İqlim dəyişikliyi və siyasi münaqişələr insanların miqrasiyasına nə qədər təsir edir? - ARAŞDIRMA

Keçmişdən bu günə qədər insanlar siyasi, iqtisadi, mədəni və sosial kimi bir çox səbəbə görə könüllü və ya məcburi köç ediblər. Qloballaşma ilə miqrasiya anlayışı geniş yayılıb və özü ilə müxtəlif fraksiyaları da gətirib. Müasir dünyada kütləvi miqrasiyanın artması akademik mühitdə və beynəlxalq hüquqda miqrasiya anlayışı ilə bağlı bir çox fərqli irəliləyişlərə səbəb olub və miqrasiya ilə bağlı müxtəlif araşdırmalara ehtiyac yaranıb. Dünyada özünü göstərməyə başlayan qlobal iqlim böhranı müxtəlif yerlərdə özünü göstərməyə başlayıb və suyun yüksəlməsi, quraqlıq, həddindən artıq istilər kimi mühüm problemlərə səbəb olur. Bu böhranlardan təsirlənən və ya təsirlənəcək xalqların yaxın gələcəkdə kütləvi köçə başlayacağı təxmin edilir.
Bəşəriyyət yarandığı andan etibarən daim hərəkətdə olub. Tarixin hər bir dönəmində müxtəlif siyasi, sosial, iqtisadi, mədəni, təbii və ya süni səbəblərdən miqrasiya fenomeni öz varlığını davam etdirib. Qəbilələrin miqrasiya, kənddən şəhərə köç, Avropa qitəsindən Amerikaya köç və s. köçlər həmişə ictimai elmlərin tədqiq etdiyi köçlər olub. Miqrasiya bir şəxsin və ya şəxslərin gələcək həyatının bir hissəsinin və ya hamısının bir yaşayış məntəqəsindən digərinə məskunlaşması şəklində hərəkəti kimi ifadə edilir. Köç həmişə öz dinamizmini qoruyub, tarixdə müxtəlif qruplaşmalarla öz reallığını qoruyub saxlayıb. Xüsusilə bu gün miqrasiya anlayışı akademik mühitdə mühüm məsələyə çevrilmiş və bu mövzuda çoxsaylı araşdırmalara başlanılmışdır.
Bugünkü siyasətdə müxtəlif ölkələrdə baş verən siyasi və iqtisadi qeyri-sabitlik, silahlı münaqişələr kimi faktorlar kütləvi miqrasiyanı artırmış və bu, uzun illər beynəlxalq miqyasda müzakirə olunacaq bir sahə yaratmağa başlamışdır. Kütləvi miqrasiya yarada biləcək digər amil qlobal iqlim böhranı təhlükəsidir. Ətraf mühit, iqlim və əlaqədar təbii fəlakətlər nəticəsində miqrasiya edən və ya miqrasiya edəcək insanların sayı sürətlə artır. Bu vəziyyətdən asılı olaraq, iqlim səbəblərindən narahatlıq və qorxu içində köç edən insanlara deyə biləcəyimiz iqlim qaçqınları anlayışı ortaya çıxdı. 2050-ci ilə qədər 200 milyon insanın iqlim dəyişikliyi səbəbindən köçəcəyi təxmin edilir. Maldiv adaları, Marşal adaları, Kiribati kimi adalar dəniz səviyyəsinin qalxması nəticəsində yaşayış üçün yararsız hala düşəcək və bir çox insan miqrasiya etməli olacaq. Quraqlıq və buzlaqların əriməsi nəticəsində Afrika və Asiyada yaşayan insanlar da iqlim qaçqınlarına çevrilmək riski ilə üzləşəcəklər. Asiyada iqlim dəyişikliyi və onun dəniz səviyyəsinə yaxınlığı nəticəsində baş verəcək tropik siklonlar böyük əhali üçün təhlükə yaradır. Afrikada su qıtlığı, quraqlıq və iqlim dəyişikliyi milyonlarla insanı köç problemi ilə üzləşdirir.
