Universitetlər: İşçi yetişdirmə fabriki, yoxsa düşünən insanların məkanı?

İllərdir universitetlərin rolu, funksiyası və məqsədi barədə müzakirələr dayanmaq bilmir. Cəmiyyətin müxtəlif təbəqələri bu təhsil ocaqlarını fərqli cür görür. Bəziləri universitetləri sadəcə əmək bazarına işçi hazırlayan bir qurum kimi qiymətləndirir, digərləri isə universitetlərin vəzifəsinin azad düşüncəli, yaradıcı fərdlər yetişdirmək olduğuna inanır. Bu iki fərqli yanaşma arasındakı ziddiyyət isə hər birimizə sual verir: universitetlərdən nə gözləyirik və bu gözləntilər nə dərəcədə yerinə yetirilir?

Universitetlərin praktiki tərəfi - İşçi yetişdirmək

Bu gün bir çox universitet, xüsusilə də texniki və tətbiqi təhsil müəssisələri, tələbələrinə əmək bazarında dərhal tətbiq edilə biləcək biliklər və bacarıqlar öyrətməyi əsas məqsəd kimi görür. Tədris proqramları şirkətlərin tələblərinə uyğunlaşdırılır, tələbələrə müasir texnologiyalarla işləmək, konkret peşə sahələrində effektiv fəaliyyət göstərmək öyrədilir.

Məsələn, iqtisadiyyat, mühəndislik və ya informasiya texnologiyaları kimi sahələrdə təhsil alan tələbələr əksər hallarda proqramlaşdırma dillərini, mühasibatlıq metodlarını və ya istehsalatın texniki tərəflərini öyrənməklə məhdudlaşırlar. İş dünyası üçün bu biliklər əvəzolunmazdır. Çünki şirkətlər üçün məhz bu cür hazırlıqlı kadrlar daha qiymətlidir. Ancaq sual yaranır: universitetlər tələbələri sadəcə şirkətlərin maraqlarına uyğun tərbiyə etməlidirmi? Yoxsa onların fərdi inkişafına və sosial məsuliyyətinə də önəm verməlidir?

Son illər bu yanaşma, xüsusən də inkişaf etməkdə olan ölkələrdə daha qabarıq görünür. Şirkətlərin tələblərinə uyğunlaşmaq üçün universitetlər məzunlarına "satıla biləcək" bacarıqları ötürməklə kifayətlənirlər. Bu isə tələbələri yalnız müəyyən sahələrdə mütəxəssis etməklə qalmır, onların dünyagörüşünün məhdudlaşmasına da səbəb olur.

Düşünən insan: Əsil universitet haradadır?

Universitetlərin əsil mahiyyəti yalnız bilik ötürməkdə deyil, həm də tələbələri düşünməyə, analiz etməyə və mövcud reallıqları sual altına almağa təşviq etməkdədir. Təəssüf ki, bu, bir çox təhsil sistemlərində ikinci plana keçir. Halbuki universitetlərin tarixi bu fikrə tamamilə ziddir.

Məsələn, Avropanın ən qədim universitetlərindən biri olan Bolonya Universitetində ilk dərslər fəlsəfə və hüquqdan verilirdi. Məqsəd insanlara yalnız bilik ötürmək deyil, onları düşündürmək, mövcud quruluşu sual altına almağa təşviq etmək idi. Bu ənənə, eləcə də müzakirə və debat mədəniyyəti, yalnız bir sahədə deyil, geniş bir dünyagörüşündə inkişaf etmiş fərdlər yetişdirirdi. Bu yanaşma, insanları yalnız işçi kimi yox, cəmiyyətin gələcəyini formalaşdıran şəxslər kimi görürdü.

Bu gün dünyanın qabaqcıl universitetlərində, məsələn, Harvard, Oksford və ya Kembricdə tələbələrə yalnız bir sahədə ekspert olmaq deyil, müxtəlif mövzularda müzakirələr aparmaq, fərqli perspektivləri qiymətləndirmək, etik və sosial məsələləri öyrənmək öyrədilir. Bu yanaşma tələbələri həm iş dünyasında, həm də şəxsi həyatlarında daha geniş və dərin düşünməyə hazırlayır.

