Tramp mövqeyini dəyişir?- ÖZƏL

Son 48 saat ərzində Yaxın Şərqdə dramatik və dərin bir gərginlik yaşandı. Bu, ənənəvi geosiyasi məntiqə meydan oxuyan strateji mənzərəni üzə çıxarır. Eyni vaxtda baş verən xaos və ziddiyyət səhnəsində İran Körfəz bölgəsində ABŞ-ın müttəfiqlərinə qarşı ciddi hərbi zərbələr endirib. Eyni zamanda ABŞ prezidenti Donald Tramp İsrailin baş naziri Benyamin Netanyahuya qarşı sərt şifahi hücuma keçdiyini açıq şəkildə təsdiqlədi və dərhal ardınca İran rəhbərliyinə gözlənilməz təkliflər etdi. Bu, sadəcə danışıqların pozulması deyil; bu, köhnə ittifaqların kövrək göründüyü, yeni və gözlənilməz əlaqə kanallarının araşdırıldığı potensial regional yenidənqurma prosesidir.
"Nümayişkaranə" hücum
Körfəzdə  vəziyyət kəskin şəkildə pisləşib. İran İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusu (IIK) Yaxın Şərqdə ABŞ-ın müttəfiqlərinə  qarşı genişmiqyaslı hücumları bərpa edib. Zərbələr həm çaşdırıcı, həm də təxribat xarakterli idi:
1. Küveyt Beynəlxalq Hava Limanı: Raket və pilotsuz təyyarə hücumu nəticəsində tələfatlar və əhəmiyyətli infrastruktur ziyanı baş verib, hava limanının fəaliyyəti müvəqqəti dayandırıldı. Diqqətçəkən məqam budur ki, hücum əvvəlki hücumların yaratdığı tələfatlar aradan qaldırıldıqdan sonra yalnız bu yaxınlarda yenidən tam fəaliyyətə başlamış terminala qarşı edildi. Bu, diqqətlə nəzərdən keçirildikdə, hücumun "nümayişkaranə" xarakter daşıdığını düşündürür.
2. ABŞ-ın hərbi obyektləri: IIK Küveyt və Bəhreyndəki Amerika bazalarına zərbə endirərək, ABŞ-ın Beşinci Donanmasının qərargahını, hərbi hava bazasını və vertolyot bölməsini hədəfə aldı.
3. Enerji təhlükəsizliyi: "Panaya" adlı Amerika neft tankeri də açıq şəkildə hücuma məruz qaldı.
ABŞ-ın Mərkəzi Komandanlığı hücumların uğursuz olduğunu, raketlərin hədəfə çatmadan düşdüyünü və ya havada dağıldığını, Bəhreynə atılan raketlərin isə hava hücumundan müdafiə sistemləri tərəfindən zərərsizləşdirildiyini bildirdi. Lakin psixoloji və siyasi mesaj aydın idi: İran, Donald Trampın aprelin əvvəlində elan edərək sonradan qeyri-müəyyən müddətə uzatdığı atəşkəs rejiminə baxmayaraq, ABŞ-ın müttəfiqlərinə məxsus yüksək profilli mülki və hərbi hədəfləri vurmağa hazırdır.
Nüvə paradoksu: Xaos zamanı güzəştlər tələbi
Fəal döyüş əməliyyatları fonunda Tramp administrasiyası İrandan nüvə proqramı ilə bağlı güzəştləri yazılı şəkildə təqdim etməyi tələb edir. İki aydır danışıqları aparılan "anlaşma memorandumu" çərçivəsində irəli sürülən bu tələb ABŞ-ın mövqeyinin ciddi şəkildə sərtləşməsini göstərir.
İranlı danışıqçılar əvvəllər şifahi təminat vermişdilər. Trampın yekun sazişdən əvvəl ilkin razılaşma mərhələsində yazılı, konkret güzəştlər tələb etməsi Tehran üçün qəbuledilməz oldu. İranın cavabı dərhal və gözlənilən oldu: danışıqların dayandırılması və yüksək intensivlikli hücumların bərpası. Bu, ABŞ strategiyasının kritik bir qüsurunu üzə çıxarır - fəal şəkildə hücuma məruz qalarkən və İranı cilovlamaq üçün nəzərdə tutulmuş ittifaqı açıq şəkildə parçalayarkən rejimdən birtərəfli güzəştlər qoparmağa çalışmaq.
