GÖBƏKLİTƏPƏNİN YENİ SUALLARI

İsgəndər Sərdarlı
Araşdırmaçı tətbiqi sənət ustası

Dairədən düzbucaqlıya, iki sütun və bəbirin belindəki insan

Bu məqalənin yazıldığı günlərdə Karahantəpədən gələn yeni xəbər yenidən diqqəti Şanlıurfa Neolitinə yönəltdi: 25 avqust 2026-cı ildə burada təxminən 11 min il əvvələ aid, bəbirin belində oturan insan fiqurunu təsvir edən, 70 santimetr hündürlüyündə kompozit heykəlin aşkarlandığı açıqlanıb. Heykəl təxminən 3 metr diametrli dairəvi strukturun içində, daş sekinin üzərində tapılıb [1]. Bundan əvvəl Göbəklitəpədə yeni qazıntı sahələrində dördbucaqlı planlı strukturların üzə çıxarılması da bölgənin memarlıq mənzərəsinə yeni suallar əlavə etmişdi [2].

Bu iki tapıntı ayrı-ayrı arxeoloji xəbərlər kimi görünə bilər. Lakin onlar daha geniş bir sualı yenidən gündəmə gətirir: erkən Neolit insanı məkanı, obrazı və onların arasındakı münasibəti necə qururdu?

Göbəklitəpə haqqında artıq çox yazılıb. T-formalı sütunlar, monumental tikililər, heyvan təsvirləri və onların mümkün mənaları geniş müzakirə olunub. Lakin Şanlıurfa bölgəsində Göbəklitəpə ilə yanaşı Karahantəpə, Çakmaktepə, Sayburç, Sefertepe, Harbetsuvan və başqa məntəqələrdə aparılan araşdırmalar artıq bizə ayrı-ayrı abidələrdən daha geniş bir Neolit mədəni landşaftına baxmaq imkanı verir [3].

Və mənzərə genişləndikcə bəzi köhnə suallar da dəyişir.

Dairə, yoxsa düzbucaqlı?

Uzun müddət dairəvi monumental tikililərlə ritual fəaliyyət, dördbucaqlı tikililərlə isə yaşayış arasında müəyyən assosiasiya qurulub. Lakin Çakmaktepədə aparılan qazıntılar bu sxemin daha mürəkkəb olduğunu göstərir.

Burada ana qayaya oyulmuş, dairəvi planlı, çuxur döşəməli, təkotaqlı yaşayış tikililəri müəyyən edilib. Onların diametri təxminən 3-5 metrdir. Eyni məntəqədə xüsusi və ya ictimai xarakter daşıyan tikililər də aşkar olunub [4].

Deməli, dairəvi forma özlüyündə yalnız ritual məkan demək deyil.

Bu, bizi başqa suala gətirir:

Bəlkə əsas məsələ məkanın formasından çox, onun daxilində nə baş verdiyi və hansı elementlərin necə yerləşdirildiyidir?

Bu sual Göbəklitəpənin özündə də maraqlı görünür. Buradakı monumental tikililərdə cüt T-formalı sütunların mərkəzi mövqeyi diqqət çəkir. Lakin oxşar prinsipin başqa plan quruluşlarında da təkrarlanması daha düşündürücüdür. Harbetsuvanda dördbucaqlı planlı tikilidə cüt sütunların mərkəzi yerləşməsi belə müqayisəyə imkan verir [5].

Beləliklə, qarşıya yalnız "dairə və ya düzbucaqlı?" sualı çıxmır.

Daha maraqlı sual budur:

Mərkəz necə yaradılır?

Xarici həndəsi forma dəyişə bilər, amma məkanın mərkəzləşdirilməsi və müəyyən elementlərin həmin mərkəzdə önə çıxarılması təkrarlanırsa, deməli, erkən Neolit memarlığında forma ilə yanaşı daxili kompozisiyanın da xüsusi əhəmiyyəti ola bilər.

Obraz harada yerləşir?

Bu sual bizi memarlıqdan təsviri sənətə aparır.

Sayburçda kommunal tikilinin daxili seki səthində iki insan, iki bəbir və bir öküzdən ibarət relyef kompozisiyası aşkar edilib. Eylem Özdoğanın Antiquity jurnalında dərc olunmuş araşdırmasında bu səhnə ən qədim məlum narrativ təsvirlərdən biri kimi təqdim edilir [6].

Burada diqqət yalnız fiqurların özünə yönəlməməlidir.

Relyef divardan və sekinin özündən ayrı düşünüldükdə onun ilkin kontekstinin mühüm hissəsi itir.

Bu baxımdan belə bir yanaşma təklif etmək olar:

Obraz yalnız nəyi təsvir etməsi ilə deyil, harada yerləşməsi ilə də oxunmalıdır.

Şərti olaraq bunu "məkanlaşdırılmış obraz" adlandıra bilərik. Yəni əsərin mümkün mənası yalnız onun ikonografiyasından deyil, yerləşdiyi memarlıq mühiti və digər elementlərlə yaratdığı münasibətdən də doğa bilər.

Karahantəpənin yeni tapıntısı bu sualı daha da aktuallaşdırır.

Bəbirin belindəki insan

Təxminən 11 min illik yeni heykəldə insan bəbirin belində oturub. Kompozisiya özü qeyri-adidir, lakin onun mənasını tələsik müəyyənləşdirmək doğru olmaz.

Bu, hakimiyyət, güc, ovçuluq və ya başqa simvolik məna daşıya bilər. Lakin hazırkı faktlar bunlardan hər hansı birini qəti şəkildə təsdiqləməyə kifayət etmir.

