Folklordan müasirliyə uzanan poetik yol
Asif Yusifcanlının "Qəlbimin səsi" kitabı haqqında düşüncələr
Salam olsun, çox dəyərli oxucum. Bu dəfə söhbətimizi müasir Azərbaycan poeziyasında mənəvi-əxlaqi dəyərləri xalq təfəkkürü, atalar sözü və dini-etik düşüncə ilə yoğuraraq təqdim edən qələm sahiblərindən biri olan tanınmış pedaqoq-şair Asif Yusifcanlının yeni çapdan çıxmış "Qəlbimin səsi" kitabı əsasında qurmağa çalışacağam.
HAŞİYƏ
"Qəlbimin səsi" kitabı 2025-ci də Bakı şəhərində yerləşən "Gənclik" nəşriyyatında "Kredo" qəzetinin baş redaktoru, şair-publisist, Beynəlxalq Rəsul Rza mükafatı laureatı Əli Rza Xəlfəlinin ön sözü və redaktorluğu ilə nəfis şəkildə çap olunmuşdur. Kitabın tərtibatı ilə məzmunu uyğunluq təşkil edir. Bu münasibətlə müəllifi və yaradıcı heyəti təbrik edirəm.
Təfsilata keçməzdən əvvəl onu qeyd etmək istəyirəm ki, Asif Yusifcanlı Ağdam rayonu, Yusifcanlı kənd orta məktəbində 1984-91-ci illərdə mənim müəllimim olub. Mən bu barədə 2016-cı ildə işıq üzü görmüş "Ustadnamə" kitabımda xüsusi olaraq qeyd etmişəm. Şübhəsiz ki, bu hal qələmə aldığım yazıya ancaq informasiya xarakterli məlumat kimi daxildir və məzmuna heç bir təsiri yoxdur. Sinif yoldaşım Arzumanın mənə hədiyyə etdiyi "Qəlbimin səsi" şeirlər kitabını əlimə alanda ilk olaraq haqqında yazmaq üçün bir şeir seçmək istədim. Bütün şerlərin bir-birindən dəyərli, ibrətamiz olduğunu gördükdən sonra, sıra ilə şeirlər haqqında yazmaq qərarına gəldim. Əli Rza müəllimin ön sözündən və bayatılardan sonra gələn kitabda ilk şeir nümunəsi - gəraylı (səh. 11 - "Gərəkdir") üzərində dayandım. Şairin sözləri haqqında söhbətə başlamazdan əvvəl bu qəbildən olan bütün yazılarımda olduğu kimi ənənəyə sadiq qalaraq ümumi məlumat vermək istəyirəm.
Azərbaycan poeziyası daim iki əsas mənbədən qidalanıb: xalqın minillik yaddaşı olan folklordan və zamanın ruhunu ifadə edən müasir poetik düşüncədən. Bu iki xəttin vəhdəti bir çox şairlərin yaradıcılığında öz əksini tapsa da, onları üzvi şəkildə birləşdirə bilən sənətkarların sayı azdır. Tanınmış pedaqoq-şair Asif Yusifcanlı məhz belə qələm sahiblərindəndir. Onun yaradıcılığı folklorun saf qaynaqlarından süzülüb gələn ruhu müasir poetik forma və düşüncə ilə bir araya gətirməsi baxımından diqqətəlayiqdir.
Asif Yusifcanlı Azərbaycanın dilbər guşələrindən biri olan Ağdam rayonunun Yusifcanlı kəndinində dünyaya gəlib. Müharibədən sonra böyük bir ölkənin ən çətin dövrlərinə təsadüf edən uşaqlıq dövrünun yeganə mükafatı bəlkə də elə Yusifcanlı kimi unikal bir kənddə ziyalı ailəsində doğulmağı olub:
QISA ARAYIŞ
Tanınmış pedaqoq-şair Asif Yusifcanlı - Asif Abbas oğlu Abbasov 10 sentyabr 1948-ci ildə Ağdam rayonunun Yusifcanlı kəndində ziyalı ailəsində anadan olub. Orta təhsilini əvvəlcə Yusifcanlı kənd səkkizillik, sonra isə qonşu Novruzlu kənd orta məktəbində alıb.1969-cu ildə M.Ə. Sabir adına Bakı Pedoqoji Texnikumunu bitirib, doğulduğu Ağdam rayonunun Yusifcanlı kəndində müəllim kimi əmək fəaliyyətinə başlayıb. Asif Abbasov 1971-1973-cü illərdə sovet ordusu sıralarında hərbi xidmət keçib və bölük komsomol təşkilatının katibi olub. Paralel olaraq "Krasnıy bayets" ordu qəzeti ilə əməkdaşlıq edib. Hərbi xidmətini başa vurduqdan sonra Asif müəllim M.F. Axundov adına Azərbaycan Dövlət Rus dili və Ədəbiyyatı İnstitutuna (indiki Bakı Slavyan Universiteti) daxil olaraq ali təhsil alıb. Səmərəli müəllimlik fəaliyyətinə görə 1988-ci ildə Azərbaycan SSR Təhsil Nazirliyi tərəfindən Asif Abbasova "metodist müəllim" adı verilib. Qarabağda baş verən ağrılı proseslər nəticəsində Asif müəllim Zərdab şəhərində məskunlaşıb.1993-2003-cü illərdə Zərdab rayonunun Dəkkəoba kənd orta məktəbində ali kateqoriyalı müəllim və dərs hissə müdiri vəzifəsində çalışıb. 