Ailə münaqişələri nəticəsində xərçəng, ürək xəstəlikləri və digər xroniki ağrılı xəstəliklər yarana bilər...

İctimai quruluşun özəyini təşkil edən ailənin təməli iki yetkin insanın, biri qadın, digəri kişinin bir-biri ilə nikah vasitəsilə uzunmüddətli münasibətdə olmasından asılıdır. Evlilik bağları normal şəraitdə ömür boyu davam edəcəyi gözləntiləri ilə qurulur. Bu gözlənti ümumiyyətlə təsdiqlənsə də, boşanma yolu ilə evlilik əlaqələrinin ömür boyu davam edəcəyi gözləntiləri ilə kəsilməsi qeyri-adi deyil. Xüsusilə son illərdə boşanmaların intensivliyinin artmasına daha çox rast gəlinir. Həyat yoldaşları arasındakı harmoniya evlilikdəki xoşbəxtlik və evli şəxslərin həyatı, məmnunluğu və xoşbəxtliyi ilə sıx bağlıdır. Digər tərəfdən, evlilik problemləri və uyğunsuzluq fərdlərin həm psixoloji, həm də fiziki sağlamlığına mənfi təsir göstərə bilər. Evlilikdə harmoniya evliliyin davamlılığını təmin edərsə, əksinə, evlilikdəki uyğunsuzluq və ya münaqişə həyat yoldaşlarının həm özlərini, həm də bir-birini psixoloji cəhətdən zəifləməsinə və fiziki problemlərə səbəb ola bilər. Sağlamlıq mütəxəssisləri evlilikdəki münaqişə nəticəsində xərçəng, ürək xəstəlikləri və xroniki ağrı kimi xəstəliklərin yarana biləcəyini iddia edirlər.
Boşanma ailə birliyinin arzuolunmaz sonudur. Bu səbəbdən boşanmaların qarşısının alınması müxtəlif aspektlərdən bütün sosial elm adamlarını maraqlandırır. Boşanmaya səbəb olan səbəblər bu maraq sahəsini müəyyən edən əsas amillərdir. Məsələn, iqtisadçılar boşanmaya səbəb olan iqtisadi amillərin aradan qaldırılması üçün həll yollarına diqqət yetirir, psixoloqlar fərdi davranış pozuntularını bu prizmadan araşdırır, hüquqşünaslar isə ailənin daha möhkəm təməl üzərində otura bilməsi üçün qarşılıqlı hüquq və vəzifələri düzgün müəyyənləşdirməyə çalışırlar. Pedaqoqlar bəlkə də ən son məsləhətləşən insanlardır, həyat yoldaşlarının və onların övladlarının təhsil problemləri ilə məşğul olur, uşaqların təhsil prosesini ən az zərərlə davam etdirməsinə çalışırlar. Ancaq bu səylərə baxmayaraq, boşanma bütün ölkələrdə qaçılmaz bir vəziyyətdir. Bu səbəbdən boşanmaya səbəb olan amillər aradan qaldırılmağa çalışılarkən, digər tərəfdən boşanmadan sonrakı dövrdə ailə üzvlərinin boşanma səbəbiylə çəkə biləcəyi psixoloji və sosial-iqtisadi zərərlərin qarşısının alınması üçün həll yolları tapılmalıdır.
Bir çox cəmiyyətlərdə olduğu kimi ölkəmizdə də boşanmalar günü-gündən artır. Cəmiyyətimizdə boşanmaların artması ilə bağlı ailə institutunda dəyişiklik baş verir. Bu dəyişiklik bir çox qurumları, xüsusən də təhsil müəssisəsini əhatə edir. Boşanmaların cəmiyyətimizə müsbət və ya mənfi təsirləri çoxdur. Boşanma fenomeni hər bir cəmiyyətdə müxtəlif səbəb və nəticələr göstərir. Boşanma səbəblərini müəyyən etmək həm də boşanmaya səbəb olan səbəblərin aşkarlanmasına və beləliklə, boşanmaların qarşısının alınması üçün yeni həll yollarının tapılmasına kömək edəcəkdir.
