Gündəmə düşən problemlər niyə artmağa davam edir?

Sosial media kütləyə oynayır,  yoxsa kütlə sosial mediaya?

Sosial medianın həyatımıza daxil olması və həyatımızın bir hissəsini zəbt etməsi ilə baxış bucağımızın  dəyişdiyini desək, yanılmarıq. Artıq bir çoxumuzun axşam xəbərlərini izləmək və ya gündəlik qəzet oxumaq vərdişi yoxdur. Buna səbəb sosial medianın təmin etdiyi xəbər tirajının artması və sürətidir. Biz daha çox şeydən daha tez xəbərdar oluruq və günün demək olar ki, hər anında haradasa baş verənləri məhdud dərəcədə də olsa görür, eşidir və ya oxuyuruq.

Sosial medianı limitsiz məlumat mənbəyi kimi görmək böyük səhvdir. Bu məhdudiyyət internet mediasının özü ilə bağlı deyil. İstifadəçi davranışı çərçivəsində fəaliyyət göstərən alqoritmlər insanlara görmək istədiklərini təklif edir. Başqa sözlə, biz kiber ictimai sahədə internetdən istifadə etdiyimiz üsulla öz baxışımızı yaradır və məhdudlaşdırırıq. Sosial media istifadəçiləri olaraq, üzv olduğumuz platformalar və şəxsi zövqlərimiz əsasında profil qururuq. Bu, Instagram-da hamının xoşbəxt, Twitter-də isə hər kəsin bədbəxt olması kimi çox tez-tez ifadə edilir.  Çünki insanların obrazları ilə sözləri arasında heç bir əlaqə yoxdur. Estetiğin ön planda olduğunu düşündüyümüz bir mühitdəyiksə, uyğun bir profil çəkmək bizim üçün əsas şərtdir. Biz daxil olduğumuz internet mühitlərində vacib olan qarşılıqlı əlaqə formalarına uyğun hərəkət edirik və nəticələrini görməyi gözləyirik.

Sosial media platformalarının tətbiqləri və artıq mövcud sosial gözləntilər ilə eyni vaxtda bizim baxış  sərhədlərimiz müəyyən edilir. Sosioloq Talcott Parsons öz işində bunu cəmiyyətin fərdlərə yatırdığı sərmayələrdən gəlir əldə etmək gözləntisi kimi təqdim edir. Fərdlərdən və cəmiyyətdən tələb olunan reaksiyalar emosional sərmayə, koqnitiv tərif və qiymətləndirmə seçim üçbucağında ümumi rəy və orientasiyalarla ənənəvi olaraq qurulmuş gözləntiləri formalaşdırır və qidalandırır.

Daha aydın desək, sosial media bizə müəyyən azadlıqlar təqdim etməklə yanaşı, azadlıqlarımızı da məhdudlaşdırır. Sosial medianın həyatımızın ortasında gətirdiyi və buraxdığı hadisələr, son vaxtlar artan şərhlər ilə anlaya bilmədiyimiz şəkildə təsvir edilir. Biz bu təsviri qadın qətli ilə bağlı hesabatlar saxlanmağa başlayandan sonra dünyada öldürülən qadınların aylıq və illik rəqəmləri dərc olunduğu zaman gördük. Bir dönəm dünyada insest hadisələri ilə bağlı xəbərlər medianı zəbt etmişdi.

Sanki daha əvvəl belə şeylər olmamışdı... Bir neçə gün dalbadal şəhid xəbəri gələndə bu şərhləri bir daha eşidirik. Bu, ağlasığmazdır, əsrlər boyu erməni  terroruna məruz qalan ölkə olsaq da, bu təəccübü yenə eşidirik. Yetər ki, qara bazar, yığım və fırıldaq hadisələri xəbərlərdə bir az da çox əks olunsun, bu problemlər dərhal gündəmə gəlir. Və artış göstərməyə başlayır. Azərbaycanda son bir neçə müddətdir ki, ifşa videoları tez-tez gündəmə gəlir. Bir neçə addım geri çəkilib, qarşılaşdığımız hadisələrin öhdəsindən gəlmək üçün istifadə etdiyimiz vasitələrə, vəziyyəti necə təsvir etdiyimizə nəzər saldıqda, nələrin şahidi olacağımız bəlli olur: adiləşdirmə, ikiüzlülük, görməzlikdən gəlmək, saymazlıq, göz ardı etmək. Siyahıda sadaladığımız şeylərin oxşar mənalar daşıdığını görürük. Uzaqdan baxdığımızda gördüyümüz bu anlayışlar və reaksiyalar fərdi və ictimai refleksin bu istiqamətdə olmasının gözlənildiyi mənasına gəlir. Fərdi olaraq düşünürük ki, qadın qətliamları, insest, terror hadisələri, iqtisadi çətinliklər və digər neqativ hallar cəmiyyətimizin yaşamaması lazım olan şeylərdir. Yaşanan və ifşa olunan bu şeylərə layiq olmadığımızı düşünərək müdafiə mexanizmi inkişaf etdiririk. Bu mexanizm əslində cəmiyyətimizin yol vərdişini açığa çıxarır.

Sözügedən müdafiə mexanizmi o an yaşanan və ya yaşanmağa başlayan problemin köklərinin keçmişdə olduğunu görməzlikdən gəlməkdən başlayır. Bu nəzarət məsələnin tez sadələşdirilməsinə gətirib çıxarır. Bu, "birgə hərəkət etsək, bu vəziyyəti tərsinə çevirəcəyik" fikrinə gətirib çıxarır və məsələnin diqqətdən kənarda qalmasına səbəb olur.

Cəmiyyətimizə ayrı-ayrılıqda yaraşdıra bilmədiyimiz hər şeylə mübarizə etməkdən qaçırıq. Problemlərə qarşı inkişaf etdirdiyimiz bu refleksin cəmiyyətimizə və fərdi olaraq özümüzə heç bir faydası yoxdur. Bizim cəmiyyətimizin problemləri qarşısında aciz olmağımızın səbəbi də budur.

Bütün sosial problemlər biz doğulmazdan öncə var idi və olmağa davam edəcək. Problemlərin qarşısını ala bilməsək də, mübarizə aparmaqdan heç zaman boyun qaçırmamalıyıq. Sosial mediadan kor-koranə istifadə etməyin psixologiyamıza, gündəlik həyat tərzimizə nə qədər təsir etdiyi isə göz önündədir. Baxdığımız, eşitdiyimiz heç bir şey təsadüfi deyil.

Sosial medianı özümüzün və övladlarımızın həyatının mərkəzindən çıxarsaq, böyük uğur əldə etmiş olarıq.

Əfsanə Səlimi