Kiçik insanın faciəsi böyük müharibələrdən daha faciəvidir- ORXAN FİKRƏTOĞLU ilə "Ədəbiyyat söhbətləri"

Orxan Fikrətoğlu-"Bügünkü gəncliyin fəlsəfəsi, ədəbiyyatı həmin o söylədiyim təhlükə üzərindədir və bu təhlükə dəniz qırağında tikilmiş evlər kimidir. Bir-iki güclü dalğa ilə silinəcək"

Sosial şəbəkə əxlaqında olan milli məzmundan söhbət getmir,  deyək ki, Mirzə Cəlilin "Kamança"sında olan milli məzmun, Ə. Haqverdiyevin nəsrindəki milli məzmun təəssüf ki, artıq yoxdur.

"Olaylar"ın  AMEA Nizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutunun Ədəbi tənqid şöbəsinin aparıcı elmi işçisi fil.f.d., dosent  ELNARƏ  QARAGÖZOVAnın  moderatorluğu ilə  "Ədəbiyyat söhbətləri"  layihəsinin növbəti qonağı yazıçı, ssenarist, rejissor, jurnalist, əməkdar incəsənət xadimi, Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət nazirinin müşaviri, Azərbaycan Respublikası Kino Agentliyinin (ARKA) baş direktoru ORXAN FİKRƏTOĞLUdur.

xxx

E.Q. - Orxan müəllim, ilk sualım  yaradıcılığınızın çoxqatlılığı ilə bağlıdır.  Sizin yaradıcılığınızda klassik nəsr ənənələri, Mirzə Cəlil ideyaları, 60-cılar estetikası, modern və postmodern eklektik vəhdətdədir. Bu bir tədqiqatçı kimi mənim gördüklərimdir. Bəs Orxan Fikrətoğlu öz mətnini necə, hansı ideya və estetik prinsiplər çərçivəsində izah edərdi?

O.F. -Mən yazmağa başladığım ilk gündən qeyd etdiyiniz məqamları mətnlərimə xüsusi olaraq düşünüb daxil etməmişəm. Sonradan oxucularım və tədqiqatçılar yaradıcılığımda bu elementlərin varlığını qeyd ediblər. Düşünürəm ki, bu bir zehniyyat doğmalığıdır. M. Qorki adına Ədəbiyyat İnstitutunda təhsil aldığım üçün bu məqamı rus ədəbiyyatı ilə müqayisədə izah etmək istəyirəm. Rus nəsrində F.M. Dostoyevskinin tövbə məqamı var.  Azərbaycan ədəbiyyatında tövbə məqamı olmayıb. Buna görə Azərbaycan xalqının ədəbi qəhrəmanı mühakimə edib-etməmək reallıqlarının özü də oturuşmuş bir fəlsəfi, ədəbi sistem üzərində təşkilatlanmayıb. Buna görə də ədəbiyyatın, yaxud adi oxucunun müəllifi müəyyən təsnifatlara bölməsi zəruriyyəti yaranıb. Məsələn, Mirzə Cəlil məktəbi yaranıb. Amma özü-özlüyündə nə Mirzə Cəlil, nə Molla Nəsrəddin məktəbi, nə Füyuzat məktəbi, nə Əli bəy Hüseynzadənin turançılığı, nə də ondan sonrakı sovet dönəmi ədəbiyyatı, yaxud 90-cı illərdə yaranmış postmodern, sürrealizm, absurd və s. müəlliflərin təşkilatlanmış istəyi kimi deyil, daha çox oxucunun ünvanladığı məqam kimi meydana çıxıb.

E.Q. - Yəni oxucunun belə demək mümkünsə, sifarişi ədəbi tendensiyanı formalaşdırıb?

O.F. -Ola bilər. Özü-özlüyündə Azərbaycan ədəbiyyatı hələ müəyyən etməyib ki, oxucu yazıçıya sifariş verir, yoxsa yazıçı kütləni xalqa çevirmək üçün maarifləndirir. Proses hələ də davam etməkdədir. Ona görə də ciddi nəsrin içində həm Mirzə Cəlil maarifçiliyi, həm  Ə. Haqverdiyev hekayəçiliyi, həm Y.V. Çəmənzəminli asketliyi, həm də Heydər Hüseynov fəlsəfəsi mövcuddur. Düşünürəm ki, hər bir ədəbi nəslin nümayəndəsində bu elementlər var və formalaşma prosesi gedir. Bu məqamlar nəsrə aiddir, poeziyada gedən proses fərqlidir.

E.Q. -  Orxan  Fikrətoğlu üçün oxucunun mətnə münasibəti önəmlidir, yoxsa "sənət sənət üçün"dür? Auditoriyanı, mentaliteti, oxucunu nəzərə alırsınız,  yoxsa  yazmaq istədiyiniz kimi yazırsınız?

O.F. - Orxan Fikrətoğlu üçün jurnalistikada, kinoda, özəlliklə isə ədəbiyyatda sənət sənət üçündür. Mən kütləvi yazıçı olduğumu düşünmürəm. Ədəbiyyat mənim üçün bir prosesdir və bu proses  içində həm ənənəni, həm də gələcəkdə yaranacaq dəbi daşıyır. Amma mən yazanda bu məqamları düşünmürəm. Sadəcə yazı prosesində təbii olaraq yaranır və bu cür də oxunur.

E.Q. - "Alməmməd kişi" hekayəniz "Yalan" filminizin əsasında dayanan bir mətndir. Həm hekayə, həm də film çox ağrılıdır. "Yalan" Qarabağ müharibəsinin gətirdiyi acılar haqqında ən gözəl filmlərdəndir. Bəs bu gün Qarabağ zəfərini, Vətən müharibəsini hansısa mətninizdə, yaxud film ssenarisi kimi reallaşdırmağı düşünürsünüzmü? Və bu əsəri hansı cərəyan kontekstində reallaşdırardınız?

