Ana və uşaq ölümlərinin sayı niyə artır? - ARAŞDIRMA

Son illər tək Azərbaycanda deyil, bütün dünyada ana və uşaq ölümlərinin sayı artıb. Bu kimi hallara istər Bakıda, istərsə də bölgələrdə rast gəlmək olar. 
Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının  bu mövzuda verdiyi son açıqlamaya görə, hamiləlik dövründə və ya hamiləliyin sona çatmasından sonrakı ilk 42 gündə hamiləliyin müddətindən və yerindən asılı olmayaraq, hamiləlik səbəbi ilə  meydana gələn, mənfi təsir göstərən bir səbəb olan qadın ölümləri hamiləlik və ya bu vəziyyətin müalicəsi, ana ölümləri hesab edilir. 
Faktiki ana ölümlərini ölçmək və sənədləşdirmək asan deyil. Reproduktiv yaşda olan qadının hamiləliklə bağlı səbəblərdən ölməsi çox da rast gəlinən hadisə deyil. Ana ölümünün çox yüksək olduğu ölkələrdə belə, ümumiyyətlə, bu rəqəm yüksək deyil. Digər tərəfdən, xüsusilə inkişaf etməmiş bölgələrdə, ölümlər xəstəxanalar kimi sağlamlıq mərkəzlərində deyil, ümumiyyətlə evlərdə baş verdiyi üçün, bu ölümlərin hamiləliklə əlaqəli olduğunu sənədləşdirmək ümumiyyətlə mümkün deyil. İnkişaf etməmiş bölgələrdə ölümün hamiləlik və ya öz-özünə doğuş nəticəsində olması mərhumun ailəsi tərəfindən qəsdən gizlədilir.
Bununla belə, bütün dünyada ana ölümlərinin aşkarlanması və qarşısının alınması üçün Birləşmiş Millətlər Təşkilatı və digər könüllü qeyri-hökumət təşkilatları tərəfindən böyük səylər var.
Dünyanın müxtəlif yerlərində ana ölüm nisbətləri çox fərqlidir. Bu mövzuda dəqiq rəqəmlər olmasa da, Şimali Amerikada hər 100.000 diri doğuşa düşən ana ölümlərinin sayı təxminən 12 olduğu halda, Afrikanın Saharaaltı hissəsində bu rəqəm 1000 civarındadır. Ana ölümünün ən yüksək olduğu ölkələrdən biri olan Zambiyada hər 100 000 doğuşa 1238 qadın ölür.
Bu yüksək fərqin altında yatan ən mühüm səbəb sosial-iqtisadi şəraitdir. Qadınların ümumi sağlamlıq vəziyyətindən əlavə, onların adekvat səhiyyə xidmətlərinə çıxışı və bu xidmətdən istifadə zərurətini başa düşmək üçün təhsil səviyyəsinin olması çox vacibdir. Dövlətlərin öz büdcələrindən bu məsələyə ayırdıqları pay ana ölümlərinin tezliyinin müəyyən edilməsində rol oynayan digər mühüm amildir. Yenə də inkişaf etməmiş ölkələrdə, inkişaf etmiş ölkələrlə müqayisədə doğuşa nəzarət üsullarından istifadə edən qadınların nisbəti və bunun nəticəsində yaşadıqları hamiləlik və doğum sayının daha çox olması onların üzləşdiyi riski xeyli artırır. Bu səbəbdən, inkişaf etməmiş ölkələrdə qadınların ömür boyu ana ölümü riski inkişaf etmiş ölkələrdəki ana ölümü ilə müqayisədə xeyli yüksəkdir. Belə bölgələrdə yaşayan qadınların hamiləliklə bağlı səbəblərdən həyatını itirmə riski inkişaf etmiş ölkələrlə müqayisədə təxminən 30 dəfə yüksəkdir. ABŞ-da 1930-cu ildə hər 100.000 diri doğuşa 670 olan ana ölümü 1990-cı illərdə 7-12-yə enmişdir.
