Göy Türklərin güney İttifaqı (Qərbi Göy Türk xaqanlığı).... və hay sürüləri...

                         Qismət Yunusoğlu,

                                           Bakı Dövlət Universitetinin müəllimi 

Tarixi dövlətçilik, maddi-mənəvi və etno-mədəniyyət zənginliyi, İlahi dini-ruhani kamilliyi və fəlsəfəsi, səciyyəvi dövlət-idarəetmə, iqtisadi-ticari quruluşu.. ilə fərqlənən Türk-Müsəlman dünyasına qarşı bütün mənalarda təcavüz edən mürtəce hay kilsəsi məhz həmin zənginliyə və  sistemə şərik çıxmaq niyyəti ilə minillərdir ki, iblisanə-şeytani əməllərindən əl çəkmir və bu niyyətdə deyil...

Mərkəzi və Orta Asiyanın Türk dövlətçiliyi hüdudlarına Qərbi GöyTürk xaqanları Tonq Yanqu (618-628-ci illər) və Si Yanq (631-633) hakimiyyəti illərində, ümumiyyətlə VII əsrində soxulan morfogenetik toplum-ibtidai insan-protohay sürüsü eramızn VI-VIII əsrlərində Bizans-Fras dövlətlərinin ərazisindəki hay koloniyalarından köçürülməklə və döyüşlərdə ələ keçirilən silahlı dəstələrin tərkibində olmaqla, o cümlədən Cənubi Azərbaycan, Türkmənistan və Fərqanə vadisində də yerləşdirilib.

İbtidai insan-protohay sürüsünün Balkan yarımadası-Frakiyadan və Aralıq dənizinin cənub-şərq hissəsi, Dəclə-Fərat çaylarının mənbə hövzəsindən İran dağlıq yaylasını keçərək Tarim düzü, Pamir dağları sərhədlərində yerləşdirilməsi, yayılması e.ə. IV-III əsrlərdə Roma-Bizans və Parfiya imperiyalarının (Əhəmənilər-e.ə. IV əsr, Sasanilər-III-VI əsrlər) Türk dünyasına qarşı hərbi-siyasi hücumlarının nəticəsi olaraq başlanılsa da, I minilliyin əvvəllərindən onların paylanılması daha geniş miqyas almışdır.

Bu toplumun sürülməsinin səciyyəvi cəhəti təbii ki, Anadolu yaylası və Aralıq dənizi adalarında-yarımadalarında haylardan, həbəşlərdən, suriyalılardan, assurlardan... yaradılan koloniyalardan Zaqros dağlarının şimal hissəsini (Həmədan-Tehran istiqaməti üzrə) yarıb keçməklə Dəşti-Kəbir səhrasının şimalından, Elburs dağlarının cənub ətəklərindən, Atrek çayı hövzəsindən (Qorqan, Məşhəd, Nişapur...şəhərlərindən) keçməklə ilk növbədə Orta və Mərkəzi Asiyada hərbi əməliyyatlar zamanı  müqavimət göstərən kökənli Türkdilli tayfa-qəbilə ittifaqlarının cinahlarında müqavimətini zəiflətmək və kəşfiyyat məlumatlarının fasiləsizliyini təmin etmək olmuşdur.

Silahlı müqavimət dəstələrinin tərkibində hay quldurlarından istifadə olunması sonrakı dövrlərdə də baş vermişdir. Bu barədə bir qədər sonra...

Qədim Roma tarixçisi Ammiyan Martsellin (330-395) Roma-Parfiya müharibələrinin iştirakçısı, hərbi yürüşlərin şahidi olmaqla Roma-Yunan koloniyalarının həbəş, misir, assur, protohay...mənşəli dəstələrinin iştirakı barədə "Roma tarixi" əsərini yazmış, Mərkəzi Asiyaya qədər tarixi-coğrafi əraziləri təcvir etmişdir.   Onun digər bir soydaşı-Flavi Evtopiy (310-400) də "Roma tarixi" əsərini yazmış, 363-cü ildə imperator II Yulianın (Flavi Klkavdi, 331-363) dövründə Parfiyaya edilən hərbi səfərlərin iştirakçısı, 371-372-ci illərdə Mərkəzi Asiya üzrə konsul kimi koloniyalardan köçürülənlərin Mərkəzi Asiya regionunda yerləşdirilməsini təşkil etmişdir.  

Bizans imperiyasının tarixçisi, Prokopi Kesarlı (490-565) Böyük Flavi Yustinianın (482-565) hakimiyyəti illərində Bizans Ordusunun baş komandanı Flavi Velizarinin (505-565) katibi olmaqla bərabər, həm də Sasanilərlə müharibənin iştirakçısı, bağlanan sülh müqaviləsinin (532-ci il) həmmüəlliflərindən biri kimi imperiyanın Şərq sərhədlərinin koloniyalardan gətirilən canlı qüvvə ilə möhkəmləndirilməsində (Mərkəzi Asiya regionu üzrə) yaxından iştirak etmişdir.