Fərdlərin siyasi, iqtisadi, sosial və s. müxtəlif səbəblərə görə bir yerdən başqa yerə miqrasiyası günümüzdə adi haldır. Fərdlər təbii mühitin dəyişməsi, dağıntılar nəticəsində yaşayış şəraitinin dəyişməsi səbəbindən miqrasiya edirlər. Ətraf mühitdəki dəyişikliklər Sənaye İnqilabı ilə əlaqədar sürətlənməyə başlamış və fərqli bir ölçüyə gəlmişdir. Sənaye İnqilabından sonrakı dövrdə insanlar tərəfindən edilən dağıntılar yerli səviyyədən tutmuş qlobal miqyasda müxtəlif problemlərə səbəb olmuşdur. Burada yerli səviyyədə çirklənmə, təbii ehtiyatların tükənməsi kimi problemlər, qlobal səviyyədə okeanların turşulaşması, səhralaşma, meşələrin qırılması, münbit torpaqların itirilməsi, bioloji müxtəlifliyin azalması və qlobal iqlim dəyişikliyi kimi problemlər ortaya çıxır. İqlim dəyişikliyi qlobal temperaturun artması, buzlaqların əriməsi, resursların azalması, ekstremal hava hadisələri, mövsümi dəyişikliklər və xəstəliklərin yayılması kimi bir çox fərqli təsirlərə malikdir. Bu dəyişikliklə əlaqədar olaraq resurs çatışmazlığı, sosial narazılıq, yoxsulluq, təhlükəsizlik problemləri və miqrasiyanın artması kimi problemlər ortaya çıxmağa başlayıb. Ekoloji ölçülərlə yanaşı, insan ölçülərinin artması da bu gün özünü göstərməyə başlayıb. Kütləvi köçlər bu insan ölçüsünün mühüm nəticəsidir. Qısacası, qlobal iqlim dəyişikliyi müxtəlif səbəblərdən dünyanın hər cür bölgəsində kütləvi köçlərə səbəb olur və bu kütləvi köçlərin hər il artması ehtimalı ilə üzləşəcək.
İqlim dəyişikliyi, qlobal istiləşmə, ekoloji fəlakətlər beynəlxalq aləmdə müzakirə olunan və öz gündəmini saxlayan hadisələr olub. Beynəlxalq hüquqda "iqlim qaçqını" anlayışının tərifi ilə bağlı iki fərqli fikir mövcuddur. Birinci fikir 1951-ci il Cenevrə Konvensiyasının əhatə dairəsinə yenidən baxmağı və yeni qaçqın kateqoriyalarının yaradılması üçün konvensiyanın yaradılmasını müdafiə edir. Başqa bir fikir, strukturun 1998-ci ildə dərc edilmiş Daxili Rezidensiya Mövzusunda Rəhbər Prinsiplərə bənzər şəkildə tətbiq edilməsini müdafiə edir. İqlim qaçqını anlayışı beynəlxalq ictimai rəydə və akademik tədqiqatlarda istifadə olunur, tam tərifin olmaması və fərqli istifadələr bəzi neqativləri də gətirir. Hüquqi bazanın olmaması iqlimlə bağlı dağıntılardan qaçan şəxslər üçün heç bir müdafiə mexanizminin olmamasına gətirib çıxarır. İqlim qaçqınlarını və ekoloji səbəblərdən didərgin düşmüş fərdləri qoruyan və dövlətləri bu istiqamətdə fəaliyyət göstərməyə məcbur edən heç bir mexanizm yoxdur. Bununla belə, iqlim qaçqınları ilə bağlı milli miqyasda araşdırmalar var. Məsələn, Avstraliyada qaçqınlar haqqında qanuna iqlim qaçqınları anlayışı əlavə edildi və beləliklə, iqlimlə bağlı səbəblərdən miqrasiya edən insanlara viza verilməsinə yol açıldı.