O.F. - Mən özüm də I Qarabağ savaşının iştirakçısı olmuşam. Düşünürəm ki, I  və II Qarabağ savaşları  haqqında yaranan ədəbiyyat bu iki müharibənin özü qədər fərqlidir. Çünki I Qarabağ savaşı Azərbaycana qarşı dünyanın törətdiyi bir haqsızlıq idi. Biz təklənmişdik, tək idik. Buna görə həmin dönəmə həsr olunmuş yalnız ədəbiyyat deyil, bütün sənət nümunələrində bir bədbin, küskün ruh və yaşanmışlardan doğan emosional məqamlar var idi. Lakin indi çox fərqli bir dönəmdir. Çünki, biz qalib bir qövmün, qalib bir xalqın, qalib bir dövlətin ədəbiyyatından danışırıq. Torpaqlarını geri qaytarmış igid əsgərlərin ədəbiyyatından danışırıq. Əlbəttə bunu anlamaq, dərk etmək məğlubluğu dərk etməkdən daha çətindir. Qalib fəlsəfəsi, qalib psixologiyası birmənalı olaraq bu gün əsgər tərəfindən yaradıldı, ədəbiyyat tərəfindən yox. Ədəbiyyatın bunu təkrarlaması və o qalib əsgəri portret olaraq ədəbiyyata, kinoya gətirməsi düşünürəm ki, zaman və bu prosesi anlamanı tələb edir. Mən bu mövzuda -  torpaqlarımızın azad edilməsindən, Böyük Qayıdışdan, orada mədəni həyatın, məişətin bərpasından sonrakı dövr haqqında  yeni əsər yaratsam, əlbəttə ki, əvvəlki dönəmlə paralellər aparmaq istəməzdim, gələcəyi quran və  Azərbaycanı ancaq qalibiyyətə aparan, o məğlubluq dönəmimizdə olan pərakəndəliyin yaranmaması, yaşanmaması üçün var olan monolit bir zehniyyatdan doğan qəhrəmanlar yaradardım.

E.Q. - "Mixək böcək" hekayəsi:  ironiya, absurd, ağrı, ümid? Hansı mesaj daha üstündür?

O.F. - Mən niyə yazıram? Ona görə yazıram ki, insanın bir keyfiyyətdən başqa keyfiyyətə keçdiyi anı, prosesi, həmin prosesin fəlsəfəsini, niyəsini, nədənini anlayım. Əslində çox rutin bir həyat yaşayan, araşdırdığı böcəyə çevrilmiş, kiçik bir böcək ömrü yaşayan insanın deməzdim ki, gərəksizliyi, lazımsızlığı, kiçikliyi mənim o yazımın əsas mövzusudur. Əsas mövzu bu kontekstdə ümumiyyətlə, həyatın özünün böcəkdən kəpənəyə çevrilmə arzusunda olmasıdır. Əslində insanlıq başdan ayağa bütün müharibələri, intervalları və s. ilə böcəkdən kəpənəyə çevrilmə məqamında olub. Bütün dinlər bizə "sən böcəksən, kəpənəyə çevriləcəksən" mesajını verir. Bu dünyada da müəyyən şərtiliklər çərçivəsində sənə o vədləri verə bilərlər. İstənilən situasiyada, istənilən zaman, istənilən yaşda sən o kəpənəyə çevriləcəyin inamla özünü aldada-aldada yaşayırsan. Həqiqət budur ki, sən o böcək kimi doğulub, böcək kimi də ölürsən. Və ölümdən sonra da kəpənək olub-olmayacağını anlamırsan. Və bu böcək faciəsindən, böcəklik faciəsindən bəhs edir əslində hekayə.

E.Q. - Fikrimcə, "Mixək böcək" hekayəsinin qəhrəmanı Anarın "Dantenin yubileyi" əsərindəki Kəbirlinski ilə məhz saflıq, acizlik məqamında kəsişir. Bu qəhrəmanların həyata qabil olmaması, öz xəyallarında qurduqları obrazlarına inanıb yaşaması oxucuda həm mərhəmət hissi yaradır, həm də bir etiraz doğurur.

O.F. - Uzun müddət kino sektorunda işləmiş adam kimi, özəlliklə ssenari şöbəsinin rəhbəri kimi işlədiyim üçün deyə bilərəm ki, Anar müəllim işsiz aktyorun faciəsini çox gözəl verib. İşsiz sənətkar qədər faciəli bir reallıq yoxdur. Çünki aktyor asılı sənətdir, rejissordan, ssenaristdən asılısan. Və istedad da yoxdursa və bir insan fərd olaraq bunu anlamırsa, bu faciədir. "Dantenin yubileyi"nin, "Mixək böcəy"in qəhrəmanı kimi obrazlar ədəbiyyatda çoxdur. Kiçik insan obrazıdır. Kiçik insanın faciəsi böyük müharibələrdən daha faciəvidir. Çünki, ədəbi kontekstdə insanın gəldiyi qənaət monumental hadisələrin gəldiyi qənaətdən daha effektivdir və oxucu bu qəhrəmanı özünə yaxın bilir.

E.Q. -  "Üçüncü günün adamı" povestinizdə belə bir cümlə var: "Başçı nə qədər xatırlamaq istəyirdi, yaddaş dirilmirdi." İnsan və xalq yaddaşını daim diri saxlamaq üçün nə etməlidir?

O.F. -  Dünyada hər bir xalqı yaşadan onun milli yaddaşıdır.

E.Q. - Biz yaddaşımızı dəfələrlə itirdiyimizə görə ermənilər tərəfindən başımıza tarix boyu faciələr gətirilib.

