalı şəhərinə hücum etdilər. Şəhər mühasirəyə alındı və mülki əhaliyə qarşı misli görünməmiş qəddarlıq nümayiş etdirildi. Şəhəri tərk etməyə çalışan sakinlər pusquya salındı, yüzlərlə insan qətlə yetirildi, bir çoxu isə əsir götürüldü.
Rəsmi məlumatlara görə, Xocalı soyqırımı nəticəsində 613 nəfər öldürüldü. Onların 63-ü uşaq, 106-sı qadın, 70-i isə yaşlı insanlar idi. Həmin faciə zamanı 8 ailə tamamilə məhv edildi, yüzlərlə insan yaralandı və əsir götürüldü. Bir çox insan xüsusi qəddarlıqla qətlə yetirildi, bu isə törədilən cinayətin miqyasını və vəhşiliyini bütün dünyaya göstərdi. Şəhər tamamilə dağıdıldı, minlərlə yaşayış evi, sosial obyekt, məktəb, mədəniyyət müəssisələri və tarixi abidələr yerlə-yeksan edildi. Bu vandalizm aktı təkcə insanlara deyil, eyni zamanda bölgənin tarixi-mədəni irsinə qarşı da yönəlmişdi.
Ulu Öndər Heydər Əliyev Xocalı hadisələrini xalqımıza qarşı həyata keçirilmiş soyqırımı kimi dəyərləndirərək bu faciənin beynəlxalq aləmdə tanıdılması istiqamətində mühüm addımlar atdı. Ümummilli Liderin təşəbbüsü ilə 1994-cü il fevralın 24-də Milli Məclis "Xocalı soyqırımı günü haqqında" qərar qəbul etdi və hər il fevralın 26-sı qurbanların xatirəsi ehtiramla yad olunmağa başlandı. Heydər Əliyevin 1997-ci ildə imzaladığı müvafiq Sərəncama əsasən, hər il fevralın 26-da saat 17:00-da soyqırımı qurbanlarının xatirəsi bir dəqiqəlik sükutla anılır.
Soyqırımı anlayışı beynəlxalq hüquqda Birləşmiş Millətlər Təşkilatı tərəfindən qəbul edilmiş konvensiyalarla müəyyən edilib. Bu anlayış milli, etnik, irqi və dini qrupların qəsdən məhv edilməsinə yönəlmiş hərəkətləri əhatə edir. Xocalıda baş verən hadisələrdə bu cinayətin bütün elementləri - qəsdən öldürmə, fiziki və mənəvi zərər yetirmə, insanların yaşamaq imkanlarının məhv edilməsi kimi faktlar açıq şəkildə müşahidə olunub.
Son illər Xocalı soyqırımının beynəlxalq səviyyədə tanınması istiqamətində mühüm addımlar atılıb. Bir sıra dövlətlərin parlamentləri və ABŞ-ın bir çox ştatları bu hadisələrə siyasi-hüquqi qiymət verən qətnamələr qəbul ediblər. Eyni zamanda İslam Əməkdaşlıq Təşkilatı da Xocalıda törədilmiş cinayətləri soyqırımı kimi tanıyan sənədlər qəbul edib. Bu istiqamətdə böyük rol oynayan təşəbbüslərdən biri də Leyla Əliyeva tərəfindən başladılmış "Xocalıya ədalət" beynəlxalq kampaniyasıdır. 2008-ci ildən etibarən həyata keçirilən bu təşəbbüs dünyanın müxtəlif ölkələrində tədbirlər, sərgilər və konfranslar vasitəsilə faciə haqqında həqiqətlərin yayılmasına xidmət edir.
2020-ci ildə baş vermiş Vətən müharibəsi regionda yeni reallıqlar yaratdı. 44 gün davam edən müharibə nəticəsində uzun illər işğal altında qalan torpaqlarımız azad edildi. Sonrakı dövrdə həyata keçirilən tədbirlər nəticəsində bölgədə təhlükəsizlik və sabitlik təmin olundu. 2023-cü il sentyabrın 19-20-də keçirilmiş antiterror tədbirlərindən sonra Xocalı şəhəri separatçılardan təmizləndi. 2023-cü il oktyabrın 15-də dövlət başçısı İlham Əliyev şəhərdə Azərbaycan Bayrağını ucaltdı. Bu hadisə milli tariximizdə mühüm dönüş nöqtəsi kimi dəyərləndirilir.
Xocalı soyqırımı qurbanlarının xatirəsi hər il böyük ehtiramla yad olunur. Bakıda yerləşən "Ana harayı" abidəsi önündə keçirilən anım mərasimləri minlərlə insan iştirak edir. Bu mərasimlər xalqın həmrəyliyini və tarixi yaddaşa sadiqliyini göstərən mühüm hadisələrdən biridir.
Son illər faciənin xatirəsini əbədiləşdirmək üçün yeni layihələr də həyata keçirilir. Xocalı şəhərində Soyqırımı Memorial Kompleksinin yaradılması bu istiqamətdə atılan mühüm addımlardandır. Kompleksdə həm hadisələrin tarixi, həm də şəhərin keçmiş həyatı barədə məlumatların təqdim olunması nəzərdə tutulur.
Bu gün Xocalı şəhəri və ətraf kəndlərdə yenidən həyat bərpa olunur. İnfrastruktur layihələri həyata keçirilir, evlər tikilir, sosial obyektlər qurulur. Böyük Qayıdış Proqramı çərçivəsində artıq yüzlərlə ailə doğma torpaqlarına qayıdıb. Bu proses təkcə bir şəhərin bərpası deyil, həm də tarixi ədalətin təntənəsi kimi dəyərləndirilir.
Xocalı soyqırımı tarixdə silinməyən iz buraxmış hadisədir. Bu faciə insanlığa qarşı törədilmiş ağır cinayətin təzahürüdür. Hadisələrin unudulmaması, gələcək nəsillərə çatdırılması və beynəlxalq səviyyədə tanınması üçün aparılan fəaliyyət uğurla davam etdirilir.
Mahir Süleymanlı
Milli Məclisin deputatı