Bizim regionda isə bu yanaşma hələ də zəifdir. Təhsil prosesimizdə əzbərçilik və mütləq avtoritetə itaət dominant rol oynayır. Müəllim auditoriyada tələbələrə sual verməkdənsə, onlara hazır cavabları təqdim edir. Bu isə tənqidi düşüncə bacarıqlarının inkişafını demək olar ki, mümkünsüz edir.

Məsələn, humanitar elmlərin, fəlsəfənin, tarix və ədəbiyyatın tələbələrin həyatında əhəmiyyəti azaldılmışdır. Halbuki, cəmiyyət üçün yalnız texniki mütəxəssis deyil, həm də mədəni irsi qoruyan, etik məsələləri müzakirə edən və sosial problemlərə yaradıcı həll yolları təklif edən şəxslər lazımdır.

Son onilliklərdə şirkətlərin universitetlər üzərində təsiri sürətlə artıb. Xüsusilə iri texnologiya və maliyyə şirkətləri tədris proqramlarının onların ehtiyaclarına uyğunlaşdırılmasını tələb edir. Bu, bir tərəfdən tələbələrin daha praktiki biliklər qazanmasına kömək edir, digər tərəfdən isə təhsilin humanitar aspektlərini kölgədə qoyur.

Məsələn, Avropa və Şimali Amerikada universitetlərdə humanitar elmlərin payı azalmaqdadır. Azərbaycan kimi ölkələrdə isə bu tendensiya daha ciddi şəkildə özünü göstərir. Tarix, fəlsəfə və ədəbiyyat dərslərinə daha az diqqət ayrılır, tələbələr əsasən texniki bacarıqlara yönəldilir. Bu isə düşünən, yaradıcı insanlar yetişdirmək missiyasını təhlükə altına alır.

Azərbaycanda vəziyyət necədir?

Azərbaycanda universitetlərin vəziyyəti də bu qlobal tendensiyadan çox fərqlənmir. Bir çox universitetlər təhsil prosesini yalnız "diplom almaq" məqsədinə yönəldir. Tələbələr dərslərdə passiv şəkildə iştirak edir, yalnız imtahan üçün lazım olan bilikləri öyrənirlər. Bu biliklər isə əksər hallarda iş həyatında tətbiq edilə biləcək praktiki bacarıqlarla məhdudlaşır.

Ancaq Azərbaycan cəmiyyətinin inkişafı üçün yalnız yaxşı işçilər deyil, həm də yaradıcı və tənqidi düşünən şəxslər lazımdır. Misal üçün, bu gün ölkəmizdə ekologiya, insan hüquqları və sosial problemlərlə bağlı müzakirələr demək olar ki, yoxdur. Bu problemlərin həlli yalnız dərin intellektə və tənqidi yanaşmaya malik şəxslərin iştirakı ilə mümkündür.

Universitetlərin mahiyyətini yalnız "yaxşı işçi hazırlamaq" kimi görmək böyük yanlışlıqdır. Universitetlərin əsas vəzifəsi həm əmək bazarına cavab verən mütəxəssislər hazırlamaq, həm də azad düşüncəli, problemləri dərin təhlil edən, etik və yaradıcı insan yetişdirməkdir.

Düşünən insan yetişdirməyən universitet yalnız bir fabrikə çevrilir. Amma cəmiyyətin inkişafı fabrikdən deyil, düşünən, sual verən və yenilik gətirən insanlardan asılıdır. Azərbaycanda universitetlərin bu funksiyanı yerinə yetirməsi üçün həm təhsil sistemində, həm də ictimai baxışda ciddi islahatlara ehtiyac var.

Cəmiyyətin gələcəyini formalaşdırmaq üçün bu sual üzərində düşünməliyik: universitetlərimizi fabriklərə çevirməliyik, yoxsa düşüncə mərkəzlərinə? Bu seçim hər birimizin gələcəyini müəyyənləşdirəcək.

Qiymət Mahir