O.F. - Bizim yaddaşımız yoxdur. Siz çox dəqiq vurğuladınız. Biz 1905-ci il, 1918-ci il və digər hadisələri yaşamış bir xalq idik, lakin yaddaşımızı itirmişdik. Mən uşaqlığımı - 70-80-ci illəri xatırlayıram. O zaman biz elə bil yuxuda idik. Yəni bizə bu həqiqətləri demirdilər,  bilmirdik ki, tarixdə  belə hadisələr olub. Təbii ki, mən bunu siyasi kontekstdən şərh etmək istəməzdim. Amma hər halda milli yaddaş, ümumiyyətlə yaddaş anlayışı inkişaf üçün çox mühüm amildir. Bu adını çəkdiyiniz əsərimdə, xatırlayırsınızsa, həmin məqam mifoloji, Saleh peyğəmbərin dəvəsi ilə bağlı bir süjetdir. Məhz o qəbilə başçısının günah işlətdiyindən yaddaşını itirməsi elə əslində yaddaşının olmamağından günah törətməsi qədər absurddur. Kontekstdən çıxarış etsək, təbii ki, mən əsərdə tamam başqa bir məqamdan bəhs edirəm, sizin sualınızdakı yöndən, publisistik yöndən söyləsək, əlbəttə yaddaş hər bir xalqın, hər bir fərdin mövcud olmasında çox mühüm bir amildir.

E.Q. - Yazıçılar da bu yaddaşın qorunmasında, itməməsində çox mühüm rol oynayırlar.  

O.F. - Əlbəttə.

E.Q. - Bu gün terrorizm dünyanın gündəmində olan bir bəladır. Sizin "Tək" romanınız da müasir dünyanı ağuşuna alan terrorizmin kökünə enən bir əsərdir. "Tək" ibrətlik bir əsərdir. Gənclər bu əsəri oxumalıdırlar ki, qlobal bəlaya gedən yolun yolçusuna və qurbanına çevrilməsinlər. Biz "padşah balalarımızı" müasir dünyanı uçuruma aparan bu bəladan qorumaq üçün, quyulara düşmək potensialından  xilas etmək  üçün nə edə bilərik?

O.F.- Bu bizim böyük faciəmizdir. Xatırlayıram 90-cı illərdə bir saatlıq müddətə malik bir verilişin aparıcısı idim. Həmin verilişin mövzusu o dönəmdə ərəb ölkələrində və İranda təhsil alan azərbaycanlı gənclərin sonradan Azərbaycana qayıtmağı haqqında idi. Hələ o dönəmdə söyləmişdim ki, zaman gələcək, müəyyən dini dairələrdə təhsil almış insanlar Azərbaycana qayıdıb həmin dairələrin fəlsəfəsi və dünyadərki ilə Azərbaycanda bir qarşıdurma -  ideoloji və fəlsəfi qarşıdurma yaradacaq. Həmin dediyim məqamlar da illər sonra baş verdi. Mən Mədinədə əslən Qarabağdan olan bir şəxslə görüşmüşdüm. Təxminən onun həyat yolu, onun keçdiyi əzablı yol "Tək"  romanının əsasını təşkil etdi. "Tək" romanının Türkiyədə filmi də çəkilib.

E.Q. - Yəni "Tək" romanının qəhrəmanı real şəxsdir?

O.F.- Yox, romanın baş qəhrəmanı  real deyil. Sadəcə həmin qarabağlı şəxs müəyyən bir situasiyaya düşüb həmin situasiyadan qaçmışdı. Amma mən romanda bu elementi tamam başqa bir mövzunu - milli tənhalıq mövzusunu işləmək üçün istifadə etdim. Tək  özü də təkgöz doğulub. Niyə təkgöz doğulub? Çünki bəsirət gözü hələ açılmayıb. Bu rəmzi bir məqamdır. Mənim bu əsəri yazdığım dönəmdə məlum mövzu ilə bağlı bizim gözümüz açılmamışdı.

E.Q. - Bizim oxucu istənilən təkgöz obraza məhz Təpəgöz kimi baxır. Bəsirəti düşünmürük. Dərhal təhtəlşüurdan gələn siqnallar işə düşür, arxetip obraz canlanır, məlum epik-mifoloji obrazla eyniləşdirmə gedir.

O.F. - O tamam başqa bir mövzudur. Amma yeri gəlmişkən "Kitabi - Dədə Qorqud"un bu obrazı ilə bağlı da danışaq. Təpəgöz mövzusu mənim çox sevdiyim bir mövzudur. Təpəgöz özü də qadağadan, zinadan doğulur. Yəni zina etmə, belə bir  Təpəgöz  doğula bilər. Bu islamdan çox-çox qabaq türk təfəkkürünün günah amilinə yanaşması idi. Yəni tutaq ki, İncildə daxili, zahiri günahlar var, 40 qadağa var ki, onları etmək olmaz. Quranda da bu cür qadağalar var. Türk zehniyyatı isə bunu Təpəgöz obrazı vasitəsilə nə qədər poetik bir şəkildə çatdırır. Amma mənim "Tək" romanımın qəhrəmanı isə təpəgöz yox, iki gözündən biri kor olan təkgöz olaraq doğulur, dünyanı birtərəfli görür. Atası tarix müəllimidir və oğlunu yalançı, pafoslu bir dünyada, yalan üzərində, "sən dünyanın ən böyük insanı, hökmdarı və s. olacaqsan" kimi nağıllarla, uydurmalarla böyüdür. Həmin bu nağılçı atanın Təkgözə verdiyi ilk tapşırıq anası əsir düşməsin deyə onu öldürməsi olur. Əslində Təkgözün qatilə çevrilməsi yalançı atanın yaratdığı mövcud reallıqdan qaynaqlanır. Faciə buradadır. Yalançılıq, pafosluluq insanı qatilə çevirə bilər. Yalançılıq səni tamamilə anlamadığın halda elə bir şəkilə, elə bir vəziyyətə sala bilər ki, sonradan sən bütün ömrün boyu  həmin addımın günahını və əzabını çəkərsən. Və Təkgöz məhz anlamaya-anlamaya əsir düşməsin deyə anasını öldürür. Onun sonrakı faciəli həyatı da məhz onu ən çox sevən və ən çox sevdiyi şəxsi öldürmüş insanın psixologiyasında yaranan məqamlardan qaynaqlanır. Həyatında seçim anı gələndə Təkgöz yenə də sevgiyə qayıdır. Amma o artıq tale olaraq o qədər tənhalaşmış, ölümlə süslənmişdi ki, həyatına daxil olan hər kəsə ancaq ölüm gətirir. Axırda Təkgöz Əmir Tariqi öldürəndə sevinir, çünki artıq ölümdən başqa heç bir yolu qalmayıb. O, bu dünyada ölüm toxumu kimi mövcuddur. "Tək" romanı mənim ən dinamik və kütlə üçün ən anlaşılan romanımdır. Bununla belə onun da  ideya daşıyıcısı olan qəhrəmanları düşünürəm ki, polifonikdir, görünən kimi birmənalı deyil, qatlara malikdirlər.

