Azərbaycan Televiziyasının ləkəsiz ekran güzgüsü
Bu gün Azərbaycan teleməkanı haqqında fikirlər, rəylər müxtəlifdi. Kim necə istəyir, kimə necə sərf edir, yaxud da kim televiziyanı necə görmək istəyir o cür də şərh edir – haqlı, ya da haqsız. Televiziya qaydalarını, efir standartlarını qəbul etməyənlər var. Özəl kanalların şou bazara (məhz bazara, biznesə yox) çevrildiyini iddia edənlər də istisna deyil. Həmin televiziya kanallarında çox şeyin kommersiya maraqlarına qurban verilməsinə ikrahla baxanları da tanıyırıq. Efir məkanındakı müasirliyi qəbul etməyib keçmişlə yaşayanlar da gözdən yayınmırlar. Bəzi televiziya kanallarında mənəvi dəyərlər, dil məsələləri, nitq mədəniyyəti kimi bir xəzinənin az təbliğ olunduğunu deyənlər, yazanlar isə daha çoxdu.
Bu gün Azərbaycan teleməkanı haqqında fikirlər, rəylər müxtəlifdi. Kim necə istəyir, kimə necə sərf edir, yaxud da kim televiziyanı necə görmək istəyir o cür də şərh edir - haqlı, ya da haqsız. Televiziya qaydalarını, efir standartlarını qəbul etməyənlər var. Özəl kanalların şou bazara (məhz bazara, biznesə yox) çevrildiyini iddia edənlər də istisna deyil. Həmin televiziya kanallarında çox şeyin kommersiya maraqlarına qurban verilməsinə ikrahla baxanları da tanıyırıq. Efir məkanındakı müasirliyi qəbul etməyib keçmişlə yaşayanlar da gözdən yayınmırlar. Bəzi televiziya kanallarında mənəvi dəyərlər, dil məsələləri, nitq mədəniyyəti kimi bir xəzinənin az təbliğ olunduğunu deyənlər, yazanlar isə daha çoxdu.
Bir sözlə, bu gün efir məkanı - ekran mavi deyil, bu cür rəngarəng görünür. Adam bu rəngarənglikdə hansısa bir səviyyəni, peşəkarlığı, ustalığı axtarıb tapmaq üçün xeyli vaxt itirməli olur. Lakin axtarış zamanı vaxt itkisinə yol verilsə də orada tək bir nəsnə diqqəti cəlb edir ki, o da Azərbaycan Dövlət Televiziyasının "öz şinelindən çıxardığı" digər telekanallardan xeyli fərqli görünməsi və üstünlükləri ilə yanaşı özünəməxsus ənənələrinin olmasıdı.
Televiziya milli mədəniyyətin tərkib hissəsi olmaqla bərabər, həm də informasiya mənbəyidir. O, bu informasiyanı ana dilinin gözəlliklərinə bükərək nümayiş etdirməlidir, çünkli buna hər cür imkanı var. Həmin imkan yol verir ki, xalqın tarixi, tərəqqi yolunda qarşıya çıxan maneələri aşması, millətin mədəni səviyyəsi və dəyərləri efirdə öz əksini tapsın. Çəkinmədən deyə bilərəm ki, Azərbaycan Televiziyası - ölkənin ilk milli kanalı - bu sadaladıqlarımın öhdəsindən məharətlə gəlir.
Azərbaycan Televiziya və Radio Verilişləri Qapalı Səhmdar Cəmiyyətinin efir həyatı, tamaşaçı ilə ilk görüşü 62 il əvvəl fevralın 14-də baş tutub. Fəaliyyətə başladığı vaxtdan bu günə kimi həmin televiziya öhdəsinə düşən işin məsuliyyətini bir gün olsun belə "çiyinlərindən atmayıb". Taleyinə 35 illik imperiya dövrü yazılmış və kommunist partiyasının tələbləri çökmüş Azərbaycan Televiziyası hər zaman milliyini qoruyub, insanların ruh yüksəlişinə təkan verib, əhalidə sabaha ümidi artırıb, inamı çoxaldıb. Bu o deməkdir ki, televiziya hər bir azərbaycanlının dostuna, yaxın ailə üzvünə çevrillib. Həmin yaxınlıq və dostluq səmimiyyət güzgüsü olaraq ailələrdə nümayiş olunub. Efir güzgüsünə baxan hər kəs yaşadığı dövlətin sərhərdləri daxilində, danışdığı dilin şirinliyi içində, milli-mənəvi dəyərlərin ruhuna çökdüyü bir ortamda Azərbaycan Televiziyası ilə bərabər yol gəlib.