Avropa İttifaqı iqlim dəyişikliyinin təsirlərini azaltmaq üçün iqlim qaçqını potensialı olan ölkələrdə cəmləşmiş tədqiqatlar həyata keçirir. Aİ Komissiyası 2011-2013-cü illərdə iqlim və sığınacaq sahələrində üçüncü ölkələrlə əməkdaşlıq üçün strategiyaların və addımların işlənib hazırlanmasına dair hesabat hazırlayan işçi qrupu yaradıb. O, işçi qrupun hesabatında iqlim dəyişikliyi ilə əlaqədar üçüncü dünya ölkələrindən Avropaya kütləvi miqrasiya axınının ola biləcəyini qeyd edib və bununla bağlı hansı araşdırmaların aparıla biləcəyi ilə bağlı təkliflərlə çıxış edib. 2050-ci ilə qədər karbon-neytral qitə olmaq məqsədi ilə Aİ bu iqlim böhranına qarşı çıxmaq üçün ilk növbədə bu böhrandan ən çox təsirlənən ölkələr üçün bütün sahələrdə investisiya planları hazırlamış və təşviqlər yaratmışdır. Avropaya kütləvi miqrasiya ehtimalı olsa da, Avropada iqlim dəyişikliyi səbəbindən təhlükə altında olan regionlar var. Onu da qeyd edək ki, bu miqrasiya imkanlarının Avropada təhlükəsizlik problemlərinə səbəb ola biləcəyi ilə bağlı fikirlər də var.
Suriya və dünyanın digər bölgələrindəki silahlı münaqişələr və Avropadakı miqrasiya böhranı ilə bağlı aparılan araşdırmada 2006-cı ildən 157 ölkəyə sığınacaq üçün müraciət edən məlumatlar əsasında iqlim və ekoloji şərait və siyasi iğtişaşlar arasındakı əlaqə araşdırılıb. Bu araşdırmanın nəticələrinə görə, iqlim dəyişikliyi nəticəsində yaranan quraqlıq və qıtlıq silahlı qarşıdurma ehtimalının artmasında mühüm rol oynayıb. İqlim böhranı və ətraf mühitin dağılması nəticəsində yaranan quraqlıq, ərzaq qıtlığı və su çatışmazlığı kimi amillər də siyasi və iqtisadi tarazlığın pozulmasına, silahlı qarşıdurmaların yaranmasına, dolayısı ilə miqrasiya ehtimalına təsir edir. Məsələn, Çad gölü ətrafında yaşayan insanlar üçün iki etibarsızlıq mənbəyi Boko Haram terror təşkilatı və iqlim dəyişikliyidir. Gölün son 50 ildə 90% kiçilməsi və bölgədə yaşayan insanların göldən asılı olması humanitar böhranın yaranmasına səbəb olub. Bu vəziyyət milyonlarla insanı didərgin və qaçqın vəziyyətinə salıb.
Bu kontekstdə təhlükəsizlik anlayışının yenidən müəyyənləşdirilməsində ekoloji və iqlim risklərinin tətbiqi zərurəti ortaya çıxır. İqlim dəyişikliyinin səbəb ola biləcəyi amillərin təhlükəsizlik probleminə təsiri danılmaz dərəcədə yüksəkdir.
İqlim böhranı bütün dövlətlər üçün problemdir və iqlim qaçqınlarının məsuliyyəti beynəlxalq hüquqda araşdırılması lazım olan bir məsələdir. Ona görə də dövlətlər təhlükəsizlik, kütləvi miqrasiya və münaqişə ehtimalına qarşı qabaqlayıcı tədbirlər görməlidir. İqlim qaçqınları və iqlim böhranı üçün effektiv və səmərəli rejim yaratmaq üçün hökumətlər, qlobal qeyri-hökumət təşkilatları və transmilli şirkətlərin ümumi əsasda görüşməsi və əməkdaşlıq etməsi mümkün görünür.

Röyalə Xəyal