E.Q. - "Tək"in qəhrəmanı kimi biz də uzun müddət sovet dönəminin pafosu, yalanı altında yaşadıq. Sonradan məlum oldu ki, o pafos sadəcə bir köpük imiş, altında  heç nəyimiz yox imiş. Elə biz də sovet dönəminin pafosu ilə "ana"mızı öldürmüşdük, öz milliliyimizi, "öz"ümüzü öldürmüşdük. Ölüb yenidən dirilməli idik və I Qarabağ müharibəsi həmin qırılma anı oldu, ölüb yenidən dirildik.

O.F. - Bəli, elədir.Yaddaş konteksti də görürsünüzmü burada yerinə oturdu. Yaddaşımız qalmamışdı. Amma indi bərpa edirik.

E.Q. -  Keşmişin  "ölü mətn"lərini bugünkü realilərlə diriltmək,  yoxsa onların unikallığını qorumaq lazımdır? Söhbət ana mətnlərin postmodern dekonstruksiya və dekanonizasiyasından gedir.

O.F. - Çox maraqlı bir sualdır. Təəssüf ki zamanımız məhduddur. İmkan olsa idi, mən  bu mövzuda çox geniş danışardım. Niyə görə? Çünki mən və mənim kimi 90-cı illər nasirlərinə qədər ədəbiyyatımızda bizə qədər olan, uzağa getməsək, elə M.F.Axundovdan başlayan müəyyən bir ənənə var idi. M.F.Axundov mənə görə çox böyükdür. Çünki bütün Latın Amerika nəsri - Borxes, Markes, Asturias, Karpentier  - "taledən qaça bilməzsən" mesajı ilə yazılıb. Bu mesajın ekspansiv ispan dilinin vasitəsilə magik realizmin vətəni olan Latın Amerikasından dünyaya çıxarılması dönəmindən çox-çox qabaq M.F.Axundovun "Aldanmış kəvakib" əsərində "sən taledən qaça bilərsən" mesajı var. Məhz buna görə M.F. Axundov neçə Nobel almış Latın Amerika nasirindən daha üstündür. Təkcə bizim üçün deyil, dünya ədəbiyyatı üçün M.F. Axundov etapdır. Axundovdan bizə qədər, 90-cı illərə qədər müəyyən bir xətt var: islam, türk, İran coğrafiyası kontekstində nəsr deməzdim ona, nəsrlə nəzmin arasında Mirzə Cəlil, Ə.Haqverdiyev daxil müəyyən bir xətt var. Ə. Haqverdiyev, xüsusilə Y.V. Çəmənzəminli bir az  Avropa, rus nəsrindən qaynaqlanır. M.F.Axundovun özü də ilk növbədə rus nəsrindən qidalanıb.  Amma 90-cı illərdə biz vətəndaş temperansını seçdik, ədəbiyyat ənənəsi dağıldı. Ona görə çox təhlükəli bir tendensiya yarandı. Bügünkü gəncliyin fəlsəfəsi, ədəbiyyatı həmin o söylədiyim təhlükə üzərindədir və bu təhlükə dəniz qırağında tikilmiş evlər kimidir. Bir-iki güclü dalğa ilə silinəcək. Çünki ənənəyə söykənməyib. Bu gün mən kino idarəsinə rəhbərlik edirəm deyə belə bir  monitorinq aparmışam və monitorinqdən əlavə özümün gəldiyim qənaət də bundan ibarətdir ki, əgər sən milli məzmunu dünyada danışılan universal ədəbiyyat və ya kino dilinə oturda bilsən, dünya səni anlayacaq.

E.Q.- Bəs dünyada tanınmaq üçün sırf onların qaydaları ilə oynamaq lazım deyil? Axı biz son zamanlar  milli ədəbiyyatda da, milli incənətdə də, milli kinoda da bu meyilləri müşahidə edirik.