Azərbaycan Televiziyası 62 illik tarixində xalqın mənəvi dünyasını zənginləşdirib, özünə borc bilib ki, ali dəyərləri ucaltsın. Bu gün milli-mənəvi dəyərlərimizə qarşı çıxanlar var. Guya Avropa demokratiyası, qərb mədəniyyəti Azərbaycan xalqının milli dəyərlərini kölgədə qoyur. Bu, kökündən yanlışdı, böhtandı, özünü bəyənməməzlikdi, millətinə ikrahla yanaşmaqdı. Azərbaycan Televiziyası zaman-zaman belə ünsürlərə qarşı çıxaraq öz verilişlərində xalqın min illik ənənələrini qabardıb, dövranın keşməkeşlərini arxada qoyan, ağır sınaqlardan adlayan, mənəvi və əxlaqi dəyərləri başının üstündə gəzdirən ziyalıları tanıdıb. Xarici adət-ənənələri gündəmə gətirənləri SÖZ xiridarları və ziyalı təbəqə ekrandan ifşa ediblər.
Azərbaycan Televiziyası bu gün də iqtisadi uğurlarla yanaşı, qədim mədəniyyətimizi, onun qaynağını və əxlaqi dəyərlərimizin toxunulmazlığıni təbliğ edir. Bu, bir nümunədir. Bu nümunəni daha qabarıq göstərən, onu məhək daşı kimi önə çıxaran televiziyanın peşəkar jurnalistləri, aparıcıları, redaktorları və onlara hər cür şərait yaradan, arxa duran rəhbərliyidi. Bu yaradıcı ortamda "dünyaya gələn" hər veriliş, hər proqram fərqli yeniliyi ilə diqqət çəkir, onu baxımlı edir. Vətən, millət, torpaq sevgisi, el - oba, doğma ocaq məhəbbəti, böyük-kiçik yeri, halal-haram məsələləri Azərbaycan xalqının mental dəyərləri, sərvətidi. Bu sərvəti qoruyub saxlamaq, bir gün olsun belə yaddan çıxarmamaq üçün Azərbaycan Televiziyası var gücü ilə çalışır.
Sirr deyil ki, bu gün gənc nəslin formalaşmasında, onların dünyagörüşlərinin və zövqlərinin milli dəyərlərə köklənməsində televiziyanın çox böyük rolu var. Çox xoşdur ki, Azərbaycan Televiziyasında peşəkarların hazırladığı bir çox verilişlər, gənc jurnalistlərin ortaya qoyduğu bəzi proqramlar məhz yeniyetmə və bir qədər gənc tamaşaçının zövqünə hesablanır. Gənc nəslin azərbaycançılıq ruhunda tərbiyələnməsi, əxlaq, sədaqət, vəfa kimi dəyərlərə sahib olması, eləcə də dilini, dinini, milli ənənələrinin korroziyaya uğramaması üçün ana televiziyamızın fəaliyyətinə söz ola bilməz. Gənclərə düzgün istiqamət vermək, mənəvi zənginliyi artırmaq yolunda onun çox böyük rolu var.
SÖZ dünyası efir məkanında çox böyük gücə, nüfuza malikdi. Yetər ki, SÖZ sahibi həmin məkanda hiyləyə və zora əl atmasın, saxta güc nümayiş etdirməsin. Əks halda SÖZün müqəddəsliyi və ekranın təmizliyi itir. Tamaşaçı çirkli ekranda heç nə görmür, SÖZün doğruluğunu kəsdirə bilmir. Nə xoş ki, Azərbaycan Televiziyası on illərdi ekran güzgüsünü təmiz saxlayır, ona ləkə düşməsinə imkan vermir. Etik normaları gözləyir, efir mədəniyyətinə əməl edir, tamaşaçını ələ salmır. Ona görə də istər ictimaiyyət arasında, istərsə də xalq içində nüfuzu və sanbalı var. Azərbaycan Televiziyası bu nüfuza sahib olmaq üçün hər zaman milli dəyərlərə söykənib, mənəvi zənginliyin köklərinə enib.