Protohay mənşəli keşiş-səlnaməçilərdən Favstos Buzandın (V əsr) "Buzandaran patmutyunk" ("Tarix"), Lazar Parpetsinin (441-510) "Tarix" kitabı, Yelisey Yeqişenin (V-VI əsrlər) "Vardan və erməni döyüşçüləri", Sebeosun (VI-VII əsrlər) "İmperator İraklinin tarixi" (Bizans imperatoru İraklinin hakimiyyəti illərində (610-641-ci illər) İran dağlıq yaylası və Mərkəzi Asiyaya hərbi-siyasi yürüşlərə aid)...əsərlərində Roma-Bizans və Parfiya imperiyalarının apardıqları hərbi-siyasi əməliyyatlar və ordu qüvvələrinin tərkibi barədə geniş ilkin tarixi bilgilər verilmişdir.

Ərəb dünyasının məşhur səyyahı və tarixçisi Əhməd ibn Əbu Yaqub (əl-Yaqubi, 811-897) "Tarix" əsərində qeyd edirdi ki, Xorasan bölgəsinin kənarlarından (bu bölgəyə 14 vilayət daxil idi) Türküstan ellərinə (xüsusilə Mərv əyalətinə) Aralıq dənizi hövzəsindən çoxlu sayda köçürülmələr olmuşdur.

Haqqında danışılan tarixi hadisələr barədə dünyəvi mütəfəkkirlərin elmi-nəzəri mülahizələri ilə yanaşı eramızın V-VI və VII-XVIII əsrlər dövrünü əhatə edən "Orta Asiya haqqında erməni mənbələri", (1979, 1989) kitablarında da (L.X.Ter-Mkrtiçyan) hayların bölgədə məskunlaşmasının tarixi və siyasi-iqtisadi səbəbləri mürtəcr hay kilsəsinin dinsiz ruhuna, iblisanə xislətinə, riyakar niyyətinə... uyğun olaraq təhlil edilmişdir.

Orta və Mərkəzi Asiyada Türkdilli xalqların içərisinə yerləşdirilən hay sürüsünün ictimai-siyasi gərəkliyi regionda cərəyan edən hərbi-siyasi təbəddülatın gedişinə uyğun olaraq tənzimləndiyindən bu "fəallıq" Cənubi Qafqaz və Ön Asiya səviyyəsində olduğu kimi cərəyan etmiş, dini-ideoloji mərkəzlərdə xüsusi təlimlər keçmiş hay quldurlarından "səngərdə silah" funksiyasına uyğun istifadə edilmişdir (sonuncu hal kimi, 1989-ci ildə Özbəkistanda Məhsəti Türklərinə qarşı hay kilsəsinin təşkil etdiyi  Fərqanə qırğınlarını göstərmək olar).

Əski Türküstan coğrafiyasında yerləşdirilən hay sürüsünün ibtidai icma şüurunun, cəngəllik həyat tərzinin, morfogenetik irs özəlliyinin pərdələnməsi naminə hay kilsəsinin dini-sakral vasitələrdən, ruhani-ritual mərasimlərdən istifadə etməsi təsadüfi deyil. Dünyanın istənilən yerində hayların məskunlaşma ocaqlarında hay kilsəsi tərəfindən ilk növbədə "erməni" kilsə və "xaç daşları"nın yerləşdirilməsinin əsas səbəbi saxta "qədim"liyi, uydurma "tarixi"liyi, əsassız "milli özgür"lüyü...təbliğ vasitəsinə çevirmək, eləcə də bəşəri təkamül mərhələlərindən uzaq düşən hay sürüsünün genetik vəhşi xislətini pərdələməkdir.

Orta Asiyanın uzaq olmayan XX əsrin əvvəllərində "Türküstan tarixi" mərhələsində (Qazaxıstan, Özbəkistan, Türkmənistan, Qırğızıstan...hüdudlarında) hay kilsəsi tərəfindən Türk-Müsəlman xalqlarına qarşı amansız qətliam faciələrinin yaşatması Şərqi Anadoluda, Cənubi Azərbaycanda, Naxçıvanda, Qərbi Azərbaycanda, Qarabağda, Xəzərsahili ərazilərdə... törədilən soyqırım siyasətinin davamı olmuşdur.

1916-cı ilin  iyul-avqust ayları ərzində İssık-Kul gölü hövzəsini (Qaragöl, Çu və Narın çayları boyunca yerləşən Qara-Say, Hacı-Say, Otluq, Çolpan-Ata, Ağbulaq, Qara-Qaya, Çalıbəy, Borubaş...yaşayış məntəqələrini əhatə etməklə) tutan çar Rusiyasının irticaçı zülmünə və milli-irqi düşmənçiliyinə qarşı xalq hərəkatının yatırılmasında rus-kazak silahlkı qüvvələri ilə yanaşı hay-daşnak quldurları da iştirak etmişlər.