"Evlilik" anlayışı "ailə" anlayışına daha spesifik bir anlayışdır. "Ailə" qrup və ya təşkilatdır, "nikah" əks cinsdən olan iki insanın birlikdə yaşamaq, təcrübə mübadiləsi aparmaq, uşaq sahibi olmaq və böyütmək məqsədi ilə bağladıqları "müqavilə"dir. Evlilik, kişi və qadını "ər-arvad" kimi bağlayan, doğulacaq uşaqlara müəyyən statusu təmin edən, "dövlət"in nəzarətində olan institutlaşmış bir yol, münasibətlər sistemi, hüquqi münasibətdir. Həyat yoldaşlarının və uşaqların hüquq və vəzifələri ictimai qaydalar, adət-ənənələr və inanclar, eləcə də qanunlarla müəyyən edilir.
Evlilik, insanın doğulduğu andan mövcud olduğu sistemlərdən biri olan ailənin özəyidir. Evlilik sosial həyatın əsas formalarından biridir və fərqli cinsdən olan iki insanın nikahda bir araya gəlməsi ilə kimlik qazanır. Fiziki, emosional, sosial, əxlaqi, iqtisadi və hüquqi ölçüləri olan evlilik, ər-arvad olaraq təyin olunan iki fərqli cins arasında ortaq bir həyatın paylaşılmasından daha çox məna kəsb edir.
Həyat yoldaşları bir-birinin bioloji, sosial və psixoloji ehtiyaclarını ödəyir. Bioloji ehtiyac cinsi istəkləri təmin etmək olduğu halda, sosial ehtiyac ər-arvadın ümumi həyatlarında inam, himayə və həmrəylik içində olduğunu hiss etmək, gələcəyə inamla baxmaq, bir-birindən şərəf və qürur duymaqdır. Psixoloji ehtiyac sevilmək, heyran olmaq və maraqlanmaq ehtiyacıdır.
Hər bir ailə araşdırmasında, evlilik prosesində yaranan problemlərin qaynaqlarının üzə çıxarılması baxımından evlilik anlayışının təməllərə enərək qavranılması, evliliyin formalaşması və evlilik prosesi kimi məsələlərin araşdırılması vacibdir. Evlilik sosial bir hadisədir. Halbuki o, həm hüquqi, həm də sosioloji tərəfləri olan bir anlayışdır. Bu səbəbdən evlilik anlayışı müəyyən edilərkən yalnız hüquqi və ya sırf sosioloji aspekti nəzərə alınmaqla veriləcək təriflər natamam olmağa məhkumdur.
Evlilik, əks cinsdən olan iki yetkin şəxsin bir-biri ilə şəxsən və qarşılıqlı nikaha daxil olmağa razılıqlarını bildirməsi ilə qurulur. Evli şəxslər evlənmək üçün lisenziyaya malik olmalıdırlar. Bu səbəbdən nikah yolunda müəyyən maneələrdən hər hansı biri aşkar olunarsa, nikah mütləq ləğv olar.
Evlənəcək şəxslərin bu qanuni hərəkətdən ümid etmələri məqsəd, ilk növbədə, onların üzərində reallaşacaq hədəflər olmalıdır. İnsanların özləri üçün deyil, valideynlərinin və ya bir bqaşqasının ehtiyacları, xatirinə və s. məqsədlə evlilik düşünməsi, ailə qurması düzgün qiymətləndirilmir. Bu şəkildə edilən nikahların əsas məqsədi heç də ailə qurmaq olmur. Beləliklə, evlilik əvvəldən sağlam ailə quruluşunu qura bilməyən bir evlilik kimi doğulur. Evli insanların məqsədi yalnız cinsi nəticələrə səbəb olan tərəfdaşlıq qurmaq deyil, həyatın bütün acı və şirin hadisələrini əhatə edən bir həyat ortaqlığı qurmaq olmalıdır. Bu səbəbdən həyat yoldaşları yaxşı və pis gündə bir-birinin yanında olacaq, bir-birlərinə maddi və mənəvi dəstək olacaq, birlikdə gülüb ağlayacaqlar. Bu elementin reallaşması üçün eyni ümumi məkan paylaşılmalıdır. Lakin müstəsna hallarda uzun və ya qısa müddət ərzində ayrı yaşamaq da mümkündür.