Ana ölümlərinin bəlkə də ən faciəli tərəfi odur ki, bu ölümlərin demək olar ki, yarısından çoxunun qarşısını çox sadə tədbirlərlə almaq olar. Ana ölümlərinin səbəblərinə nəzər saldıqda onların əksəriyyəti infeksiyalar, qan itkisi, uyğun olmayan şəraitdə doğuş və abort cəhdləri nəticəsində baş verir. Demək olar ki, bütün bu amillərin qarşısını yüksək texnologiya tələb etməyən avadanlıqlardan istifadə etməklə və fəsadların öhdəsindən gəlmək üçün ixtisaslı insanların iştirakı ilə almaq olar. Doğum xəstəxanadan başqa yerdə baş versə belə, 30 dəqiqə ərzində antibiotik, qanköçürmə və təcili keysəriyyə əməliyyatı aparatları olan bir müəssisəyə köçürmək mümkün olsa, ana ölümləri xeyli azalacaq. Lakin inkişaf etməmiş regionlarda doğuşların yalnız 25%-i tibb işçiləri tərəfindən həyata keçirilir, qalan qadınlar isə bu səhiyyə xidmətinə çıxış imkanı olmadan körpələrini dünyaya gətirirlər. Mövzu ilə maraqlanan qeyri-hökumət təşkilatlarının məqsədi 2015-ci ildə bütün dünyada qadınların ən azı 90%-nə bu xidməti göstərməkdir.
Ölkəmizə baxdığımızda, doğuşa görə ana ölümü iki dəfə artıb. Ötən ildə Azərbaycanda doğuşa görə ana ölümünün birdən-birə az qala iki dəfə artdığı bildirilir. Dövlət Statistika Komitəsinin "Azərbaycanda uşaqlar" adlı statistik məcmuəsində ötən il 33 ana ölümünün qeydə alındığı vurğulanır. 2022-ci ildə bu göstərici 18 olub. Bu, son 13 ilin ən yüksək göstəricisi sayılır. Eyni zamanda, hər 1000 nəfər diri doğulan uşağa düşən ana ölümünün 14.7-dən 29.3-ə yüksəldiyi vurğulanır.
Ölümlərin təxminən yarısı doğuş zamanı, üçdə biri isə asanlıqla qarşısı alına bilən qanaxma səbəbindən baş verir. Xəstəxana doğumlarında qanaxmaya görə ana ölüm nisbəti olduqca aşağıdır. 1968-1992-ci illər arasında ana ölümləri araşdırıldığında qanaxmaya bağlı ölümlərin nisbəti cəmi 8,5% ikən, hər 10 ölümdən 6-sı infeksiyaya bağlı idi. Bu infeksiyaların dörddə üçü qeyri-münasib şəraitdə və icazəsi olmayan şəxslər tərəfindən edilən abortlar və ya qadınların özbaşına uşaq salmağa çalışması səbəbindən baş verib.
Ana ölümlərinin səbəbləri ilə bağlı aparılan araşdırmalarda rayonda mövcud şəraitdə ölümlərin 52,5%-nin, xəstəxana şəraitinin yaxşılaşdırılması ilə isə 20,4%-nin qarşısı alına bildiyi müəyyən edilmişdir.
Bir o qədər də acınacaqlısı odur ki, bizdə də uşaq ölümləri yüksəkdir. Doğulan 1000 körpədən təxminən 33-ü 1 yaşına çatmadan ölür. Perinatal səbəblər, pnevmoniya və ishal kimi qarşısı alına bilən xəstəliklər körpə ölümünün əsas səbəbləri sırasındadır. Hər gün təxminən 133 körpə ölür. Bu zaman ani körpə ölümü sindiromu ortaya çıxır.
Ani körpə ölümü sindromu körpənin müəyyən faktorlara görə qəfil ölməsi vəziyyətidir. Adətən bir yaşından əvvəl uşaqlarda müşahidə edilən bu vəziyyət yuxu zamanı inkişaf edə bilər. Bəzən beşik ölümü adlandırılan bu vəziyyət körpənin nəfəs almasını və ya yuxudan oyanmasını idarə edən bölgədəki problemdən də qaynaqlana bilər. 