2003-cü ildən 2015-ci ilədək Zərdab şəhər 124 saylı texniki peşə-liseyində dərs hissə müdiri işləyib. Zərdabda yaşadığı müddətdə yerli ədəbi mühitdə öz layiqli yerini tutan Asif Yusifcanlının şeirləri "Kür damlaları" antologiyasında yer alıb. "Ömrümü uzadır vətən həsrəti" və "Qəlbimin səsi" adlı şeir kitablarının müəllifidir. "Qəlbimin səsi" adlı yeni kitabın işıq üzü görməsi münasibətilə "Yazarlar" jurnalı tərəfindən yeni kitabların nəşrinə görə eyni şəxsə yalnız bir dəfə təqdim olunan "Ziyadar" mükafatı ilə təltif olunub. Şeirləri dövri mətbuatda və elektron kütləvi informasiya vasitələrində müntəzəm olaraq dərc olunur.
Asif Yusifcanlı öz doğma kəndində uzun qış gecələrinin söhbətlərində və dəyərli müəllimlərimdən yığdığı söz ehtiyatı ilə uzun bir yola çıxdı. Asif müəllim bu gün də bu yolda inamla addımlayır. Bu yolda onun tükənməz azuqəsi xalqımızın min illiklərə söykənən yaddaşı - qədim və zəngin folklorumuzdur.
Asif Yusifcanlı poeziyasında folklor sadəcə mövzu və ya bəzək elementi deyil, daxili poetik strukturun özəyidir. Onun şeirlərində xalq deyimləri, atalar sözləri, mifoloji obrazlar, qədim inanclar və milli təfəkkürün dərin qatları təbii şəkildə yaşayır. Bu folklor motivləri müəllifin şeirlərində süni görünmür; əksinə, sanki şair həmin mühitin içində böyümüş, xalq sözünün ritmini və ahəngini ruhən mənimsəmişdir.
Şairin yaradıcılığında xalq aşıq şeirinin əsas formaları olan gəraylı və qoşma xüsusi yer tutur. Bu poetik formalar Azərbaycan ədəbiyyatında yüzillərlə sınanmış, lakin hər dövrdə yenidən yozulmağa ehtiyac duyan janrlardır. Asif Yusifcanlı bu çətin və məsuliyyətli yolu seçərək klassik forma çərçivəsində müasir insanın düşüncəsini, ağrılarını və ümidlərini ifadə etməyə nail olur.
Onun gəraylıları və qoşmaları forma baxımından ənənəyə sadiq qalsa da, məzmun baxımından müasir zamanın poetik salnaməsidir. Bu şeirlərdə Vətən, torpaq, insan taleyi, mənəvi məsuliyyət, zamanla hesablaşma kimi mövzular xalq şeirinin ritmində səslənir. Beləliklə, şair klassik formaları muzey eksponatına çevirmir, əksinə, onları yaşadan və çağdaşlaşdıran sənət nümunələri yaradır.
Asif Yusifcanlı yalnız folklorla kifayətlənmir. Onun yaradıcılığında sərbəst şeir, fəlsəfi düşüncəyə əsaslanan modern poetik nümunələr də mühüm yer tutur. Bu şeirlərdə obrazlılıq daha çox simvolik və metaforik müstəvidə qurulur. Şair zamanın sosial-mənəvi problemlərinə, insanın daxili təlatümlərinə, yaddaş və məsuliyyət anlayışlarına publisistik kəskinliklə yanaşır.
Bu baxımdan onun poeziyası həm lirika, həm də düşüncə poeziyasıdır. Müasir formalarla yazılmış şeirlərində belə folklor təfəkkürünün izləri sezilir; bu da şairin üslub bütövlüyünü təmin edir.
Asif Yusifcanlının pedaqoji fəaliyyəti onun yaradıcılığında xüsusi etik və mənəvi çalarlar yaradır. O, poeziyaya yalnız estetik hadisə kimi deyil, tərbiyəvi və maarifləndirici missiya daşıyan söz sənəti kimi yanaşır. Şair üçün söz məsuliyyətdir, oxucu ilə mənəvi dialoqdur. Bu mövqe onun şeirlərində açıq didaktikadan uzaq, lakin dərin mənəvi çağırışlarla ifadə olunur.
