Qəm məşəlinin   işığında

"Sönməyən qisas" haqqında

Salam olsun, çox dəyərli oxucum! Ədəbiyyat yalnız söz sənəti deyil. Ədəbiyyat həm də yaddaşdır, vicdandır, zamanın şahididir. Yazıçı bəzən bir hadisəni nəql etməklə kifayətlənmir, həmin hadisənin insan yaddaşında yaratdığı izləri, mənəvi nəticələri, cəmiyyətə verdiyi sualları da gələcəyə daşıyır. Bu mənada Sədulla Şirinovun yaradıcılığına nəzər saldıqda qarşımıza ilk növbədə insanı düşündürmək, keçmişlə bu gün arasında mənəvi bağ yaratmaq, milli yaddaşı qorumaq və cəmiyyətin ağrılı problemlərinə sözün gücü ilə münasibət bildirmək istəyən bir qələm sahibi çıxır. 

Bu baxımdan yazıçının 2024-cü ildə işıq üzü görmüş "Sönməyən qisas" kitabı xüsusi diqqət çəkir. 176 səhifəlik nəşrə bir povest və səkkiz hekayə daxil edilib. Kitab müəllifin dördüncü kitabıdır. Nəşrin redaktoru araşdırmaçı yazar, ədəbi təhlilçi və publisist Vaqif Osmanlıdır. Kitab haqqında redaktor təqdimatında da vurğulandığı kimi, Sədulla Şirinov zamanın burulğanlarında cərəyan edən ictimai-siyasi hadisələrə və xalqımızın mənəvi dünyasının müxtəlif tərəflərinə öz baxışı ilə yanaşan, keçmişimizlə bu günümüz arasında mənəvi körpü yarada bilən qələm sahiblərindəndir. 

"Sönməyən qisas"ı oxuduqca aydın görünür ki, burada söhbət yalnız qisasdan getmir. Əsərin adı oxucunu ilk baxışdan intiqam, qarşıdurma və düşmənçilik anlayışlarına yönəltsə də, kitabın ümumi fəlsəfəsi daha genişdir. Buradakı "qisas" həm də yaddaşın qisasıdır, ədalət duyğusunun qisasıdır, tarix qarşısında unutmamaq borcunun ifadəsidir. Yazıçının mövqeyində əsas məsələ nifrəti böyütmək deyil, insanı mənəvi məsuliyyətə çağırmaqdır. 

Kitabın "Keçmişdən gələcəyə mənəvi körpü" adlı ön sözündə Sədulla Şirinov yaradıcılığının əsas istiqaməti çox dəqiq müəyyənləşdirilir. Vaqif Osmanlı yazır ki, müəllif uzun illər yazıb-yaratmasa da, sonralar qələmə sarılaraq ardıcıl şəkildə maraqlı nəsr nümunələri ortaya qoyub. Bu qayıdışın arxasında insanı, dünyanı və gözəllikləri qorumaq istəyinin dayandığı vurğulanır. 

Bu, Sədulla Şirinov yaradıcılığının ən mühüm xüsusiyyətlərindən biridir: o, sözü sadəcə bədii ifadə vasitəsi kimi deyil, insanın mənəvi tərbiyəsinə xidmət edən vasitə kimi qəbul edir. Onun qəhrəmanları arasında yaxşı və pis, mərhəmətli və amansız, müdrik və nadan insanlar qarşılaşdırılır. Bu qarşılaşdırma təsadüfi deyil. Yazıçı oxucunu seçim qarşısında qoyur: insan hansı yolu seçməlidir? 

Ön sözdə müəllifin əsərlərinin ana xəttinin mənəviyyat olduğu xüsusi vurğulanır. Hətta bəzi fikirlərinin aforizm səviyyəsinə yüksəldiyi qeyd edilir. Məsələn, "Dost seçəndə özündən ağıllısını seç", "Allah böyüklərimizin bizə verdikləri öyüd-nəsihəti dua kimi qəbul edir" kimi fikirlər yazıçının nəsrində adi dialoq çərçivəsindən çıxaraq həyat fəlsəfəsinə çevrilir. 

Bu baxımdan Sədulla Şirinovun nəsrində böyüklərin sözü xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Ana nəsihəti, ata tövsiyəsi, ağsaqqal məsləhəti, həyat təcrübəsi gənc qəhrəmanların davranışlarını müəyyən edən mənəvi kompas rolunu oynayır. 

Kitabın əsas əsəri olan "Sönməyən qisas" povesti ilk növbədə insan xarakterlərinin toqquşması üzərində qurulub. İslam, Qabil, Şəlalə, Qönçə kimi gənclərlə Şamil və onun kimiləri arasında fərq yalnız davranış fərqi deyil. Bu fərq, əslində, tərbiyə, ailə, mənəvi dəyərlər və insanın öz üzərində qurduğu nəzarət məsələsidir. 

