İslam dini əmi, dayı, xala uşaqlarının evliliyi ilə bağlı xüsusi qadağa qoymur, amma...- ARAŞDIRMA

Qohum evliliyi ər-arvad arasında qan qohumluğunun olması, yəni bir nəsildən gəlmə vəziyyətidir. Qan qohumları, ümumi populyasiyada ümumi genlərin faizindən başqa, qohum olduqları üçün və dərəcəsinə görə daha çox ortaq genlərə malikdirlər. Qohum evlilikləri genetik məsləhət tələb edir. Genetik məsləhətləşmədə nəzərə alınmalı üç mühüm məsələ var:
1. Cütlüklər arasında qohumluq əlaqəsini dəqiq müəyyən etmək və nəsil ağacını yaratmaq;
2. Belə bir evlilikdə ailədə irsi xəstəlik riskinin necə təsir edəcəyini müəyyənləşdirmək;
3. Cütlüyün hər ikisindən uşağa zərərli genin keçməsi riski nə qədər yüksəkdir ki, nəticədə yaranan uşaq xəstələnir faktını araşdırmaq.
Qohum evliliyi genetik xəstəliklərin epidemiologiyasına təsir edən mühüm şərtlərdən biridir və dünya ictimaiyyətinin 20%-i, bəlkə də daha çoxu qohum evliliyinə üstünlük verir. Doğulan uşaqların ən azı 8,4%-i qohum nikahlarından doğulur. Dünya təcrübəsində xüsusilə Qərbi Aralıq dənizi və Cənubi Hindistanda çox yaygındır. Qohumlar arasında əlil uşaq dünyaya gətirmə riski digər əhali ilə müqayisədə 2 dəfə artaraq 8-9% təşkil edir. Respublikamızda isə qeydə alınan nikahların 56 faizi qohumlar arasındadır. Qohumlar arasında nikahlar daha çox Şəki, Masallı və Bakıda yayılıb. BMT-inin Əhali Fondu Reproduktiv Sağlamlıq üzrə Milli Ofisinin məlumatına görə, həmin bölgələrdə irsi xəstəliklərin yayılma tempi 15 faiz təşkil edir.
Qədim dövrlərdən bəri cəmiyyət və dini icmalar qohumlar arasında evliliyə bəzi qadağalar gətirmişlər. Bu məhdudiyyətlər çox güman ki, bioloji bilik və təcrübədən deyil, sosial zərurətdən qaynaqlanır. Insest tabuları olmadan insan cəmiyyətinin qurulması ehtimalı azdır. Hətta imtiyazlı vəziyyətdə olan bacı-qardaşlar arasında evliliklər də fironlarda olduğu kimi qəbul edilmiş və hətta dəstəklənmişdir. İslam aləmində əmioğlu nikahı qəbul edilərkən, bacı-qardaş, əmi, bibi, dayı uşaqları kimi qohumlarla evlənmək qadağandır. Bütün Xristian aləmində birinci əmiuşağı nikahları hələ də qəbul edilmir və belə nikahlar üçün Katolik Kilsəsindən xüsusi icazə tələb olunur. Kilsənin xaç atası ilə onun xaç övladının evliliyini də qadağan etməsi bu qadağaların bioloji əsaslardan başqa inanclardan asılı olduğunu göstərir.
Birinci dərəcəli qohum evliliyi deyə biləcəyimiz bacı-qardaş uşaqlarının nikahları ölkəmizdə ən çox rast gəlinən qohum evlilikləridir. Almaniyada qohum evlilikləri çox nadirdir. İnsanların genetik xəstəliklərlə bağlı maarifləndirilməsi və bilik səviyyəsinin yüksəlməsi böyük şəhərlərdə belə nikahların nisbətinin 0,3%-dən aşağı, hətta daha çox azalmasına səbəb olub. Digər mədəniyyətlərdə yaxın qohumlarla evliliklər iqtisadi maraqlar, cütlüyün ailələrinin bir-birini daha yaxşı tanıması, coğrafi mövqe kimi səbəblərlə dəstəklənə bilər ki, bu bəzən ölkəmizdə də belədir.