Ər-arvadın hər hansı səbəbdən ailə həyatına faktiki xitam verdiyi və ayrı yaşadıqları hallarda nikah hüquqi institut kimi davam edir. Ər-arvadın ailə vəziyyəti rəsmi reyestrlərdə "evli" kimi göstərilir. Digər tərəfdən, xüsusilə müştərək yaşayış yerini tərk edən tərəfin bu davranışı qarşı tərəfin xüsusi bir səbəbə əsaslanaraq boşanma tələb etmə imkanını ortaya qoyur. Digər tərəfdən, etibarlı nikah müqaviləsinin bağlanmadığı hallarda, zahirən ailə həyatında birlikdə yaşayan insanlar arasında, ətrafdakı insanlar onları evli kimi tanısa və ya təsvir etsələr belə, qanuni nikah yoxdur. Evlilik, bir qurum olaraq, həyat yoldaşlarının həyatı boyu davam edəcək bir əlaqədir. Bu səbəbdən həyat yoldaşları sağ ikən bu əlaqənin itməməsi həm həyat yoldaşının, həm ailənin, həm də cəmiyyətin xeyrinə lazımdır. Evlənən insanların məqsədi bu birlikdəliyi ömür boyu davam etdirmək olmalıdır. Yəni sınamaq məqsədi ilə evlənmək, hətta qarşılıqlı razılıq əsasında da mümkün deyil. Mütəxəssislərin fikrincə, ABŞ kimi müxtəlif ölkələrdə bu cür evliliklərin geniş yayılması ölkəmizdə evliliyə baxışın dəyişdirilməsini zəruri etməməlidir. İstər qanuni, istərsə də adət-ənənələrimizə uyğun olaraq həyat yoldaşlarının bir-birini tanımağa çalışması üçün nəzərdə tutulan qurum müqavilə və yaxud nişandır.
Evliliyin sağlam ailə quruluşunun qurulmasına namizəd olması və sağlam evlilik olması üçün aşağıdakı xüsusiyyətlərə malik olması lazımdır:
1. Həyat yoldaşı namizədləri bir-birlərini kifayət qədər tanımalıdırlar. Tanınma, tanıyan və tanınan şəxsin xüsusiyyətlərinə görə dəyişən subyektiv anlayışdır. Burada qeyd olunan tanınma, ailə həyatının aparılması üçün lazımi ekvivalentliyi təmin etmək üçün namizədin qarşı tərəf haqqında minimum məlumat əldə etməsi kimi müəyyən edilə bilər. Bu məlumat əsasən, bu insanın psixoloji durumu, səhhəti, məşğuliyyəti, gəliri, həyata baxışı, mədəni-ideoloji hadisələrə yanaşması, xasiyyəti, içində olduğu və tabe olduğu adət və ənənələr kimi iqtisadi xüsusiyyətləri haqqında məlumatdır. Bu məlumatın dəqiqliyi biliyə sahib olmaq qədər vacibdir. Ona görə də sağlam məlumat mənbələrinə sahib olmaq lazımdır. Ölkəmizdə az sayda nikahda ər-arvad bir-birini nişanlanmadan (nikaha girmək niyyətinin qurulması və bəyan edilməsinə qədər) kifayət qədər (əlavə araşdırmaya ehtiyac qalmayacağı dərəcədə) tanıyır. İnsanlar qohumluq, eyni məktəbdə oxumaq və ya uzun müddət eyni məhəllədə yaşamaq kimi şərtlərə görə bir-birlərini kifayət qədər tanıya bilərlər. Bu cür tanınma nəticəsində əldə edilən məlumat və rəylərin ən sağlam məlumat olduğunu söyləmək olar. Həyat yoldaşı namizədləri hələ evlilik haqqında düşünmədikləri üçün xüsusi statuslarını gizlətməyəcək, emosional davranaraq yanlış qiymətləndirmələrə səbəb olmayacaq, təbii və adi halları ilə tez-tez qarşı-qarşıya qaldıqları üçün yanıltıcı davranışlar göstərməyəcəklər. Bu təsadüfi bir dostluq kimi başlayacaq və sonra cinsi emosional ölçü alacaq. Qarşı cinsə maraq, sevgi və heyranlıqla başlayan və daha sonra evlilik niyyətinə çevrilən əsl dostluq olduğu üçün sağlam məlumatın qarşısını ala bilməyəcək.

Röyalə Xəyal