Povestin başlanğıcındakı fəlsəfi yanaşma da təsadüfi deyil. Yazıçı maddi dünyanın faniliyinə qarşı sözün ölməzliyini qoyur. Ağacın yarpağı tökülür, insanın bədəni torpağa qarışır, qurulanlar dağılır, lakin dəyərli söz nəsildən-nəslə keçərək yaşaya bilir. 

Bu düşüncə Sədulla Şirinovun yaradıcılıq kredosunu ifadə edir. Yazıçı üçün əsərin əsas missiyası oxucunu əyləndirməkdən daha böyükdür. O, oxucunu düşündürmək, ona həyat dərsi vermək, insan davranışının nəticələrini göstərmək istəyir. 

İslam obrazı bu baxımdan xüsusilə maraqlıdır. O, ideal qəhrəman kimi təqdim edilmir. Səhv edir, hirslənir, yanlış addım atır, lakin səhvindən nəticə çıxarmağı bacarır. Atasının "gecikmiş qapazı" da onun həyatında cəza olmaqdan daha çox, mənəvi dönüş nöqtəsinə çevrilir. 

Burada yazıçının mühüm bir həqiqəti önə çəkməsi diqqətəlayiqdir: insanın böyüməsi yalnız yaşla bağlı deyil. İnsan səhvini dərk etdiyi, məsuliyyətini qəbul etdiyi, öz davranışına kənardan baxa bildiyi zaman mənəvi baxımdan böyüyür. 

Sədulla Şirinovun nəsrində ailə sadəcə hadisələrin baş verdiyi məkan deyil. Ailə insan xarakterinin formalaşdığı məktəbdir. 

İslamın, Qabilin, Şəlalənin və Qönçənin davranışlarında ata-ana nəsihətinin izlərini görmək mümkündür. "Rastlaşdığın yad qızları öz bacın, oğlanları qardaşın, ahılları ata-anan zənn elə!" şəklində ifadə olunan nəsihət əslində bütün kitabın mənəvi mahiyyətini açan açarlardan biridir. 

Bu düşüncə bu gün xüsusilə aktualdır. Çünki müasir cəmiyyətdə informasiya çoxalıb, lakin mənəvi istiqamət bəzən zəifləyib. Sədulla Şirinovun əsərləri məhz bu məqamda oxucuya sual verir: insanın texniki imkanları artdıqca onun mənəvi məsuliyyəti də artırmı? 

Yazıçının cavabı birmənalıdır: insanın əsl böyüklüyü onun malik olduğu sərvətlə, vəzifə ilə, fiziki güclə deyil, insanlara münasibəti ilə ölçülür. 

"Sönməyən qisas" kitabının ən mühüm istiqamətlərindən biri də Qarabağ mövzusudur. Kitabdakı hekayələrdə Qarabağ hadisələri, Xocalı faciəsi, məcburi köçkünlük ağrısı, doğma yurd həsrəti və Zəfər ümidi mühüm yer tutur. 

"Xocalı yarası" hekayəsi bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Yazıçı Xocalı faciəsini yalnız tarixi hadisə kimi təqdim etmir, onun insan ruhunda açdığı yaranı göstərməyə çalışır. Azər kişi obrazı timsalında uzun illər davam edən Qarabağ həsrəti, itki, gözlənti və nəhayət Zəfərə qovuşmaq arzusu ifadə edilir. 

Burada diqqət çəkən mühüm məqam odur ki, müəllif faciəni təsvir etməklə kifayətlənmir. O, faciənin insan psixologiyasına təsirini araşdırır. Xocalı yaddaşı onun qəhrəmanlarında yalnız ağrı deyil, həm də ədalət arzusu yaradır. 

Kitabın qəhrəmanlarından biri üçün ən böyük arzu "məğlub vətəndaş damğası ilə bu dünyadan köçməməkdir". Bu ifadə bütöv bir nəslin psixologiyasını əks etdirən güclü publisistik məna daşıyır. 

Sədulla Şirinovun yaradıcılığında Qarabağ mövzusu yalnız keçmişin ağrısı kimi qalmır. Yazıçı onu gələcəyə aparır. Xocalının azadlığı, Qarabağda yeni həyatın başlanması, insanların doğma yurda qayıtmaq arzusu əsərlərdə ümid xəttini formalaşdırır. 

Bu mənada "Sönməyən qisas" adının içində həm ağrı, həm də yaddaş var. Qisas burada yalnız keçmişə yönəlmiş hiss deyil; həm də gələcək nəsillərə "unutma" çağırışıdır. 

Sədulla Şirinovun son beş ildəki fəaliyyətini yalnız nəşr olunan kitabların sayı ilə ölçmək düzgün olmazdı. Burada daha mühüm bir məsələ var: müəllifin yaradıcılıq enerjisini cəmiyyətin mənəvi ehtiyaclarına istiqamətləndirməsi. 