O.F. - Yox, yox. Universal ədəbiyyat, universal kino dili var. Əgər sən ora milli məzmunla girməyəcəksənsə, universal dilin əsirinə çevriləcəksən, olacaqsan  fransız ədəbiyyatı, LGBT və onlara xidmət edən yalançı qloballaşma kontekstində millətsiz, köksüz bir məfhum. Necə ki, indi müəyyən nümunələr  mövcuddur. Sizin söylədiyiniz kanonik mətnlər,  tutaq ki, "Kutaqdu Bilik" bizim zehniyyatımızın dərin qatında oturuşmuş,  türk mentallığından yaranmış bir gerçəklikliyi əks etdirir.  Mifoloji obrazlarımız var, dini obrazlarımız var. Bunlar hamısı dünyaya bizim kontekstdə, ənənə üzərində gəlib çıxmalıdır. M. Servantesin "Don Kixot" əsərinə qədər İspaniyada cəngavər romanları çox dəbdə idi. "Lamançlı Don Kixot" özü bu romanlara ironiya, postmodern idi. Cəngavər romanlarının özü bu ironiyanın, Don Kixotun yaranmasına səbəb oldu. Çünki həmin janrda artıq bəsitliklər yaranırdı. Bizim danışdığımız klassik ənənəvi mətnlər isə heç vaxt bəsitliyə gəlib çıxmır. Bizim ənənəvi mətnlər bizi millət olaraq formalaşdıran, var edən məqamlardır. Amma sən bu mətnlərə toxunmadan, bu mətnlərin bazisində müyyən sərbəst yanaşmalar etməkdə sərbəstsən. Mənim əsərlərimdə, məsələn, "Xas igid" əsərimdə bu məqam  var. Amma yaradıcılığımda  həmişə ənənəyə bağlılıq qalır.

E.Q. -  "Ölü mətn" romanında deyirsiniz: "Axı hələ heç kim öz mətnini oxumayıb. Buna görə də Ustad "Ölü mətn"i oxuya bilmir." Bəs Orxan Fikrətoğlunun oxumaq istədiyi, lakin oxuya bilmədiyi mətn (mətn geniş anlamda işlənir) varmı?

O.F. - Həyatda elə bir situasiya yaranır ki, insan özünü belə tanıya bilmir. İnsanın qarşısına elə bir dilemma çıxır ki, sən onu həll edərkən yeni sənlə tanış olursan. Dünyanın ən böyük mətni insandır. İnsan həm də Allah tərəfindən bir təcrübədir.  Hər bir insan həm də kitabdır mənə görə. Və insanın anlaşılması, oxunması sənin bu dünyaya gəlməyinin məqsədlərindən biridir. Teologiya deyir ki, sən bu dünyaya özünü və Allahı tanımağa gəlmisən. Amma mən düşünürəm ki, biz bununla yanaşı həm də ətrafımızda baş verən proseslərin mənim özümü və Allahı tanımama etdiyi təsiri və əks-təsiri anlamağa gəlmişik. Çünki insan faktoru, xüsusilə sənin ətrafında olan, ömrünə yazılan insan faktoru heç də təsadüfi ola bilməz. Ən böyük kitab insandır. Bütün kitablar da insanlardan bəhs edir.

E.Q.- Deməli həyatımızda qarşılaşdığımız heç bir insan təsadüf deyil. Ən sıradan tanışdan tutmuş ən yaxın qohuma qədər hamısı taleyimizə yazılıb.

O.F. - Məsələn, mənim həyatım müxtəlif energetik halələrdən keçib. Televiziya keçmişim var, kino keçmişim var. O işlədiyim məkanlardakı 3000-5000 insanın hamısı məni tanıyıb, mən də onları tanımışam.

E.Q. - Tamaşaçılar da var. Onların da ömründən keçmisiniz.

O.F. - Bütün bunlardan sonra elə bir yaş həddi gəlir ki, sən insanı ümumiləşdirə bilirsən. Məsələn, mən istənilən bir insan haqqında ekspert kimi rəy verə bilərəm. Amma yenə də ədəbiyyat, mətn mənim üçün elə insandır.

E.Q. - Yenidən mətnlərinizə qayıdaq. Mətnlərinizdəki vaxt Orxan Fikrətoğludan qədimdir, onun həməsridir, yoxsa gələcəyə yönəlib?

O.F. - Vaxtdan söz açanda "Vaxt" kitabımı xatırladım. Mərhum prof. Şirindil Alışanlı mənim "Vaxt" kitabımın redaktoru olub. Mən onun vəfat etdiyini eşidib çox pis oldum. O zaman "Vaxt" kitabımı Şirindil müəllimə təqdim etdim, oxudu və məni yanına çağırdı. Heyrətlə, sevgi ilə bu kitabı xeyli təriflədi. Sonra o dönəmdə çox böyük vəzifəli bir adama zəng vurdu. Dedi ki, sən  Orxan Fikrətoğlunu oxumusan? Uzun müddət danışdı. Hiss etdim ki, xəttin o başındakı adam Orxan Fikrətoğlu haqqında yaxşı məqamların deyilməsindən məmnun deyil. Şirindil müəllimin isə ləyaqətliliyi, abırlılığı imkan vermir ki, onunla razılaşsın. Axırda telefonun dəstəyini çırpdı yerə. Hisrlənmişdi. Allah rəhmət eləsin. Mən onda dedim ki, Şirindil müəllim, biz öyrəşmişik belə yaşamağa.  Belə.. Mənim bu həyatda çıxmaq istədiyim yeganə halqa vaxtdır. Həmişə 25-ci saatı yaşamaq istəmişəm. O saatı da yazmışam. İnsanın bir haldan başqa hala keçməsini, mixək böcəyin kəpənəyə çevrilməsini, "Milçək" hekayəmdə insanın milçəyə çevrilməsini yazmışam. Bu məhz həmin o vaxtdan çıxmaq cəhdləridir. Atamdan sonra hərdən oturub şeirlər yazıram. Bir şeirimin axırında belə bir ifadə var: "Mən mələk də olmuşdum, çıxa bilmədim vaxtdan". Bir də yıxılmış mələk sindromu var. Mənim bir hekayəm də var: "Yıxılmış mələk". Vaxtdan çıxanda iki məqam var: vaxtdan çıxmaq ya sondur, ya da əvvəldir. Vaxtdan çıxan ya dahidir, Allahdır yəni o başlanğıcdır. Ya da vaxtdan çıxan artıq o biri vaxta keçəndir. Yəni ruh vaxtına keçir. Bizim içimizdə bir vaxt, taymer, qurulu saat var. O saatdan çıxmaq, rahat olmaq, azad olmaq əslində ruhun bədəndən çıxması ilə yekunlaşmalıdır. Bir detalı da qeyd etmək istəyirəm. Atam son günlərində saata çox tez-tez baxırdı. Bilmirəm bu nə ilə bağlı idi ? Bu barədə tez-tez düşünürəm.