Asif Yusifcanlı yaradıcılığı Azərbaycan poeziyasında ənənə ilə müasirliyin ahəngdar sintezinin bariz nümunəsidir. Folklora söykənən poetik yaddaş, aşıq şeirinin gəraylı və qoşma kimi klassik formalarına yaradıcı yanaşma, müasir poetik düşüncə və pedaqoji məsuliyyət onun sənət dünyasını bütöv və fərqli edir.
Asif Yusifcanlının poeziyasının mayasında müəllim qəlbi dayanır. Onun şeirlərindəki didaktika quru nəsihətçilik deyil, həyatın içindən süzülmüş təcrübənin poetik ifadəsidir. Pedaqoq kimi qazandığı müşahidə qabiliyyəti, insan psixologiyasına dərindən bələdliyi onun poetik düşüncəsinə təbii şəkildə sirayət etmişdir. Şair üçün insan - xüsusilə gənc nəsil - tərbiyə olunmalı, dəyərlərlə silahlanmalı bir varlıqdır və bu missiyanı o, zorla deyil, sözün hikməti ilə həyata keçirir.
Asif Yusifcanlının yaradıcılığında mövzu dairəsi genişdir. Onun şeirlərində:
-Vətən və torpaq sevgisi,
-Ana, ailə, müəllim obrazı,
-İnsan ləyaqəti və mənəvi bütövlük,
-Zamanın sosial-əxlaqi problemləri,
-Yaddaş, xatirə və nostalji duyğular
əsas xətti təşkil edir. Bu mövzular şairin yaradıcılığında pafoslu şüarlardan uzaq, səmimi və həyatın içindən gələn bir tərzdə təqdim olunur. Onun poeziyasında oxucu özünü, öz dərdini, öz sevincini görə bilir.
Asif Yusifcanlının şeirlərinin dili sadə, anlaşıqlı və axıcıdır. O, mürəkkəb metaforalarla oxucunu yormur, əksinə, xalq danışıq dilinin imkanlarından ustalıqla istifadə edərək poetik mətnə canlılıq gətirir. Bu sadəlik üslub kasadlığı deyil, bədii ölçünün düzgün seçimidir. Şair sözə qənaət etməyi, fikri qısa, lakin təsirli çatdırmağı bacarır.
Onun poetik obrazları həyatın özündən gəlir: kənd həyatı, məktəb mühiti, sadə insanların duyğuları, illərin sınağından çıxmış münasibətlər şeirlərində təbii şəkildə canlanır. Bu üslub onu oxucuya yaxınlaşdıran əsas cəhətlərdəndir.
Asif Yusifcanlının yaradıcılığında mənəvi məsuliyyət aparıcı xəttdir. O, şeirlərində insanı vicdanla üz-üzə qoyur, oxucunu öz daxili aləmini sorğulamağa çağırır. Şair üçün poeziya yalnız estetik zövq vasitəsi deyil, eyni zamanda mənəvi saflaşma yoludur.
Bu xüsusiyyət onun pedaqoji dünyagörüşü ilə birbaşa bağlıdır. Şeirlərində müəllimə xas səbir, mərhəmət, ümid və inam hissi duyulur. O, insanın düzələcəyinə, sözün gücünə inanır və bu inam poeziyasının ruhunu müəyyənləşdirir.
Asif Yusifcanlı müasir Azərbaycan poeziyasında klassik ənənəyə sadiq, lakin müasir düşüncəli sənətkarlardandır. O, nə ifrat modernizmə meyl edir, nə də köhnəlmiş poetik qəliblərin içində qalır. Onun yaradıcılığı oxucu ilə ədəbiyyat arasında körpü rolunu oynayır, poeziyanı gündəlik həyatın ayrılmaz hissəsinə çevirir.
Xüsusilə gənclər və müəllimlər üçün onun şeirləri həm estetik nümunə, həm də mənəvi dayaq mənbəyidir. Bu baxımdan Asif Yusifcanlının yaradıcılığı yalnız ədəbi fakt deyil, həm də ictimai-mədəni hadisə kimi qiymətləndirilə bilər.
Yekun olaraq demək olar ki, Asif Yusifcanlı poeziyası müəllim qəlbinin sözə çevrilmiş halıdır. Onun yaradıcılığı sadə insan duyğularını yüksək mənəvi dəyərlərlə birləşdirir, oxucunu həm düşündürür, həm də tərbiyə edir. Şairin əsərlərindəki səmimiyyət, həyatilik və mənəvi məsuliyyət onu müasir Azərbaycan ədəbiyyatında özünəməxsus mövqeyə sahib sənətkar kimi təqdim edir.
Asif Yusifcanlının yaradıcılığı göstərir ki, söz - doğru niyyət və saf qəlblə deyildikdə - həm məktəb ola bilir, həm də ömürlük dərs.
Sona qədər həmsöhbət olduğunuz üçün təşəkkür edirəm. Hələlik.
Zaur Ustac,
"Yazarlar" jurnalının baş redaktoru,
AYB və AJB-nin üzvü.