Onun əsərlərində ailə, dostluq, qonşuluq, ağsaqqallıq, vətən, Qarabağ, Xocalı, yurd həsrəti, insanlıq, mərhəmət, vicdan, tərbiyə və milli yaddaş kimi mövzular bir-birindən ayrı deyil. Bunların hamısı vahid mənəvi sistemin hissələridir. 

Sədulla Şirinov oxucuya sanki belə deyir: insan əvvəlcə insan olmalıdır. Qalan bütün dəyərlər bundan sonra gəlir. 

Bu baxımdan onun yaradıcılığında mənəviyyat təsadüfi mövzu deyil, başlıca istiqamətdir. Kitabın redaktoru da bunu açıq şəkildə vurğulayır: Sədulla Şirinovun əsərlərinin ana xətti mənəviyyatdır. 

Bu kitabı yalnız 2024-cü ilin nəşri kimi qiymətləndirmək azdır. "Sönməyən qisas"ın ayrı-ayrı problemləri bu gün də öz aktuallığını qoruyur. 

Dost seçimi, ailə tərbiyəsi, gənclərin davranışı, valideyn məsuliyyəti, yaşlı nəslin gənclərə münasibəti, cəmiyyətdə mənəvi aşınma, doğma yurda bağlılıq və milli yaddaş kimi məsələlər zaman keçdikcə əhəmiyyətini itirmir. 

Əksinə, informasiya əsrində bu suallar daha da kəskinləşir. İnsan çox şey bilir, lakin bildiklərinin nə qədərini mənəvi davranışa çevirə bilir? Sədulla Şirinovun əsərləri məhz bu sual ətrafında düşünməyə sövq edir. 

Onun nəsrində həyat dərsi hazır formul kimi verilmir. Hadisə baş verir, qəhrəman səhv edir, nəticə ilə üzləşir, sonra düşünür. Oxucu da onunla birlikdə düşünür. Əsl ədəbiyyatın gücü də budur. 

Sədulla Şirinovun yaradıcılığına ümumi nəzər salanda onun əsas missiyasını bir cümlə ilə ifadə etmək mümkündür: keçmişin dərslərini bu günün insanına çatdırmaq və bu günün insanını gələcək qarşısında məsuliyyətli olmağa çağırmaq. 

"Sönməyən qisas" bu missiyanın parlaq nümunələrindən biridir. 

Kitabın bir tərəfində Xocalı ağrısı, Qarabağ həsrəti, itkilər, keçmişin yaraları dayanırsa, digər tərəfində ailə, sevgi, mərhəmət, tərbiyə, dostluq, doğma yurd və gələcəyə inam dayanır. Bu iki tərəfi birləşdirən isə sözdür. 

Sədulla Şirinov sözə inanır. Onun üçün dəyərli söz insan ömründən daha uzun yaşaya bilər. Məhz buna görə də onun əsərlərində söz həm yaddaş, həm xəbərdarlıq, həm də ümid funksiyası daşıyır. 

"Sönməyən qisas"ın ən mühüm məziyyətlərindən biri də yaddaş məsələsini gündəmdə saxlamasıdır. Xocalı unudulmamalıdır. Qarabağ ağrısı unudulmamalıdır. Ata-ana nəsihəti, ağsaqqal sözü, doğma yurdun xatirəsi, insanlıq borcu da unudulmamalıdır. 

Son beş ildə, xüsusən 2024-2026-cı illərdə onun yaradıcılıq fəaliyyətinin nəzərəçarpacaq dərəcədə intensivləşməsi, yeni kitablarının ardıcıl nəşri, ədəbi mühitdə haqqında keçirilən tədbirlər və "Yazarlar" jurnalı tərəfindən müxtəlif illərdə "İsa Muğanna" diplomu, "Ziyadar" və "Alqışnamə" kimi təltiflərlə qiymətləndirilməsi bu yaradıcılıq yolunun diqqətəlayiq mərhələyə yüksəldiyini göstərir. 

Sədulla Şirinovun "Sönməyən qisas"ı isə bu yolun mühüm dayanacaqlarından biridir. Çünki bəzi kitablar oxunub bitir, bəziləri isə oxucunun içində davam edir. "Sönməyən qisas" məhz ikinci kateqoriyaya aid əsərlərdən biri kimi yadda qalır. 

Sözün ömrü müəllifin ömründən uzun olur. Sədulla Şirinovun öz yaradıcılıq dünyasında inandığı kimi, dəyərli söz zamandan-zamana adlayır, nəsildən-nəslə keçir. 

Və bu mənada "Sönməyən qisas" yalnız keçmişin qisasını deyil, yaddaşın, vicdanın, ədalətin və mənəviyyatın sönməyən işığını yaşadır. Sona qədər həmsöhbət olduğunuz üçün təşəkkür edirəm. Hələlik. 

Zaur Ustac, 

"Yazarlar" jurnalının baş redaktoru, 

AVMVİB, AJB və AYB-nin üzvü