Qafqaz cəbhəsindən çar Ordusunun bu qüvvələrin (2 rus-kazak alayı, 16 top, 47 pulemyot) Qırğızıstanda istifadə olunması Yeddiçay vilayətinin hərbi qubernatoru, general-leytnant M.A.Folbaum (1866-1916,o,1908-ci ildə Bakı şəhərinin qubernatoru olub) tərəfindən idarə edilmiş və yerli əhaliyə qarşı xüsusi nifrəti ilə müşayət olunmuşdur. O, bu qüvvəllərlə kifayətlənməmiş, Rusiyanın Mərkəzi Qaratorpaq, Volqaboyu və Həştərxan vilayətlərindən köçürülən rusların (bu kütlə 1916-cı ildə Qırğız xalqının ümümi əhali sayına görə 6% təşkil etsə də, suvarılan torpaqlarının 57,7%-i onlara məxsus idi) silahlanmasını təşkil edərək qırğınların sayını xeyli dərəcədə artırmışdır (1915-ci ildən silahlanan 7500 könüllü döyüşçü Ordu qüvvələrinə qoşulmuşdur).

İssık-Kul gölü ətrafında rus-kazak və hay-daşnak nizami-silahlı ordu birləşmələrinin hərbi əməliyyatlarının əlaqələndirilməsi general-qubernator A.N.Kuropatkinin (1848-1925) Baş qərargahı tərəfindən icra olunmuşdur. Onun 12 avqust 1916-cı iıldə imzaladığı "Hərbi-səhra məhkəmələrinin yaradılması barədə" fərmana əsasən Qırğız xalqının soyqırımı amansız səciyyə almış, bu fəlakətdən qurtulan əhalinin 250-300 min nəfərə qədəri qonşu Uyğur-Türk vilayətinə keçmişdir (K.U.Usenbayev,"1916-cı il Qırğızstan hərəkatı" monoqrafiyası, 1967).

Sonrakı dövrlərdə (1920-ci ildən sonra) Qırğız xalqına qarşı rus-hay birləşmələri tərəfindən  törədilən amansız qətliamlar-soyqırım faciələırinin tarixləşdirilməsinin qarşısı alınmış, arxiv materiallarının üzə çıxarılması yasaqlanmış, hətta həmin hadisələrin xatırlanmasına imkan verilməmişdir. Əksinə, həmin faciələrin izi qalmış yerlərdə "qədim" hay kilsəsinin "izi" tapılmış, beynəlxalq arxeoloji qazıntılar aparılmış, nəticələri barədə elmi simpozium-konfranslar keçirilmişdir.

ÜmumTürk coğrafiyasında dini-sakral dəyərə malik və müqəddəs ocaq kimi İlahi məkan olan İsti Göl/Müqəddəs Göl ətrafında kafir hay kilsəsinin uydurmalarına Bişkek və Orta Asiya mitropoliti Vladimir tərəfindən 2002-ci ildə nəşr edilən "Patriarx Tyurkun xələflərinin torpaqlartı" kitabında da yer ayrılmış, İsa peyğəmbərin həvarilərindən müqəddəs Matfeyin guya bu gölün yaxınlığındakı "erməni" şəhərində hay məbədində dəfn edildiyi tirajlanmışdır.

2011-2012-ci illərdə Amerika Coğrafiya Cəmiyyəti ilə Qırğız-Rus Slavyan Universitetinin birgə arxeoloji-ekspedisiya tədqiqatlarının nəticələri "İssık-Kulun Sak mədəniyyəti:tədqiqat problemləri və mədəni irsin mühafizəsi" mövzusunda elmi layihələrin ruhuna heyif ki, kafir və dinsizlərin də bədniyyəti-xisləti qarışmaqdadır...

Göy Türklərin, Sakların/İskitlərin, Hunların tarxi, dini, mənəvi, coğrafi...izləri hər qarışında üzə çıxan İsti Göl/İssık-Kul hövzəsinin beynəlxalq heyətli arxeoloji-tarixi tədqiqatçıları sırasında nədənsə Türkiyə Cumhuriyyətinin alimləri "unudulur", amma Türk-Müsəlman xalqlarının qanına susayna ruslar-haylar yaddan çıxmır...

Mürtəce hay kilsəsi tərəfindən "Daşnakstyun" terror dəstəsinin silahlı-quldur dəstələrinin Qırğızstan Respublikasının yerli, kökənli Türk-Müsəlman əhalisinə qarşı törətdiyi amansız qətliamlar-soyqırımfaciələri, qarətlər, maddi-mədəni irsin məhv edilməsi...kimi halların miqyası, sərhədləri XX əsrin əvvəllərində xeyli geniş olduğundan Türkistan diyarının digər xalqlarını da əhatə etmişdir.

(ardı var)