Yaponiyada aparılan araştırmalara görə, qohum evliliklərinin nisbəti 6% ətrafındadır; adalarda təcrid olunduğuna görə hətta 29%-ə qədər yüksələ bilər. Ərəb ölkələri, Cənubi Hindistan, Misir və Türkiyə kimi ölkələrdə bu göstərici daha yüksəkdir. Digər tərəfdən, Avropa və Amerikada əmiuşağı evliliyindən doğulan uşaqların əlillik, irsi xəstəliklər və əqli gerilikdən əziyyət çəkəcəyinə inanılır. Bu səbəbdən bu ölkələrdə bu tip nikahları olan cütlüklər tez-tez genetik məsləhətə müraciət edirlər.
Belə qənaətə gəlinib ki, həyat yoldaşı seçiminin tam sərbəst olduğu, xalqın öz meyillərinə buraxıldığı cəmiyyətlərdə çox az adam öz qohumu ilə ailə qurur. Türkiyədə evli cütlüklərin təxminən üçdə birinin bir-biri ilə qohum olduğu (29,2%) müşahidə edilmişdir.
Qohum evliliklərində ən mühüm problem sağlam fərdlərin genlərində daşıdıqları xəstəliklərin uşaqlarına ötürülməsidir. Bu baxımdan mühüm olanlar otosomal resessiv və bəzi multifaktorial xəstəliklərdir.
İnsan geni yüzlərlə məlum resessiv xəstəlikdən birinə səbəb ola bilən heterozigot 6-8 alleli daşıyır. Birinci əmiuşağı evliliklərində genlərin 1/8-i paylaşıldığında, genetik olaraq təyin olunan xəstəlik riski 3% təşkil edir. Sözügedən risk qan qohumluğu olmayan valideynlərdən doğulan uşaqlar üçün 2% təşkil edir. Birinci dərəcəli qohumlar arasındakı evliliklərdə kortəbii abort, ölü doğum, vaxtından əvvəl doğuş, serebral iflic və multifaktorial vəziyyətlərə (anadangəlmə omba çıxığı kimi) tez-tez rast gəlindiyi, lakin bu artımın az olduğu bildirilir.
Xəstə genlər baxımından heterozigotluq nisbətinin çox yüksək olduğu qapalı cəmiyyətlərdə edilən evliliklər nəticəsində xəstəliyin yaranma riski daha yüksək olduğundan, belə cəmiyyətlərdə qohum evlilikləri xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Misal üçün; Yəhudilərdə olduğu kimi, onlar da qohum populyasiyalara aid olduqları üçün yaxın qohum ola bilərlər. Buna görə də, onların çoxlu ümumi genləri ola bilər. Genetik bir xəstəlik olan Tay-Sachs xəstəliyində sağlam fərd üçün daşıyıcı şəxslə evlənmə riski belə qapalı cəmiyyətlərdə 1/20, normal əhalidə isə 1/400 qədər aşağıdır.
Genetik keçidləri daha yaxşı başa düşmək üçün terminləri qısaca izah edək:
İrsiyyətin əsas vahidləri olan genlər DNT molekullarıdır. DNT genetik kodu yaradır, minlərlə gen xromosomlar tərəfindən daşınır. Bu xromosomlar hüceyrələrin nüvələrində olan çubuqvari formasiyalardır. İnsanlarda hər hüceyrə normal olaraq 23 cütdə 46 xromosom daşıyır. Onlardan 22-si homoloji xromosomlardır. Bir cüt cinsi xromosom fərdin cinsini təyin edir.
Genlər xromosomlar üzərində düzülür və hər bir genin özünəməxsus yeri vardır. Bu lokusların sayı və düzülüşü homoloji xromosomlarda (xromosom cinsindən başqa) eynidir. Homologiyaya lokallaşdırılmış genlər allellər deyilir. Hər bir fərddə bütün genlər üçün hər biri bir xromosomda yerləşən 2 allel var. Müəyyən bir gen üçün bir və ya bir neçə allel homozigotdur. Oxşar olmayan allelləri olan bir insan heterozigotdur. Hər hansı bir gen yalnız bir xromosomda olmasına baxmayaraq öz təsirini göstərə bilirsə, dominant gendir. Resessiv gen yalnız xromosomun hər iki tərəfində olduqda öz təsirini göstərə bilər.