E.Q.- İnsan deyilənə görə ömrünün sona yaxınlaşdığını hiss edir. Yəqin buna görə saata baxır, vaxtı gözləyirmiş.

O.F . - Ola bilər. Vaxt sona qədər bizimlə olan və çıxanda artıq bitən məfhumdur. Mən inanmıram ki, ölümdən sonra baş verənlər yazılanlar kimidir. Amma vaxtdan çıxmaq görünür ki, bizim istədiyimiz bir məqamdır.

E.Q. - Televiziya və kino Orxan Fikrətoğlu yaradıcılığının ayrılmaz hissəsidir. Bu sahələr Sizi ədəbiyyatdan kənarlaşdırır, yoxsa ədəbi mətnlərinizə yeni çalar qatır?

O.F. - Uzaqlaşdırdığını düşünmürəm. Sadəcə atam, anam, bacım, yaxınlarımın əksəriyyəti televiziyaya gedəndə məni çox danladılar, qərarımın düzgün olmadığını dedilər. Çünki mən o dönəmdə SSRİ Yazıçılar Birliyinin üzvü oldum, Moskvada rus dilində kitabım çıxdı. Əsərlərimi də iki dildə - azərbaycanca və rusca yazırdım.   Azərbaycana qayıdanda seçim məqamı ilə üzləşdim. Əslində insan olaraq asket insanam, kütləvi insan deyiləm. Tək oturub öz estetik atmosferimi, öz mətnlərimi, qəhrəmanlarımı yaradan adamam. Lakin seçim məqamında   vətəndaş olaraq efirdə jurnalist kimi fəaliyyət göstərməyi seçdim. Təbii ki,  əminəm ki, neçə romanlarım televiziyanın aurasında məhv oldu, amma bir sevgi qazandım. Orxan Fikrətoğlu bu günə qədər kütlə arasında yazıçı kimi az tanınır, daha çox jurnalist kimi tanınıram. Əslində  ixtisasca jurnalist deyiləm, M.Qorki adına Ədəbiyyat İnstitutunu bitirmişəm. Həmin dönəmdə jurnalistika zamanın diqtəsi ilə mənim taleyim oldu.,

E.Q. - M. Qorki adına Ədəbiyyat İnstitutunu bitirən yazıçılar bizim ədəbiyyatımızda ayrıca bir pleyadadırlar. Siz, Zahid Sarıtorpaq, Səfər Alışarlı və digərləri. Hər birinizin də özünəməxsus üslubunuz var, ədəbiyyatımızda öz yerinizi tuta bilmisiniz. Bizdə də Kamal Abdullanın yaratdığı Yaradıcılıq fakültəsi var. Bir qədər də bu cür yaradıcılıq, necə deyərlər, ədəbiyyat yönümlü təhsili təmin edən qurumların ədəbi mühitə, ədəbiyyata  təsiri haqqında danışaq.

O.F. - Yazıçı doğulanda  o istedadın daşıyıcısı olur. Yazıçı olmağı, yazmağı öyrətmək olmaz. Amma  burada bir məqama toxunaq. Azərbaycan reallığında iki mühüm fakt var: Qori seminariyası məzunları və M. Qorki adına Ədəbiyyat İnstitutunun məzunları. Qori seminariyasının məzunları dövlət yaratdılar, cümhuriyyəti qurdular. Onlar Azərbaycan mentallığının müəyyən bir etapıdırlar. M. Qorki adına Ədəbiyyat İnstitutunu bitirənlərə o institut çox şey verib. Məsələn, mənə ədəbi təmas verib. SSRİ böyük imperiya idi, dünyanın demək olar ki, yarısı idi. M. Qorki adına Ədəbiyyat İnstitutunun məzunu olaraq sən dünyanın yarısının ədəbiyyatını öyrənmiş olurdun.

E.Q. - Nəzərə alsaq ki, həmin dövrdə dünya ədəbiyyatının əksər əsərləri ancaq rus dilində çap olunurdu, bu çox böyük avantaj idi. Azərbaycan dilində həmin dövrdə dünya ədəbiyyatından tərcümə edilən əsərlər o qədər də çox deyildi.  Prezident İlham Əliyevin "Dünya ədəbiyyatının görkəmli nümayəndələrinin əsərlərinin Azərbaycan dilində nəşr edilməsi" haqqında 24 avqust 2007-ci il tarixli Sərəncamı ilə 150 cildlik "Dünya ədəbiyyatı kitabxanası" seriyasından kitabların çapı bu defisiti aradan qaldırdı.

O.F. - Bəli. Məsələn, bayaq adını çəkdiyim Latın Amerika ədəbiyyatı müəlliflərinin heç adları belə bizim ədəbi mühitə məlum deyildi, amma biz təhsil dövründə onların əsərlərini mütaliə edirdik. Məsələn, indi dəbdə olan Umberto Eko. Mən bilirəm ki, o publisistdir. Onun ədəbiyyata dəxli yoxdur. Amma bizdə onu ədəbiyyat kontekstində, yazıçı kimi təqdim edirlər.

E.Q. - Çünki, Umberto Eko bizim ədəbi mühitə, kontekstə "Qızılgülün adı" romanının müəllifi kimi daxil oldu. Ədəbi mühit onu ədəbiyyat kontekstində tanıdı, daha sonra Ekonun digər yaradıcı məqamlarından xəbər tutdu.

