BİZ NİYƏ DƏYƏRLƏRİMİZİ BU QƏDƏR ASAN XƏRCLƏYİRİK?- ÖZƏL

Bir insan haqqında danışmaq bizə çox asan gəlir. Xüsusilə də sosial şəbəkələrdə.
Bir cümlə yazırıq, bir fikir bildiririk, bəzən heç bilmədiyimiz bir məsələ haqqında hökm veririk. Sonra həmin fikir paylaşılır, yayılır və bir insanın şəxsi həyatı minlərlə insanın müzakirəsinə çevrilir.
Amma bəzən yazmazdan əvvəl bir anlıq dayanmaq lazımdır.
Mən bunu həqiqətən bilirəmmi?
Yoxsa sadəcə eşitmişəm?
Bu barədə hökm verməyə haqqım varmı?
Bu sözün qarşı tərəfdə necə iz buraxacağını düşünmüşəmmi?
Xüsusilə söhbət şəhid anasından gedirsə, sözümüzün məsuliyyəti daha da artır.
İslam insanın yalnız ibadətinə deyil, onun şəxsi həyatına, ailəsinə, sirrinə, ləyaqətinə və şəxsi məkanına hörmət edilməsinə də böyük əhəmiyyət verir.
Quranda buyurulur:
"Öz evlərinizdən başqa evlərə, icazə almadan və sakinlərinə salam vermədən girməyin."
(ən-Nur, 27)
Ayə ilk növbədə evə və şəxsi məkana hörmətdən bəhs edir. Amma bundan mühüm bir mənəvi dərs də götürə bilərik:
İnsanın şəxsi dünyasına da icazəsiz daxil olmaq olmaz.
Bu gün şəxsi məkan yalnız bir evin qapısından ibarət deyil.
İnsanın ailəsi də onun şəxsi məkanıdır.
Keçmişi də.
Yaşadığı ağrılar da.
Ailə münasibətləri də.
Heç kimlə bölüşmək istəmədiyi həyatının detalları da.
Bəs biz şəhid Xudayarın anasının şəxsi həyatı haqqında nə qədər məlumatlıyıq ki, onun barəsində hökm veririk?
Onun həyatında nələrin baş verdiyini tam bilirikmi?
Keçdiyi yolu bilirikmi?
Yaşadığı ağrıları bilirikmi?
Bir ananın övladını itirdikdən sonra hansı hisslərdən keçdiyini tam anlaya bilərikmi?
Bilmiriksə, niyə mühakimə edirik?
Quranda başqa bir mühüm xəbərdarlıq edilir:
"Bir-birinizin gizli işlərini araşdırmayın..."
(əl-Hucurat, 12)
Bu gün bunun çox sadə bir qarşılığı var:
Başqasının şəxsi həyatını araşdırıb özümüzə müzakirə mövzusu etməyək.
"Görəsən niyə belə oldu?"
"Niyə belə danışdı?"
"Ailəsində nə baş verib?"
"Bəlkə məsələ belədir?"
Bu sualların cavabını bilmədən fərziyyələr qurmaq və sonra həmin fərziyyələri həqiqət kimi insanlara çatdırmaq doğru deyil.
Çünki ehtimal həqiqət deyil. Eşitdiyimiz söz fakt deyil. Şayiə isə hökm vermək üçün əsas deyil.
Quranda buyurulur:
"Bilmədiyin bir şeyin ardınca getmə. Çünki qulaq, göz və ürək - bunların hamısı sorğu-sual olunacaq."
(əl-İsra, 36)
Bu ayə qarşısında özümüzə çox sadə bir sual verək:
Mən bu barədə həqiqətən məlumatlıyam, yoxsa sadəcə eşitmişəm?
Əgər bilmədiyimiz məsələdirsə, niyə danışırıq?
Əgər hadisənin bütün tərəflərini bilmiriksə, niyə hökm veririk?
Əgər dediyimiz söz bir insanın qəlbini qıra bilərsə, niyə onu yazmağa tələsirik?
