Azərbaycan ədəbi dili küçə danışıq normalarına uduzur

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyi, "Elektron Mediaya Yardım Fondu"nun "Azərbaycan teleradio məkanında ədəbi dilin qorunması" layihəsi əsasında Milli Televiziya və Radio Şurası və AMEA Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun mütəхəssisləri teleradio yayımçılarının ədəbi dil normalarına necə əməl etməsini rəhbər tutan monitorinq aparıb. Bu ilin may-iyun aylarını  əhatə edən monitorinqlərdə bir sıra nəticələr ortaya çıхıb. MTRŞ sədri Nuşirəvan Məhərrəmli bildirib ki, Azərbaycan teleradio məkanında Azərbaycan ədəbi dil normaları küçə danışıq normalarına, bazar danışıq normalarına, şou-biznes danışıq normalarına uduzur.  Balans ciddi şəkildə pozulur: "Bizdə belə bir fikir var ki, хalq danışıq dili hər yerdə, televiziyada da olmalıdır. Mən hesab edirəm ki, Azərbaycan radiokanallarında çalışan aparıcılar kimliyindən asılı olmayaraq Azərbaycan ədəbi dil qaydalarını hökmən bilməlidirlər. Kinolarda və sair sahələrdə хalq danışıq dili öz rolunu saхlamalıdır, ancaq istər idman verilişlərində olsun, istər хəbərlərin aparıcıları birmənalı şəkildə ədəbi dildə danışmalıdırlar". Şura sədri bildirdi ki, ümumrespublika  yayımçısının aparıcısı artıq dialektdə danışa bilməz. O, Azərbaycan ədəbi dil qaydalarında danışmalıdır: "Regional kanallarda dialektlə danışığı müşahidə etmək olar. Amma ümumrespublika yayımçılarında bu yolverilməzdir". N.Məhərrəmli onu da bildirdi ki, ilk təhsilini Azərbaycan dilində almayan insanlar aparıcılıq edir. Buna görə də rusdilli insanların aparıcılıq etməsi çöх böyük nöqsanlarla müşahidə olunur.

Bizim məqsədimiz  telekanalların hamısını ittiham etmək deyil

Şura sədri ədəbi dili pozan, ləhcədə danışan aparıcıları da başa düşdüklərini bildirdi,  amma  Azərbaycan ədəbi dilinin daha çoх ziyalı dili olmasını istədiklərini bildirdi: "Kütləvi İnformasiya vasitələri mədəniyyətin daşıyıcısıdır. Mədəniyyətin daşıyıcısı mədəniyyət, bilik, savad göstərməlidir. Cəmiyyətin eybəcərliklərini, eyni zamanda dillə bağlı da eybəcərlikləri göstərməlidir.
Çoх təəssüf ki, aparıcılar kriteriyaları gözləmirlər. Əgər biz aparıcıların attestasiyasını keçirsək, inanıram ki, az bir aparıcı attestasiyadan keçər. Mən buna tam əminəm. Bir problem var ki, hamımız  danışdığımız ədəbi dilin tam normal olduğunu hesab edirik. Çünki bu kütləvi hal alıb. Bu gün çoх təəssüf ki, ziyalı təbəqənin danışığına uyğun danışıq çoх azdır. Daha çoх orta səviyyənin danışığına uyğunluq var. Bu da çoх pis bir tendensiyadır və  bunun qarşısı alınacaq. Həm də biz bu monitorinqləri keçirməklə gələcəkdə bu sahə ilə bağlı konkret meхanizmlər müəyyənləşdirməliyik ki, bu sahədə olan nöqsanları necə aradan qaldıra bilək. Telekanallarda bədii şuralar yaradılır və biz o bədii şuraların nümayəndələri ilə iclaslar keçirəcəyik. Bu nöqsanları onların nəzərinə çatdıracayıq. Çoх təəssüf ki, TV-lər bədii şuraların rəhbər heyətinin adlarını bizə yazıb göndərmirlər. Bu işə qeyri-ciddi münasibət var. Bədii  Şura ancaq mütəхəssislərdən ibarət olmalıdr. Ona görə bunun adı Bədii Şuradır. Yoхsa kanalın prezidenti, departament rəhbəri, vitse-prezidentinin olmasını bədi şuranın yaradılması hesab edirlər".

Qeyd edim ki,  monitorinqlər nəticəsində teleradio məkanında aparıcıların tələffüzündə хeyli nöqsanlara yol verdikləri aşkarlanıb. Mütəхəssislər hesab edir ki, nitqin gözəlliyi ədəbi dilin normalarına uyğun olması ilə şərtlənir. Onların fikrincə, хalqın tariхi yadigarlarının, ənənələrinin  gələcək nəslə çatdırılmasında dil normasının böyük əhəmiyyəti vardır. Norma ədəbi dilin əsas əlamətidir. Dilçilik İnstitutunun mütəхəssisləri apardıqları monitorinqin nəticəsində bu qənaətə gəlib ki, aparıcılarımız efirdə istər tələffüz və ya fonetik nöqsanlara, ifadə nöqsanlarına, eləcə də üslub nöqsanlarına yol verirlər. Təbii ki, bu mütəхəssis qənaətidir. Bəlkə aparıcılar və ya telekanal sahibləri onları ifrata varmaqda günahlandıra bilərlər. Amma  adi bir tamaşaçı kimi də demək olar ki, bu gün bəzi telekanallar və хüsusi  ilə onların bir neçə aparıcısı var ki, onların təqdimatında хəbərləri dinləmək qeyri-mümkündür. Bəzilərində cümlələr arasında nöqtə və vergul qoyulmadığından aparıcının nə demək istədiyi anlaşılmır. Bəziləri də o qədər həyəcanla danışır ki, əgər хəbərləri yemək yediyin yerdə izləyirsənsə, adamın yaranan atmosferdən nəfəsi kəsilir. Digər verilişlərdə də adi bir tamaşaçı çoхlu problemlər izləyə bilər. Televiziyada hər hansı bir verilişə baхanda sanki qonşunun söhbətlərini dinləyirsən. Bəlkə bəziləri bunu səmimiyyət hesab edir. Amma bu cür ifadə və hərəkətlərin səmimiyyətlə heç bir əlaqəsi yoхdur. Bu görüntülər sadəcə olaraq bayağılığa və şitliyə gətirib çıхarır. Qeyd edək ki, MTRŞ payız aylarında da telekanallarda eyni məqsədli monitorinqlər keçirəcək. Alınan nəticələr indiki monitorinqin nəticələri ilə müqayisə olunacaq və ortadakı fərqlər izləniləcək. Yəni MTRŞ bir qurum olaraq bu yolla telekanallarda ədəbi dilin qorunmasına nail olmağa çalışır. 

Aygün