TUTANXAMONUN SANDIQLARI: ZAMANIN QORUDUĞU MESAJ

İsgəndər Sərdarlı
Araşdırmaçı tətbiqi sənət ustası

"Dünya Sandıqları" silsiləsinin məqsədi dünyanın məşhur sandıqlarını yalnız tanıtmaq deyil. Bu yazılarda hər bir sandığın formalaşmış hekayəsinə yenidən baxmağa, onun gizli mənalarını və mədəni yaddaşını araşdırmağa, oxucunun qarşısında yeni suallar qoymağa çalışırıq. Çünki sandıq yalnız keçmişdən qalan sənət nümunəsi deyil; bəzən bir sivilizasiyanın özünü gələcəyə ötürdüyü yaddaş məkanına çevrilir. Müəllifdən.

ÜÇ MİN İL SONRA AÇILAN QAPI

Tutanxamonun adı çəkiləndə ilk yada düşənlərdən biri 1922-ci ildə Howard Carter tərəfindən aşkar edilmiş məzardır. Lakin bu məzarın əhəmiyyəti yalnız oradan çıxarılan qızıl əşyaların zənginliyi ilə ölçülmür. Burada qədim Misirin maddi mədəniyyəti, dini təsəvvürləri və sənətkarlıq ənənələri bir-birinə bağlanan bütöv bir sistem kimi qarşımıza çıxır.

Sandıqlar bu sistemdə xüsusi yer tutur.

Onlar geyimləri, silahları, mərasim əşyalarını, heykəlcikləri və digər qiymətli predmetləri qoruyurdu. Xəzinə otağında yerləşən alabastrdan hazırlanmış kanop sandığı (canopic chest - daxili orqanların qorunduğu sandıq) isə Tutanxamonun mumiyalanmış daxili orqanlarını saxlayan dörd kiçik qızıl tabutu öz daxilində yerləşdirirdi. Sandıq özü isə qanadlı qoruyucu ilahələrin fiqurları ilə əhatələnmiş zərli ziyarətgahın içində idi. [1]

Burada artıq sadə "saxlama" anlayışından daha mürəkkəb bir sistem görürük.

Əmanət qorunur, qorunmanın özü isə simvollaşdırılır.

Tutanxamonun məzarında sandıqların yanında daha monumental qoruma qurğuları da vardı. Dəfn kamerasını dörd nəhəng zərli taxta ziyarətgah (shrine - müqəddəs məkan formasında qoruyucu qurğu) ardıcıl şəkildə əhatə edirdi. Bunları birbaşa "sandıq" adlandırmaq düzgün olmaz; lakin onların quruluşunda sandıq anlayışına yaxın olan mühüm prinsip - qorunanı bir neçə qatla əhatə etmək - aydın görünür. [1]

SANDIĞIN SƏTHİ DANIŞANDA

Tutanxamonun sandıqlarının ən mühüm xüsusiyyətlərindən biri onların səthlərinin də "danışmasıdır".

Carter №21 kimi qeyd olunan rənglənmiş sandığın (painted casket - rənglənmiş sandıq) uclarından birində kral sfinks formasında düşmənlərini tapdalayan obrazda təsvir olunub. Sandığın digər səthlərində döyüş və ov səhnələri də yer alır. Bu təsvirlər Nina de Garis Daviesin elmi qeydlərində ayrıca sənədləşdirilib. [2]

Burada təsvir sadəcə dekorasiya deyil. Kralın sfinks kimi təqdim edilməsi qədim Misirin hakimiyyət, düşmən və kral obrazı ilə bağlı mürəkkəb təsəvvürlərini vizual şəkildə ifadə edir.

Başqa sözlə, sandığın səthi içərisindəki əşyanı göstərməsə də, onun mənsub olduğu dünyanı göstərir.

Bu isə bizi mühüm bir fərqə gətirir:

Görmək başqa, oxumaq başqadır.

Sfinksi hər kəs görə bilər. Lakin onun hansı dini, siyasi və simvolik mənaları daşıdığını anlamaq üçün müəyyən bilik lazımdır.

İÇƏRİDƏ ƏMANƏT, SƏTHDƏ HEKAYƏ

Carter №540/551 kimi qeyd olunan fil sümüyü sandıq bu baxımdan başqa bir nümunədir. Griffith Institute-in qeydlərində onun 11 əsas fil sümüyü hissəsindən qurulduğu, iki böyük hissənin birləşərək kral və kraliçanın təsvir olunduğu paneli yaratdığı göstərilir. Sandığın üzərində bitki motivləri də yer alır. [3]

Griffith Institute-in arxiv təsvirində bu sandığın qapağında Tutanxamon və Ankhesenamunun bağ səhnəsində təsvir edildiyi də qeyd olunur. [4]

Burada material özü də bədii dilin bir hissəsinə çevrilir.

Fil sümüyü yalnız qiymətli material deyil. O, ağac, rəng və dekorativ elementlərlə birlikdə bütöv estetik sistem yaradır.

Beləliklə, qədim usta bir tərəfdən əşyaları qoruyan konstruksiya, digər tərəfdən isə hekayəni daşıyan səth yaradırdı.

SANDIQ NƏYİ QORUYURDU?

Bəlkə də ilk baxışda ən asan cavab budur: əşyaları.

Lakin Tutanxamonun sandıqlarına üç min il uzaqdan baxdıqda cavab dəyişir.

Onlar artıq bizə yalnız içərisində saxlanılan predmetləri göstərmir. Onların materialı, konstruksiyası, təsvirləri, rəngləri və bədii işlənməsi qədim Misirin dünyagörüşü haqqında məlumat verir.