Sovetlər dönəmində yeganə kanal olan Azərbaycan Televiziyasının diktorları onun siması sayılırdı. Diktor öz əxlaqı, davranışı, oturuşu-duruşu və geyimi ilə tamaşaçıya nümunə olurdu. O, öz simasını qoruyub saxlayır, xalqın zövqünə uyğunlaşdırırdı. Bu gün də belədi. Diktoru əvəz edən aparıcılar ekranın siması sayılır. Həmin aparıcılar telekanalın nüfuzuna və sanbalına təsir edir - ya azaldır, ya da çoxaldır. Onların efir mədəniyyəti, verilişə ekspert qismində dəvət olunan qonağa münasibəti, davranışı, tamaşaçı ilə ünsiyyəti əndazəni aşanda tamaşaçıda ikrah doğurur və o, kanalı dəyişməli olur. Azərbaycan Televiziyasının yaradıcı kollektivi illərin sınağından çıxan, ictimai-siyasi hadisələrin keşməkeşindən dərs alan peşəkarlar, savadlı jurnalistlər və bu gün onlardan öyrənən, peşəsini sevən gənclərdi. Bu auranı - efir mədəniyyəti, ekran əxlaqı çərçivəsində hər evə daxil olan mədəni ortamı, davranışı yaradanlar çalışdıqları televiziyanın mənafeyinə xidmət edirlər ki, bu da birbaşa xalqın mental dəyərlərinə və cəmiyyətin istəyinə söykənir.
Bütün bu dəyərlərin üstündə dayanan DİL mədəniyyətidi, ana dilinə olan sevgidi. Azərbaycan Televiziyası ana dilinin saflığını, zəngin söz xəzinəsinə çevirərək səsləndirir, göstərir. Bunun üçün "yeni amerika kəşf etmir", sadəcə dilin prinsiplərini qoruyur. Sözün mənasına və səslənməsinə, işlənmə tərzinə, dilin incəliklərinə əməl edir, onu yad ünsürlərdən təmizləyib-arıtlayandan sonra tamaşaçının ixtiyarına verir. Çünki DİL cəmiyyətin güzgüsüdür. Ki... bu da ekranda, efirdə daha aydın görünür. Azərbaycan Televiziyası əksər verilişlərində ana dilinin təbliğ olunmasına üstünlük verir. Kamera və mikrofon qarşısında dayanan aparıcıdan tələb olunan ən vacib faktor budur: ana dilini mükəmməl bilmək, dialekt və şivələrdən uzaq durmaq, aydın nitq qabiliyyətinə malik olmaq, sözləri ustalıqla səsləndirmək üçün xüsusi vurğu və intonasiyadan istifadə etmək. Çünki aparıcı burada Azərbaycan dili ilə "silahlanmış" televiziya dilini təmsil edir. Televiziya dili ədəbi dilin normalarına və ahəng qanununa əsaslanan bir dil olmalıdır ki, biz bunu Azərbaycan Televiziyasında çox aydın şəkildə görürük. Məşhur fransız yazıçısı Viktor Hüqo deyir ki, "dil büllur şüşəyə bənzəyir, onun parlaqlığı təmizliyindən asılıdır". Bu baxımdan ana televiziyamız nitq mədəniyyətinə dilçilər, ədəbiyyatçılar və müəllimlər qədər diqqət yetirir, təbliğ edir. Çəkinmədən deyə bilərəm ki, bu televiziya Azərbaycan ədəbi dilinin inkişafında, xalqımızın maariflənməsində, mədəniyyətimizin, milli-mənəvi dəyərlərimizin təbliğində əvəzsiz rol oynayır. Odur ki, ana televiziyamızın qədrini bilməliyik.
Azərbaycan Televiziyasında "Təmas nöqtəsi", "Azərbaycan tarixi", "Yaddaş" "Ovqat", "Azərbaycan Respublikasına xidmət edirəm", "Hərb tariximizdən", "Retro", "Bu axşam", "Sağlam olaq", "Yaradanlar və yaşadanlar", "Sevilənlər", "Müasir Azərbaycan gənci", "Mən də uşaq olmuşam", "Turan", "Muğam dünyamız", "Palitra Art", "Tam fərqli", "Tələbə dünyası", "Elm və innovasiya" və s. kimi verilişlər, o cümlədən "Nə? Harada? Nə vaxt?", "Mən Azərbaycanlıyam", "Parlaq zəka", "Breyn rinq", "61", "Əlaçı"kimi verilişlər yayınlanır. Televiziyanın daimi tamaşaçıları bu verilişlərin məzmununu əzbər bilirlər. Həmin verilişlərin hər birində milli dəyərlər, mənəvi zənginlik, maarifçilik ideyaları, ana dilinin saflığı qabardılır. Kanalın hər səhər insanları salamlayan səhər verilişindən tutmuş gecəyarı yayınlanan proqramlarına qədər, hər birində dünyagörüşü, savadı, zəngin mütaliəsi olan ziyalıları, elm adamlarını, ictimai-siyasi xadimləri maraqlandıran nüanslar var. Azərbaycan Televiziya və Radio Verilişləri Qapalı Səhmdar Cəmiyyətinin nəzdində fəaliyyət göstərən "İdman Azərbaycan" və "Mədəniyyət tv"- nin adını isə xüsusu vurğulamaq istəyirəm. Hər iki kanal Azərbaycan teleməkanında əvəzsizdir.