Üstəlik, Quranda Əraf surəsinin 6-cı ayəsində belə buyurulur:
"Özlərinə peyğəmbər göndərilənləri də, peyğəmbərləri də mütləq sorğu-sual edəcəyik."
(əl-Əraf, 6)
Bu ayə bizə çox ciddi bir həqiqəti xatırladır:
İnsan etdiyi əməllərə və daşıdığı məsuliyyətə görə cavab verəcək.
Əgər peyğəmbərlərin belə sorğu-sual olunacağı bildirilirsə, biz öz sözümüzə, davranışımıza və başqaları haqqında söylədiklərimizə necə məsuliyyətsiz yanaşa bilərik?
Bir anlıq bunu gündəlik həyatımızla müqayisə edək.
Haradasa kamera görəndə davranışımıza diqqət edirik.
Kameranın bizi çəkdiyini biləndə sözümüzü ölçürük, hərəkətlərimizə nəzarət edirik. Çünki bilirik ki, etdiyimiz hərəkət qeydə alınır.
Bəs kamera olmayanda necə?
Bəs yazdığımız şərhləri heç kim görməyəndə?
Bəs kiminsə arxasınca danışanda?
Bəs bir insan haqqında bilmədiyimiz məsələdə hökm verəndə?
Bəs sosial şəbəkədə bir ananın şəxsi həyatını müzakirə edəndə?
Heç düşünürükmü ki, kamera olmasa da, etdiklərimiz məsuliyyətsiz qalmır?
Biz dünyadakı kameradan çəkinirik, çünki onun görüntünü qeydə aldığını bilirik.
Amma Quranda buyurulur:
"Kim zərrə qədər yaxşılıq etsə, onu görəcək. Kim də zərrə qədər pislik etsə, onu görəcək."
(əz-Zilzal, 7-8)
Deməli, məsələ yalnız kameranın qarşısında necə göründüyümüz deyil.
Əsas məsələ heç kim baxmadığını düşündüyümüz anda necə davrandığımızdır.
Çünki bir gün hər birimiz etdiklərimiz və söylədiklərimiz barədə cavab verəcəyik.
O zaman özümüzdən soruşaq:
Bu gün yazdığım o şərhi sabah qarşıma çıxarsalar, nə deyəcəyəm?
"Sadəcə yazmışdım"?
"Hamı danışırdı"?
"Eşitmişdim"?
Bəs əgər danışdığımız insanın bütün həyatını bilmirdiksə?
Bəs əgər yazdığımız söz bir ananın qəlbini qırmışdısa?
Bəs əgər haqqımız olmayan bir məsələni müzakirə etmişdiksə?
Onda necə olacaq?
Bu gün sosial şəbəkələrdə bir sözün yayılması saniyələr çəkir. Amma həmin sözün yaratdığı ağrının nə qədər davam edəcəyini bilmirik.
Bir şərhi silmək mümkündür.
Amma bir insanın qəlbində yaratdığımız incikliyi silmək həmişə mümkün olmur.
Quranda zənndən çəkinmək, insanların gizli tərəflərini araşdırmamaq və qeybətdən uzaq durmaq barədə xəbərdarlıq edilir. (əl-Hucurat, 12)
Deməli:
Hər eşitdiyimiz həqiqət deyil.
Hər bildiyimizi danışmaq isə haqqımız deyil.
Quranda möminlərin xüsusiyyətlərindən biri də boş və faydasız sözlərdən uzaq durmaq kimi göstərilir. (əl-Muminun, 1-3)
O zaman bir daha soruşaq:
Şəhid Xudayarın anasının şəxsi həyatı niyə bizim müzakirə mövzumuz olmalıdır?
Biz nə qazanacağıq?
Bir şərhdən?
Bir paylaşımın baxışından?
Bir mübahisədə haqlı çıxmaqdan?
Bəs nə itirə bilərik?
Hörməti.
Mərhəməti.
Ailə dəyərini.
Şəhid ailəsinə olan ehtiramı.
Və ən əsası, mənəvi ölçümüzü.
Biz niyə dəyərlərimizi bu qədər asan xərcləyirik?
Bir neçə dəqiqəlik müzakirəyə görə?
