Aİ-nin Ermənistan güzəştləri: Rusiyadan uzaqlaşma siyasətinin yeni mərhələsi- ÖZƏL

"Avropa İttifaqının Ermənistan ixracına müvəqqəti gömrük güzəştləri tətbiq etmək qərarı ilk baxışdan iqtisadi xarakterli addım kimi görünsə də, əslində bu təşəbbüsün arxasında daha geniş siyasi və geosiyasi məqamlar dayanır. Ermənistanın Rusiya ilə münasibətlərində iqtisadi ziddiyyətlərin və qarşılıqlı məhdudiyyətlərin artdığı bir vaxtda Brüsselin erməni məhsullarına Avropa bazarında əlavə imkanlar yaratması Yerevana alternativ iqtisadi istiqamət təqdim etmək baxımından mühüm siyasi mesajdır".

Bu fikirləri Olaylar.az-a açıqlamasında politoloq Tural İsmayılov söyləyib:

" Güzəştlərin Ermənistanın Avropa İttifaqına ixracının böyük hissəsini əhatə etməsi təsadüfi deyil. Burada məqsəd yalnız ayrı-ayrı sahibkarlara və ixracatçılara dəstək vermək deyil, Ermənistan iqtisadiyyatının xarici bazarlardan asılılıq strukturuna təsir göstərməkdir. Xüsusilə kənd təsərrüfatı, meyvə-tərəvəz və içkilər kimi sahələrin önə çəkilməsi Rusiyanın məhdudiyyətlərindən zərər çəkən Ermənistan istehsalçıları üçün alternativ satış kanallarının yaradılmasına xidmət edir.
Əslində Brüsselin yanaşması kifayət qədər praqmatikdir. Avropa İttifaqı Ermənistanı Rusiya ilə iqtisadi əlaqələri dərhal və tam şəkildə kəsməyə məcbur etmir. Bunun əvəzinə Yerevanın alternativ bazarlara çıxış imkanlarını genişləndirir. Bu isə Ermənistanın xarici iqtisadi siyasətində manevr imkanlarını artırır. Çünki hər hansı ölkənin siyasi müstəqilliyi yalnız diplomatik qərarlarla deyil, həm də iqtisadi alternativlərin mövcudluğu ilə ölçülür.
Ermənistanın Rusiya iqtisadiyyatından asılılığı isə bir neçə istiqaməti əhatə edir. Söhbət yalnız məhsulların ixracından getmir. Enerji, nəqliyyat, investisiya, maliyyə, əmək miqrasiyası və Avrasiya İqtisadi İttifaqı çərçivəsində formalaşmış ticarət əlaqələri Rusiyanın Ermənistan iqtisadiyyatındakı çəkisini hələ də yüksək səviyyədə saxlayır. Buna görə Avropa bazarına çıxışın genişləndirilməsi qısa müddətdə bu asılılığı aradan qaldıra bilməz.

Lakin məsələni yalnız bugünkü rəqəmlərlə qiymətləndirmək də doğru olmaz. İqtisadi asılılıqlar mərhələli şəkildə dəyişir. Ermənistanın Avropa bazarına çıxış imkanları artdıqca yerli şirkətlər Avropa standartlarına, sertifikatlaşdırma tələblərinə və rəqabət mühitinə uyğunlaşmağa başlayacaq. Bu proses uğurlu alınarsa, ikiillik güzəşt müddəti başa çatdıqdan sonra belə Avropa bazarında formalaşmış əlaqələrin bir hissəsi qorunub saxlanıla bilər. Deməli, hazırkı qərarın əsas strateji əhəmiyyəti müvəqqəti maliyyə və ixrac dəstəyindən daha çox, Ermənistan iqtisadiyyatında yeni istiqamətin formalaşdırılmasıdır.