Bu gün dünyanın məşhur televiziya kanalları verilişlərin təqdimatında ən müasir standartlara cavab verən üsullardan istifadə edirlər. Azərbaycan Telviziyası bu sahədə heç də onlardan geri qalmır. Məsələn, video süjetlərin şərhsiz təqdim olunması kimi yenilik ölkə televiziyalarının heç birində yoxdu. Amma xarici aparıcı televiziyalarının "No komment" təcrübəsindən yararlanan Azərbaycan Televiziyasının "Şərhsiz" adı ilə təqdim etdiyi süjetlərdə dünyada baş verən təbii fəlakətlər, faciələr göstərilir.
Bu gün Azərbaycan Televiziyası efir məkanında mənəvi saflığı qorumağa çalışan bir qurumdu. O, keyfiyyətsiz efir məhsulu istehsal etmir. Bu, o deməkdir ki, tamaşaçının hüquqları pozulmur, onu obyektiv informasiya ilə təmin edir, ictimai düşüncənin nikbin məcrada inkişafına şərait yaradır. Efir vaxtını bayağı, bəsit, ucuz və duzsuz şoularla doldurmur. Heç kimə sirr deyil ki, cəmiyyətin qaymaqları olan mütərəqqi düşüncə sahibləri, eləcə də jurnalistlər və digər ziyalılar bəzi telekanallarda zaman-zaman insanları az qala zombiləşdirən verilişlərə etirazlarını bildiriblər. Təbii ki, həmin ciddi nöqsanlar və kobud səhvlər Azərbaycan Televiziyasına aid deyil.
Demirəm ki, ana kanal nöqsansızdı, hər şey düz xətt boyunca irəliləyir. İş varsa, nöqsan da mövcud olacaq. Bu barədə Azərbaycan Televiziyasının 40 illik yubiley tədbirində üzünü Az tv-nin əməkdaşlarına tutan Ulu Öndər Heydər Əliyev belə deyib: "Azərbaycan televiziya və radiosu zəngin və şərəfli inkişaf yolu keçərək xalqımızın yüksək əxlaqi dəyərlərinin, ictimai-siyasi ideallarının, mədəniyyətinin, arzu və istəklərinin ifadəçisinə çevrilmişdir. Bu gün milli televiziya və radiomuz, sözün əsl mənasında xalqın tribunasıdır. Şübhəsiz ki, televiziyanın işində qüsurlar da az deyil, çatışmazlıqlar, nöqsanlar var. Ola bilər başqa sahələrə nisbətən ictimaiyyət bu nöqsanları daha tez görür, hiss edir, çünki sizin işiniz göz qabağındadır. Hər bir televiziya tamaşaçısı verilişlərə baxarkən öz anlayışına görə nöqsanları da, müsbət cəhətləri, nailiyyətləri də görür. Nöqsanlar məlumdu, özünüz bilirsiniz. Arzu edərdim ki, nöqsanları aradan qaldırasınız və çalışasınız ki, bundan sonra işləriniz daha da uğurlu olsun və televiziya verilişləri Azərbaycan əhalisi üçün daha xoş, daha ürəyəyatan olsun". Nə yaxşı ki, Azərbaycan Televiziyasında Ulu Öndərin söylədikləri nəzərə alınıb. 20-25 il əvvəlki televizya ilə bu günkü televizya arasında demək olar ki, xeyli fərq var- istər yaradıcılıq yönümündən, istərsə də texniki avadanlıq baxımından.
Televiziya xüsusi tribunadı, demək olar ki, strateji məkandı. Bu məkanda qurulmuş televiziya tribunasına çıxan hər kəs milli dəyərləri, mənəvi zənginliyi, nitq mədəniyyətini və ana dilinin saflığını qorumağa borcludu. Çünki bu, onların çiyinlərinə yüklənmiş missiyadı. Azərbaycan Televiziya və Radio Verilişləri Qapalı Səhmdar Cəmiyyətinin rəhbərliyindən tutmuş siravi əməkdaşına kimi bu missiyanın könüllü daşıyıcılarıdı.
"Olaylar"