Deməli, sandıq zaman keçdikcə mədəni yaddaş daşıyıcısına çevrilib.

Qədim Misir üçün onun əsas funksiyası qoruma idi.

Bizim üçün isə həmin qorunmuş obyekt artıq həm də kəşf və araşdırma mənbəyidir.

Burada maraqlı bir paradoks yaranır: qədim insan sandığı bağlayaraq əmanəti qoruyurdu; minilliklər sonra arxeoloq həmin sandığı açaraq keçmiş haqqında yeni bilik əldə edir.

ÜÇ MİN İL ƏVVƏLKİ USTANIN BİLİYİ

Tutanxamonun sandıqları yalnız ideyaların deyil, yüksək sənətkarlıq biliklərinin də daşıyıcısıdır.

Ağacın seçilməsi, konstruksiyanın qurulması, hissələrin birləşdirilməsi, fil sümüyünün işlənməsi, inlay (inlay - müxtəlif material hissələrinin səthə yerləşdirilməsi) elementlərinin hazırlanması və rənglənməsi xüsusi bacarıq tələb edirdi. [5]

Bu gün biz əsasən əsərin görünən tərəfini görürük. Halbuki onun arxasında görünməyən böyük bir texniki bilik sistemi dayanır.

Qədim ustanın nailiyyəti yalnız gözəl səth yaratmaq deyildi.

O, materialın imkanlarını tanıyır və həmin imkanları ideyanın xidmətinə verirdi.

Bu baxımdan tətbiqi sənətin minilliklər boyu dəyişməyən bir sirri üzə çıxır: sənətkar materiala sadəcə forma vermir; onun fiziki xüsusiyyətlərini əsərin mənasına çevirir.

SANDIQ GƏLƏCƏYİ DÜŞÜNƏ BİLƏRMİ?

Tutanxamonun ustalarının üç min il sonra yaratdıqları əsərlərin insanlar tərəfindən araşdırılacağını düşündüklərini söyləmək üçün əlimizdə sübut yoxdur.

Lakin onların əsərlərinin bu gün bizə böyük informasiya ötürdüyü danılmazdır.

Bu fərqi qorumaq vacibdir.

Biz onların "gələcəyə mesaj göndərmək" niyyətində olduqlarını iddia etmirik. Sadəcə görürük ki, yaradılmış əsər müəllifinin niyyətindən daha uzun ömür sürə bilir.

Sandıq sahibini müşayiət edir, məzarda susur, sonra bir gün açılır və başqa bir dövrün insanı ilə qarşılaşır.

Beləliklə, onun hekayəsi bir dəfə yazılmır.

Hər yeni nəsil həmin hekayəyə yeni sual verir.

BU GÜN SANDIĞIN SƏTHİNƏ NƏ YAZIRIQ?

Burada Tutanxamonun sandıqları ilə müasir tətbiqi sənət arasında maraqlı bir paralel yaranır.

Bu gün sandığın yaddaşı yalnız onun daxilində qorunmaya bilər. Onun səthində də tarix, hadisə, insan taleyi, coğrafiya, mədəniyyət və ideya vizuallaşdırıla bilər.

Beləliklə, sandıq artıq yalnız əşyanı saxlayan qab deyil.

Özü də yaddaşın daşıyıcısına çevrilir.

Səthdəki hekayəni hər kəs görə bilər. Lakin onun dərinliyindəki simvolik əlaqələri və mədəni kodları oxumaq üçün bilik lazımdır.

Bu mənada sənət əsərinin görünən tərəfi ilə gizli mənası arasında həmişə müəyyən məsafə qalır.

Hekayə görünür.
Sirr isə oxunmağı gözləyir.

ZAMANIN QORUDUĞU MESAJ

Tutanxamonun sandıqları hələ də oxunur. Onların hekayəsi isə görünür, hələ bitməyib.

Bəlkə də sandığın ən böyük sirri onun yalnız nəyi qorumasında deyil, qoruduğu əmanətlə birlikdə hansı hekayəni gələcəyə daşımasındadır?

Bu sualın cavabını isə yalnız qədim Misirin sandıqlarında deyil, bu gün yaratdığımız sandıqlarda da axtarmaq olar.

İstinadlar

[1] The Metropolitan Museum of Art. Discovering Tutankhamun: The Photographs of Harry Burton. New York: The Metropolitan Museum of Art, 2006-2007.

[2] Davies, Nina M. Notes for scientific publication on caskets and boxes: Casket 21. Tutankhamun Spatial Archive, Griffith Institute, University of Oxford, TAA i.3.6.4-5, January-February 1951.

[3] Davies, Nina M. Notes for scientific publication on caskets and boxes: Ivory Casket 540/551. Tutankhamun Spatial Archive, Griffith Institute, University of Oxford, TAA i.3.6.13, January-February 1951.

[4] Davies, Nina M. Notes for scientific publication on caskets and boxes: Ivory Casket 540/551. Tutankhamun Spatial Archive, Griffith Institute, University of Oxford, TAA i.3.6.11-12.

[5] Griffith Institute, University of Oxford. Tutankhamun Spatial Archive: Scientific Notes - Caskets and Boxes, TAA i.3.6.

Əsas ədəbiyyat

Carter, Howard; Mace, A. C. The Tomb of Tut-Ankh-Amen, Discovered by the Late Earl of Carnarvon and Howard Carter. 3 vols. London: Cassell and Company, 1923-1933.