O.F. - Bəli. Əslində Ceyms Coys böyük yazıçıdır. Amma Azərbaycanda təbliğ olunmur. Coysun milliyəti yoxdur . Bütün  Avropa nəsri Coysun şinelindən çıxıb. Yaxud Riçard Baxın "Conatan Livinqston adlı qağayı" əsəri. Bir kiçik kitabçada bütün xristian mədəniyyəti qağayının təqdimatında necə gözəl göstərilir. Bütün o dünya ədəbiyyatının miksi və bütün o zövqlülük, əlbəttə ki, informativ bilgi, təmas - bunlar çox mühümdür. Düşünürəm ki, bu gün Azərbaycan yazıçıları təmassızdırlar deyə yazdıqları, danışdıqları və gəldikləri qənaət şəxsən mənə gülməli gəlir. Bu gün ədəbiyyatda baş verən prosesləri anlamaq üçün bütün dünya ədəbiyyatını bilməlisən, mütaliəli olmalısan. Gənclər nə yazdıqlarını bilməlidirlər. Yazdıqları dil ədəbi dil deyil, heç publisistika da deyil, bəsit jurnalistikadır. Süjet yoxdur, qəhrəmanlar dolğun deyil, mesaj yoxdur. Salvador Dali, Pikasso peşəkar akademist idilər. Məsələn, deyək ki, mən sürreal, postmodern bir hekayə yazıramsa, buna, bu etapa gəlmədən öncə mən klassik hekayə yazmağı bacarmalıyam.

E. Q. - Deməli ədəbi axtarışlar olmalıdır. Yazıçı yaradıcılığında müəyyən etaplardan keçib formalaşmalıdır.

O.F. - Bəli.

E.Q. - "Doqquzuncu hekayə", "Yeddi", "On ikinci nəğmə", "Üçüncü günün adamı". Yaradıcılığınızdakı bu  numeroloji - arxetipik məqamlara da toxunaq.

O.F. - Çox maraqlı məqama toxundunuz. Mənim əslən Şamaxıdan olduğumu bilirsiniz. Şamaxı mədəniyyəti bütövlükdə islam mədəniyyəti kontekstində daha çox dərviş, xəlvətiyyə təriqətinə, Nəsimi daxil hürufizmə aid bir fəlsəfi-estetik mühitdir. Mənim mətnlərimdə rəqəmlər siz söylədiyinizdən də çoxdur.

Mən doğulan deyildim ömür də heçdən çıxıb

Yol gedirəm axıra, altıyam beşdən çıxıb.

Bizim Şamaxılı ədiblərimizin hamısında rəqəmlə bağlı məqam var. Nə zamansa bununla bağlı film də çəkməyi düşünürəm.  Namaz, oruc və ritualların fərqliliyində də rəqəmlilik var. Sizə çox sevdiyim, böyük ədəbi roman horronunda  kiçik bir hədis, daha doğrusu sufi mənqəbəsi danışacağam. Məhəmməd peyğəmbər merac vaxtı görür ki, bir məclisin başında oturub, ətrafında da 39 adam var. Bunlardan 26-sı kişidir, 13-ü qadındır. Sağa baxır, görür ki, Həzrəti Əli yanındadır. Amma adını bilmir. Soruşur ki, kimsən sən? Deyir ki, biz qırxlarıq. Soruşur ki, nədir sizin fərqiniz? Deyir ki, bizim böyüyümüz də böyükdür, kiçiyimiz də böyükdür. Həzrəti Əli qılıncı götürüb əlini kəsir. Kəsilən yerdən bir damcı qan çıxır. Peyğəmbər görür ki 39-nun da əlinin həmin hissəsindən o bir damcı qan çıxıb. Bu insanlığın vəhdəti, bir arada olması, bir halda olmaq məsələsidir. Birdən pəncərədən -  şiə mənbələrində Salmani Farsi deyirlər, sünni mənbələrində Salmani Pak deyirlər o adama - bir şəxs görünür. Onun əlinin kəsilmiş yerində qan yerinə bir damcı üzüm suyu görünür. Oradakı 39 nəfər  o üzüm suyunu içir və səmazənlik etməyə başlayırlar. Şamaxıda bir çox məclislərdə bu gün də səmazən rəqsləri qalmaqdadır. Rəqs zamanı Hu, Ha nidaları səslənir, bir-birlərinə rəqəm söyləyirlər: yeddi, doqquz. Qırxa qədər rəqəmlər səslənir. Qırxdan artıq rəqəm deyilməz. Həmin hədisə görə peyğəmbərin çalması açılır, qırx yerə bölünür və qırxların hər biri həmin parçanı öz başına bağlayır və bununla da qırxlar  peyğəmbər ruhuna yaxın, ona oxşar olmaq istəyirlər. Belə mənqəbələr və ondan doğan mifoloji içərisində böyüdüyümdən, eləcə də təhtəlşüurda da olduğundan mətnlərimdə də rəqəmlər xüsusi yer tutur. Özüm də rəqəmləri araşdırıram, düşünürəm. Məsələn, mən  "Yeddi" əsərimi çox sevirəm.Həmin əsərdən sonra o rəqəmin sakrallığından çəkinib üç il əsər yazmadım. "Yeddi"də yeddi ölüm, yeddi hal, yeddi dəyişmə, yeddi doğuluş var. Orada qardaşla bağlı da məqam var. O əsərdən sonra böyük qardaşım rəhmətə getdi və mən bir müddət yazmadım, ədəbiyyatdan aralandım. Sonra yenə qayıtdım. Yazmamaq mümkün deyil, yazmamaq səni xəstə edir.