Bir sosial şəbəkə mübahisəsinə görə?
Başqasının şəxsi həyatını danışmaq üçün?
Halbuki dəyərlər yalnız böyük və gözəl sözlərlə qorunmur.
Dəyər bəzən danışmaqda deyil, danışmamaqda görünür.
Bilmədiyin məsələdə susmaq dəyərdir.
Başqasının şəxsi həyatına girməmək dəyərdir.
Bir ananın qəlbini qırmamaq dəyərdir.
Şəhid ailəsinə ehtiram göstərmək dəyərdir.
Öz sözünə nəzarət etmək dəyərdir.
İslam insanı başqalarının qüsurunu axtarmağa deyil, əvvəlcə özünə və öz davranışlarına nəzarət etməyə çağırır. ən-Naziat surəsinin 40-41-ci ayələrində insanın öz nəfsini cilovlamasından bəhs edilir.
Başqasını qınamaq asandır.
Öz dilinə nəzarət etmək isə daha çətindir.
Ona görə şəhid anası haqqında danışmazdan əvvəl özümüzə beş sual verək:
Mən həqiqəti bilirəmmi?
Bu söz mənə aiddirmi?
Bunu deməyə həqiqətən ehtiyac varmı?
Bu söz bir ananın qəlbini qıra bilərmi?
Bu davranış şəhidin xatirəsinə yaraşırmı?
Əgər bu sualların qarşısında tərəddüd ediriksə, bəlkə də ən doğru seçim susmaqdır.
Dini baxımdan "deyilən hər söz mütləq şəhidin ruhuna toxunur" kimi qəti hökm vermək düzgün olmaz. Amma şəhidin anasını incitmək, onun şəxsi həyatını bilmədiyimiz məsələlər üzərindən müzakirə etmək və haqqında əsassız hökm vermək şəhidin xatirəsinə göstərilməli olan hörmətə yaraşmır.
Çünki qarşımızda sadəcə bir insan yoxdur.
Qarşımızda övladını Vətən uğrunda itirmiş bir ana var.
Onun həyatına bir az daha həssas yanaşmaq, sözümüzü bir az daha ölçüb-biçmək, bilmədiyimiz məsələlərdə hökm verməmək çox şey istəmir.
Sadəcə insan olmaq tələb edir.
Şəhidin adına hörmət yalnız onun adını uca tutmaq, şəkillərini paylaşmaq və haqqında danışmaq deyil.
Bəzən şəhidə ən böyük hörmət onun anasına toxunmamaqdır.
Bəzən onun ailəsini müzakirə etməməkdir.
Bəzən bilmədiyimiz məsələ haqqında susmaqdır.
Və bəzən ən böyük ədəb deyə biləcəyimiz sözü deməməkdir.
Ona görə bir daha düşünək:
Biz bu gün bir insan haqqında danışarkən nəyi xərcləyirik?
Bir şərh üçün hörmətimizi?
Bir mübahisə üçün mərhəmətimizi?
Bir paylaşım üçün dəyərlərimizi?
Əgər belədirsə, dayanmağa dəyər.
Çünki insanın böyüklüyü başqaları haqqında nə qədər çox danışması ilə deyil, harada dayanmağı bacarması ilə də ölçülür.
Bu dünyada hər şeyi kamera görməyə bilər.
Amma inancımıza görə, heç bir söz, heç bir davranış və heç bir əməl Allahın elmindən kənarda deyil.
Bir gün etdiklərimiz və söylədiklərimiz barədə hesabat verəcəyik.
O gün "hamı belə edirdi", "mən sadəcə eşitmişdim", "bir şərh yazmışdım" demək kifayət edəcəkmi?
Bəlkə də bu gün özümüzə verəcəyimiz ən doğru sual budur:
Mən bu gün öz dəyərlərimi qorudummu?
Çünki dəyərlərimizi qorumaq yalnız başqalarından gözlədiyimiz bir davranış deyil.
Əvvəlcə özümüzdən başlamalıdır.

Ceyhun Məmmədov
Milli Məclisin deputatı