Pediatr Nuridə Quluzadə bildirir ki, bu hal qız körpələrə nisbətən oğlan körpələrdə daha çox müşahidə edilir:

 "Qəfil körpə ölümü sindromu, bir yaşına qədər olan körpələrin, adətən, yuxu zamanı səbəbsiz ölümüdür. Körpənin ölüm səbəbi ətraflı müayinədən sonra məlum ola bilər. Bu yuxu zamanı baş verdiyi üçün, ölüm səbəbi də açıqlana bilməyəcək şəkildə baş verə bilir. Qəfil körpə ölümü sindromu üçün müxtəlif risk faktorları və onların qarşısının alınması strategiyaları mövcuddur.
Ani körpə ölümü sindromu, körpənin inkişaf mərhələsində ətraf mühitin stressi, genetik meyllər və ya immunitet sistemi səbəbindən inkişaf edən bir vəziyyətdir. Körpənin çarpayıda yorğana qarışması, uzun müddət tütün tüstüsünə məruz qalma və ya tənəffüs yollarının tıxanması kimi amillər ani körpə ölümü sindromuna səbəb ola bilər.
Ani körpə ölümü sindromu üçün bir sıra risk faktorlarını mövcuddur ki, bunlara inkişaf anomaliyaları, genetik meyl, erkən doğuş və aşağı çəki, meyilli və ya yan yatmaq mövqeyi, körpənin olduğu mühitin həddindən artıq isti olması, tütün məmulatlarına məruz qalma aiddir.
Körpələr nəfəs ala bilməmə və ya oyaqlıq reaksiyalarına zərər vermə kimi səbəblərə görə yuxu zamanı nəfəs almağı dayandıra bilər. İnkişaf anomaliyasına görə meydana gələn bu vəziyyət körpələrin oksigen səviyyəsinin azalmasına və ani ölümə səbəb olur.
Körpələrdə genetik faktorlardan asılı olaraq ani ölüm baş verə bilər. Bəzi genetik dəyişikliklərə görə körpələr tənəffüs nəzarətini itirə bilər. Bundan əlavə, ürək ritminin pozulmasına da təsir edən genetik problemlər bədəndəki zülalın fəaliyyətinə təsir göstərir.
Körpənin vaxtından əvvəl doğulması və ya çəkisinin az olması səbəbindən ani körpə ölümü baş verə bilər. Körpənin beyin və sinir sisteminin inkişafını tamamlamaması bu riskin artmasına səbəb olur.
Körpənin qarnı və ya yan üstə yatması onun nəfəs almasını çətinləşdirə və karbon qazının yığılmasına səbəb ola bilər. Bu ani körpə ölümü sindromunun yaranmasına səbəb olur.
Körpələrin yuxudan oyanma qabiliyyəti, yatdıqları otaqda və ya ərazidə həddindən artıq isti olması səbəbindən pozula bilər.
Hamiləlik zamanı və ya ondan sonra siqaret tüstüsünə məruz qalma körpələrin sinir sisteminin inkişafına mənfi təsir göstərərək ani ölüm riskinin artmasına səbəb ola bilİr.
Ani körpə ölümü sindromunun qarşısını almaq üçün qəti bir yol olmasa da, tətbiq edilə bilən üsullar var. Körpənin daha təhlükəsiz yatmasına kömək etmək üçün görülə biləcək bir sıra tədbirlər var.
Bu anda körpəni düzgün vəziyyətdə yatmağa qoymaq vacibdir. Xüsusən də belüstü mövqe körpə üçün ən ideal mövqe kimi tanınır. Üzü üstə uzanan körpənin tək qalmaması tövsiyə olunur.
Körpənin yatacağı yerdə qalın, tüklü məhsullar və ya nəfəs almaqda çətinlik yarada biləcək məhsullardan istifadə etməkdən çəkinin. Körpələr yuxu zamanı üzləri həmin məhsullara basarsa, nəfəs almaqda çətinlik çəkə bilər.
Ani körpə ölümü adətən bir yaşından əvvəl baş verə bilən bir vəziyyətdir. Ani körpə ölümü doğumdan 2 və ya 4 ay sonra baş verə bilər. Növbəti aylarda bu risk azalır.
Bu hadisə qəfil baş verən bir vəziyyət olduğundan, simptomlara səbəb olmaya bilər. Bu nöqtədə körpənin tənəffüsünün məhdud olub olmadığı araşdırıla bilər".

Röyalə Xəyal