Netanyahu ilə dialoq
Ən təəccüblü inkişaf isə İranın təcavüzü deyil, Donald Trampın Benyamin Netanyahuyə qarşı qəzəbli sözlərini açıq şəkildə təsdiqləməsidir. "New York Post"a müsahibəsində Tramp İsrail baş nazirini "lənətə gəlmiş dəli" adlandırdığını və "Mən olmasaydım, sən həbsxanada olardın. Mən sənin dalını xilas edirəm" dediyini etiraf etdi.
Bu etiraf, Livan vəziyyəti ilə bağlı həftələrlə davam edən gərginlikdən sonra gəlir. Netanyahunun cavabı - inkar etməmək, "taktiki fikir ayrılıqlarına" işarə etmək və Trampa keçmiş hüquqi dəstəyinə görə təşəkkür etmək - münasibətlərin nə dərəcədə gərgin olduğunu göstərir. ABŞ-ın ən kritik Yaxın Şərq müttəfiqinin liderini İran atəşi altında olan bir vaxtda ictimai şəkildə alçaltmaqla Tramp Tehrana zəiflik, Vaşinqtonun tərəfdaşlarına isə çaşqınlıq siqnalı göndərdi.
Gözlənilməz təklif: Tehranı Təriflənməsi
Bu böhranın sonuncu və bəlkə də ən qəribə tərəfi Trampın İran rəhbərliyinə qəfil tərif yağdırmasıdır. O, Ayətullah Müctəbataba Xamenei haqqında "İranın ən nüfuzlu simalarından biri" olaraq danışmış və açıq şəkildə bildirmişdir: "Onunla görüşmək istərdim. Onların hamısı ilə görüşməkdən məmnun olaram... yəqin ki, vəziyyətin necə getdiyindən asılı olaraq, bir nöqtədə görüşərik."
Bu, öz administrasiyasının "maksimum təzyiq" doktrinasından heyrətamiz bir dönüşdür. Bir tərəfdən komandası yazılı nüvə güzəştləri tələb edərkən, digər tərəfdən Tramp özü ABŞ-ın bazalarına və müttəfiqlərinə hücum edən adamlarla şərəf görüşü arzuladığını ifadə edir. Bu ikilik onun öz danışıqçılarının nüfuzuna zərbə vurur və İsrail və Körfəz dövlətləri kimi ənənəvi müttəfiqləri kənarlaşdıran, şəxsiyyətə əsaslanan birtərəfli diplomatiyaya doğru potensial dəyişikliyə işarə edir.
Məğlub Strategiyası?
Vaşinqtonun hazırkı davranışı qalibə ölkənin davranışına bənzəmir. Bu, çaşqın bir supergücün davranışıdır.
- Hərbi cəhətdən ABŞ, atəşkəs texniki olaraq qüvvədə olsa da, artıq pozulduğu halda, öz tərəfdaşlarına edilən İran hücumlarına bu metodla qarşılıq verir.
- Diplomatik cəhətdən nüvə məsələlərində yazılı təslim tələb edir, eyni zamanda təcavüzkara şifahi tərif və potensial zirvə görüşü təklif edir.
- Strategiya baxımından isə özünün ən yaxın regional müttəfiqini (İsrail) ictimai şəkildə uzaqlaşdırır, əsas düşməninə isə hörmət göstərir.
Əgər məqsəd İranı təcrid etməkdirsə, hazırkı strategiya əks effekt verir. Netanyahunun tənqid edilməsi və Ayətullahın təriflənməsi Tehrana böyük bir təbliğat qələbəsi qazandırdı. Regiona göndərilən mesaj aydındır: Vaşinqtona sədaqət ictimai rüsvayçılıqla nəticələnir, təcavüzkarlığa isə görüş tələbi ilə cavab verilir. Bu paradoks həll edilməzsə, ABŞ-ın Yaxın Şərqdə etibarlılığının və ittifaq strukturunun tamamilə süqutu riski yaranır.
Əlimusa İbrahimov
Politoloq