Autosomal resessiv xəstəliklərdə genetik ötürülmənin xüsusiyyətləri:
1. Bu cür prosesdə cins ayrı-seçkiliyi yoxdur.
2. Sağlam valideynlərdən doğulan uşaq xəstədirsə, hər iki valideyn daşıyıcıdır (heterozigot).
3. Normal valideynlərin uşaqlarının ¼-də xəstəlik, ½-də daşıyıcı, ¼-də isə genotipik olaraq tamamilə sağlam olması gözlənilir.
4. Xəstə ilə genotipik cəhətdən tam sağlam insan evlənərsə, onların bütün uşaqları daşıyıcı olar.
5. Əgər daşıyıcı xəstə ilə evlənərsə, uşaqlarının yarısı xəstə, yarısı isə daşıyıcı olar.
6. Daşıyıcılar fenotipik olaraq tamamilə sağlamdırlar, lakin xəstə genləri gələcək nəslə ötürmək üçün daşıyıcı kimi çıxış edirlər. Xəstəliyin səbəbi zülal çatışmazlığı kimi bir vəziyyətdirsə, daşıyıcıları sağlam olsa da, bu zülal da çox vaxt normanın altında olur.
7. Xəstə uşağın bacı-qardaşlarında xəstəlik riski 25% təşkil edir və ailə başa düşməlidir ki, bu risk hər hamiləlik üçün eynidir. Yəni təkcə ailənin bir xəstə uşağı olduğu üçün bu risk azalmır.
Burada bir nüansı dərhal əlavə etməliyik. Bu xəstəliklər iki daşıyıcının qan qohumluğu olmadan evləndiyi halda da baş verə bilər. Ancaq daha əvvəl qeyd edildiyi kimi, qohumluq əlaqəsi olduqda eyni tip xəstə genlə qarşılaşma riski daha yüksək olacağından, ailəsində otosomal resessiv xəstəliyi olan şəxslər mütləq genetik məsləhət almalı və bu xəstəliyə düçar olarsa, yarana biləcək təhlükələr barədə məlumatlandırılmalıdırlar.
Bu xəstəliklərdən ən çox rast gəlinən kistik fibrozdur və orta tezliyi 2000-də 1-dir. Kistik fibrozda təsirlənən ən mühüm orqanlar epitelial strukturlardır. Toxumaların ifraz, tənəffüs və sorulma xüsusiyyətləri pozulur. Nəticədə pulmoner ağırlaşmalar və mədə-bağırsaq sisteminin ağırlaşmaları baş verir. Kistik fibroz fondu xəstə reyestrinin məlumatlarına görə, kistik fibrozlu xəstələrin orta ömrü 27 ildir.
Fenilketonuriya, əsasən beyinə təsir edən xəstəlikdir. Fenilalaninin tirozin hidroksilləşməsində ferment çatışmazlığı nəticəsində fenilalanin parçalana bilmir və xəstəlik yaranır. Erkən diaqnozla, fenilalaninsiz pəhriz ilə normal zəka səviyyəsinə çatmaq olar.
Azərbaycan Hemotoloqlar və Transfizioloqlar Cəmiyyətinin məlumatına görə, Azərbaycanda hər 12 nəfərdən 1-i talassemiya xəstəsidir. Bu xəstəliyin daşıyıcıları arasında evlənmə ehimalı da çox yüksəkdir. Onların isə dünyaya xəstə uşaq gətirmə ehtimalı 25 faizdir. Uşaqların ana bətnində ölməsi, hamiləliyin erkən bitməsi, ölü doğulma, ürək qüsuru, uşaqların aşağı çəki ilə dünyaya gəlməsi faktlarına ən çox qohum nikahlarda rast gəlinir. Xatırladaq ki, hər il təxminən 300-dən çox uşağı xəstə doğulan valideyn Ailə Planşadırması Mərkəzinə müraciət edir. Bunlardan 6,9 faizi qohum nikahlardan dünyaya gələnlərdir. Belə uşaqlarda ata tərəfindən ötürülən irsi xəstəliklər əsas rol oynayıb.
İslam dini əmi, dayı, xala uşaqlarının evliliyi ilə bağlı xüsusi qadağa qoymur. Ancaq bəzi hədislərdə məsləhət görülür ki, insanlar uşaqlarının sağlamlıqları üçün uzaq biri ilə evlənsinlər. Qohum evliliyi istəyən cütlüklər nəzərə almalıdırlar ki, onların uşaqlarını yaşam şansı çox aşağı olacaq, dərmanlardan asılı qalacaqlar.            

Röyalə Xəyal