Bizim üçün daha maraqlı olan başqa məsələdir:

İnsan və bəbir niyə məhz belə bir kompozisiyada və məhz həmin məkanda birləşdirilib?

Sayburçda insan və heyvan eyni səth üzərində qarşılaşdırılır.

Karahantəpədə isə insan və heyvan eyni üçölçülü kompozisiyada birləşdirilir.

Birində münasibət relyef vasitəsilə, digərində həcm vasitəsilə qurulur.

Bu fərq erkən Neolit sənətində insan-heyvan münasibətinin yalnız ayrı-ayrı heyvan təsvirlərindən ibarət olmadığını, onun kompozisiya predmetinə çevrilə bildiyini göstərir.

Yeni tapıntının əhəmiyyəti də bəlkə buradadır: o, bizə hazır cavab verməkdən çox, sualın özünü dəyişir.

Sivilizasiyanın həndəsəsi varmı?

Göbəklitəpə, Çakmaktepə, Harbetsuvan, Sayburç və Karahantəpə arasında böyük fərqlər var. Lakin bu məkanlarda insanın məkanı təşkil etməsi, müəyyən elementləri önə çıxarması, təsviri və memarlığı bir-birinə bağlaması kimi ümumi xüsusiyyətləri müşahidə etmək mümkündür.

Bu, sivilizasiyanın başlanğıcı haqqında da başqa sual doğurur.

Bəlkə sivilizasiyanın ən qədim əlamətlərindən biri yalnız daş tikmək deyil, məkanı kollektiv şəkildə mənalandırmaq qabiliyyəti idi?

Əgər belədirsə, Daş Təpələrdəki sənəti yalnız "ilk heykəllərin" və ya "ilk monumental tikililərin" tarixi kimi oxumaq kifayət deyil. Burada həm də insanın obrazı müəyyən məkan daxilində təşkil etməsinin qədim mərhələlərindən birini görmək mümkündür.

Bəlkə erkən Neolit insanının böyük yeniliyi yalnız yeni alətlər və tikililər yaratmaq deyildi.

O, münasibətlər yaratmağı da öyrənirdi: daşla daş arasında, mərkəzlə kənar arasında, insanla heyvan arasında, obrazla məkan arasında.

Qobustana qayıdan sual

Bu məqamda bütün bu suallar bizi Azərbaycana - Qobustana da qaytarır.

Qobustan artıq dünya mədəni irsinin tanınmış abidəsidir. Burada 6 mindən çox qayaüstü təsvir, qədim yaşayış yerləri, mağaralar və dəfn izləri qorunur. UNESCO bu qaya sənətinin təxminən 40 min illik bir zaman kəsiyini əks etdirdiyini bildirir [7].

Lakin Qobustan haqqında bildiklərimiz onun bütün potensialını əhatə etdiyimiz anlamına gəlmir.

Qobustan üzdə olan, amma hələ tam oxunmamış böyük bir kitabdır.

Göbəklitəpə və Karahantəpə bizə erkən insanın obrazları müəyyən məkanlarda yerləşdirdiyini və insanla heyvanı müxtəlif kompozisiyalar daxilində əlaqələndirdiyini göstərən yeni materiallar təqdim edir. Qobustan isə minilliklər ərzində qayaya həkk olunmuş insan, heyvan, ov və həyat səhnələri ilə başqa bir vizual yaddaş qatını qoruyur.

Bu məkanları birbaşa eyni mədəni xəttin davamı hesab etmək üçün əsasımız yoxdur. Aralarında böyük zaman və coğrafi məsafə, müxtəlif tarixi şərait var.

Amma ortaq bir sual var:

İnsan niyə müəyyən məkanı təsvir üçün seçir və həmin məkanda hansı obrazları bir-biri ilə əlaqələndirir?

Bu sual Göbəklitəpə üçün olduğu qədər Qobustan üçün də aktualdır.

Bəlkə gələcək tədqiqatlarda ayrı-ayrı təsvirləri yalnız ikonografik obyekt kimi deyil, onları yaradan məkanın bütöv sistemi daxilində öyrənmək lazımdır.

Onda Qobustanın qayaüstü təsvirlərinə də sadəcə qədim insanların qayaya həkk etdiyi şəkillər kimi deyil, məkan, obraz, hərəkət və yaddaşın yaratdığı böyük vizual sistem kimi baxmaq mümkün olacaq.

Göbəklitəpənin yeni sualları ilə Qobustanın hələ oxunmamış səhifələri arasında hazır cavab yoxdur.

Amma ortaq bir tədqiqat istiqaməti var.

Bəlkə də ən maraqlısı elə budur.

---

Ədəbiyyat və mənbələr

[1] Anadolu Ajansı. Karahantepechr("39")de 11 bin yıllık kompozit heykel bulundu, 25 avqust 2026.

[2] Göbeklitepe üzrə 2026-cı il qazıntı məlumatları və yeni dördbucaqlı strukturlar haqqında məlumatlar.

[3] Deutsches Archäologisches Institut. Taş Tepeler - The discovery of a Neolithic cultural landscape.

[4] Taş Tepeler. Çakmaktepe. Şanlıurfa Neolitik Çağ Araştırmaları Projesinin rəsmi materialı.

[5] Taş Tepeler. Harbetsuvan. Şanlıurfa Neolitik Çağ Araştırmaları Projesinin rəsmi materialı.

[6] Özdoğan, Eylem. "The Sayburç Reliefs: A Narrative Scene from the Neolithic." Antiquity, 96 (390), 2022, pp. 1599-1605. DOI: 10.15184/aqy.2022.125.

[7] UNESCO World Heritage Centre. Gobustan Rock Art Cultural Landscape.