Geosiyasi ziddiyyətlər fonunda TDT: birlik, yoxsa koordinasiya platforması?- ÖZƏL

"Əsası 2009-cu ilin Naxçıvan müqaviləsi ilə qoyulan TDT-ı bu qurumu təsis edən dövlətlər (Qazaxstan, Qırğızıstan,Türkiyə və Azərbaycan) arasında siyasi, iqtisasi, sosial və mədəni əlaqələrin genişləndirilməsi, xarici siyasətin uzlaşdırılması, qlobal və regional səciyyə daşıyan təhdidlərə qarşı vahid mövqenin sərgilənməsi, təhlükəsizliyi təhdid edə biləcək problemlərə qarşı əməkdaşlıq müstəvisində adekvat tədbirlərin görülməsi məqsədi ilə təsis edilmişdir. 2019-cu ildə Özbəkistan da, quruma üzv olmuş, sonralarTürkmənistan, Macarıstan , Şimali Kipr kimi dövlətlər də bu qurumda müşahidəçi statusunda təmsil olunmuşlar.
Qərbdə KTMT-a mübasibətdə "Rus NATO"su kimi səciyyələndirilən TDT-ı bəlli səbəblərə görə "Türk NATO" su statusuna iddialı kimi görünsə də, onun fəaliyyəti və ayrı-ayrı hadisələrə münasibətdə sərgilədiyi mövqe daha çox Ərəb dövlətlərinin Liqasını xatırladır". 
Bu fikirləri Olaylar.az-a açıqlamasında politoloq Elşən Manafov söyləyib:

"Məsələ burasındadır ki,təşkilatın nizamnaməsində onun NATO kimi fəaliyyətini tənzimləyə biləcək hüquqi müddəalar öz əksini tapmayıb. Üstəlik, təşkilata üzv olan dövlətlər faktiki olaraq qarşıdurma vəziyyətində olan hərbi-siyasi bloklarda- NATO və KTMT da təmsil olunurlar. Türkiyə NATO da, Qazaxıstan və Qırğızıstan isə "Rus NATO"sunda qərarlaşıblar. Onların bir araya gəlib hərbi siyasi blokda toparlanmaları ilk əvvəl NATO və KTMT  ilə münasibətlərə aydınlığın gətirilməsi zərurətini doğurur. Digər tərəfdən Ərəb Dövlətləri Liqasında təmsil olunan dövlətlərin hətta ümumərəb mahiyyətli münasibətlərə vahid mövqe sərgiləməsini əngəlləyən amillər onların ABŞ, İsrail və İranla  olan münasibətləridir və bu faktor TDT-da bir araya gəlmiş dövlətlərə də xasdır.Türkiyə NATO üzvi olsa da, onun İsrailə olan rəsmi münasibəti Azərbaycanın İsraillə münasibətlərinin xarakterindən fərqlənir, bu amil Mərkəzi Asiyanın türkdilli dövlətlərinin  xarici siyasətində də özünü qabarıq biruzə verir, buradakı türk kökənli dövlətlərin xarici siyasətində Rusiya, Çin faktoru Qərblə müqayisədə daha əfzəldir.
Beləliklə dil, dini kontekstdə ümumi köklərə, ortaq tarixi tale və ortaq mədəni dəyərlərə baxmayaraq türk dövlətlərinin regional coğrafiyası, qarşı duran beynəlxalq güc mərkəzləri ilə təmasları TDT-nın yaxın perspektivdəTürk "NATO "na reinteqeasiya proseslərində hələlik əyləc mexanizmləri rolunda çıxış edir". 

Zeynəb Mustafazadə