Burada siyasi məqam daha da önə çıxır. Avropa İttifaqı son illərdə Ermənistanla münasibətlərini təhlükəsizlik və siyasi dialoqla yanaşı, iqtisadi inteqrasiya və institusional yaxınlaşma üzərində də qurmağa çalışır. İqtisadi əlaqələrin genişlənməsi isə siyasi yaxınlaşmanın daha dayanıqlı formaya çevrilməsinə imkan yaradır. Başqa sözlə, Brüssel üçün Ermənistanla münasibətlər artıq yalnız siyasi bəyanatlar səviyyəsində deyil, konkret iqtisadi mexanizmlərlə dəstəklənən tərəfdaşlıq modelinə çevrilir.
Bu qərarı Ermənistanın Avropaya siyasi yaxınlaşmasının göstəricisi hesab etmək mümkündür. Ancaq bunu Rusiyadan tam uzaqlaşma və ya Avropa İttifaqına üzvlüyə keçidin avtomatik başlanğıcı kimi təqdim etmək düzgün olmaz. Ermənistan hələ də Rusiya ilə dərin iqtisadi və institusional bağlara malikdir. Yerevanın hazırkı siyasətini daha çox mövcud Rusiya bağlantılarını dərhal sıradan çıxarmaqdan çox, alternativ tərəfdaşlar hesabına öz manevr imkanlarını artırmaq cəhdi kimi qiymətləndirmək daha obyektivdir. Bununla yanaşı, iqtisadi diversifikasiya uzunmüddətli perspektivdə siyasi istiqamətə də təsir göstərə bilər. Bir ölkənin ticarəti, investisiyası və istehsal zəncirləri hansı mərkəzlərlə daha sıx bağlanırsa, onun xarici siyasətində həmin mərkəzlərin çəkisi də zamanla artır. Bu baxımdan Aİ-nin Ermənistan ixracına verdiyi güzəştlər yalnız gömrük məsələsi deyil, həm də Avropanın Ermənistanın iqtisadi gələcəyində daha böyük rol əldə etmək cəhdidir.
Digər tərəfdən, bu proses Ermənistan üçün də müəyyən seçim dilemması yaradır. Avropa bazarına daxil olmaq imkanlarının genişlənməsi Yerevan qarşısında istehsal keyfiyyətinin artırılması, logistikanın şaxələndirilməsi və Avropa standartlarına uyğunlaşma kimi ciddi öhdəliklər qoyur. Əgər Ermənistan bu imkanlardan yalnız Rusiyanın yaratdığı qısamüddətli ixrac boşluğunu doldurmaq üçün istifadə edərsə, nəticə məhdud olacaq. Əgər bunu daha geniş iqtisadi transformasiyanın başlanğıcına çevirə bilsə, Aİ ilə əlaqələrin iqtisadi çəkisi əhəmiyyətli dərəcədə arta bilər.
Beləliklə, Avropa İttifaqının qərarını Ermənistanın Rusiyadan iqtisadi asılılığının dərhal sona çatması kimi deyil, həmin asılılığın tədricən azaldılması üçün yaradılan mexanizm kimi qiymətləndirmək daha doğrudur. Brüssel Ermənistanın qarşısına alternativ bazar, alternativ iqtisadi tərəfdaş və dolayısı ilə alternativ geosiyasi istiqamət qoyur. Yerevanın bundan nə dərəcədə yararlanacağı isə artıq Ermənistanın öz iqtisadi və siyasi strategiyasından asılı olacaq.

Ən mühüm məqam budur ki, Avropa İttifaqı Ermənistanı öz iqtisadi orbitinə daha çox cəlb etməyə çalışır, Ermənistan isə paralel olaraq xarici siyasətində və iqtisadi münasibətlərində manevr imkanlarını genişləndirir. Bu prosesin son nəticəsinin Ermənistanın Rusiyadan nə qədər uzaqlaşacağı deyil, Rusiya və Avropa arasında balansı hansı səviyyədə dəyişdirəcəyi müəyyən edəcək. Hazırkı mənzərə isə göstərir ki, həmin balans artıq əvvəlki qədər dəyişməz deyil".

Zeynəb Mustafazadə