E.Q. - Bayaq danışdığınız mənqəbədəki qanın şəraba çevrilməsi məsələsi məni İncilə, İsa Peyğəmbərə, xristianlığın şərab və çörək ritualına yönləndirdi. Bu elə dini arxetiplərin gəzməsidir.

O.F. - Bəli. Əslində Məryəm ana da Misir mifolojisindən gələn bir obraz idi.

E.Q. - Bir yazıçı kimi müasir ədəbiyyatımız və ədəbi tənqidimiz haqqında düşüncələriniz maraqlıdır.

O.F. - Mənim fikrimcə, tənqidçi yazılmış əsəri tənqid edəndən, fikir bildirəndən daha çox yazılmamış əsərin anturajını, yazılmamış əsərin yolunu qoyan bir insandır.

E.Q. - Tənqidçi ədəbi-estetik qanunauyğunluqları hazırlamalıdır ki, yaranan əsər də o qəlibə otursun.

O.F. - Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığı, ədəbi tənqidi həmişə ənənəvi, ənənə üzərində olub və düşürəm ki, həmişə də səviyyəli olub. Bunu nəsr haqqında, şeir haqqında demək o qədər də düzgün deyil, amma tənqidçilərimiz həmişə səviyyəli olublar. Amma bununla belə həmişə mən tənqiddən o yeni üfüqlərin yaranmasını istəmişəm. Məsələn, Belinski olmasaydı nə Puşkin, nə Lermontov, nə Qoqol,   nə də ondan sonrakı nəsil olmazdı.  Serebrennıy Vek - rus ədəbiyyatının Gümüş Dövrü varlığı ilə birbaşa Belinskiyə borcludur. Çünki Belinski Gümüş Əsrindən bir neçə il qabaq gələcək poeziyanın, nəsrin yollarını cızmışdı. Bu qədər böyük bir zehniyyat sahibi idi. Amma müasir ədəbiyyata, gənc ədəbi nəslə qaldıqda demirəm ki, hamısı klassik tərzdə olmalıdır, amma haradasa bir milli məzmun olmalıdır.  Sosial şəbəkə əxlaqında olan milli məzmundan söhbət getmir,  deyək ki, Mirzə Cəlilin "Kamança"sında olan milli məzmun, Ə. Haqverdiyevin nəsrindəki milli məzmun təəssüf ki, artıq yoxdur.

E.Q. - Cəlil Məmmədquluzadənin "Kamança" əsərini qeyd etdiniz. "Kamança" əsəri ilə bağlı müəyyən haqsız tənqidlər də olmuşdu. Niyə kamançanı erməninin əlində təsvir edib və s.  Amma əslində Cəlil Məmmədquluzadə milliliyi daha dərin məqamla vermişdi. Əsərin qəhrəmanı ermənini məhz əlindəki azərbaycan milli musiqi alətinə, onun müqəddəs olmasına görə bağışlayır.

O.F. - Bugünkü ədəbiyyatda yeni portretlər, kənd, kəndli obrazı yoxdur. Şəhərli obrazı da artıq yoxdur.

E.Q. - Bəli, ədəbiyyatımızda artıq kənd, şəhər mövzuları qarışıb, sinkretikləşib.

O.F. - Qarışıb, amma bu qarışımdan da heç bir qəhrəman, obraz yaranmayıb. Mənim üçün ədəbiyyat da, kino da ilk növbədə haldır, atmosferdir. Birinci bu atmosfer yaranmalıdır. Məsələn Markesin Makondası. O halın, atmosferin, öz dünyanın yaratdığı obrazlar, personajlar da fərqli olmalıdır, tanıdığın obrazlar olmamalıdır. Elə bir dünya təqdim etməlisən ki, bu çətin həyatı yaşayan insan o bədii həyatda özünü daha xoşbəxt hiss etsin yaxud müəyyən katarsis keçirib yaşamaq həvəsinə düşsün. Axı ədəbiyyat insan haqqındadır, insana yönəlib. Amma ədəbi nümunələrdə  real həyatdakından da bədbəxt qəhrəmanlar, pis hadisələr yaradılır. Oxucu düşünür ki, ədəbiyyatın qəhrəmanı məndən də pisdir və katarsis baş vermir.

E.Q. - Oxucularınıza əsərlərinizdə vermək istədiyiniz mesajı bu dəfə  müsahibəmizin sonunda birbaşa deyə bilərsinizmi?

O.F. - Əslində mənim bütün nəsrim şifrələnmiş nəsrdir və ariflər üçündür. Mən heç vaxt kütlə üçün bir cümlə də yazmamışam. Paralel olaraq jurnalistika, teatr, kino fəaliyyətim olsa da, mənim özünüifadəm ilk növbədə məhz ədəbiyyatdır. Ədəbiyyatda verdiyim mesajlar əslində bəllidir. Sadəcə ariflər məqamında müəyyən anlayışlar fərqli anlam kəsb edir. Məsələn, qürbət anlayışı. Qürbət mənim mətnimin kontekstində və klassik ədəbiyyatda, xüsusilə sufilərdə bu dünyadır. Bu dünya qürbətdir, ruhumuzun doğulduğu və gedəcəyi yer isə vətəndir. Bax bu kontekst  Nəsimidə, Füzulidə, Mənsur Həllacda var. Bunu bilməyənə qürbəti mesaj kimi təqdim etmək, anlatmaq zaman istəyir və bilmirsən o bu mənanı tutacaq, yoxsa tutmayacaq. Mənim nəsrim əslində klassik bədii irs üzərində qurulub. Mənim gətirdiyim isə yeni süjetlərdir, yeni modellərdir, tarixlə bağlı müəyyən məqamlardır, yeni insanlardır, yeni insanların düşdüyü yeni vəziyyətlərdir, yeni ifadə tərzidir. Yeganə üç böyük mesajım var: özün ol, öz baxışınla dünyaya bax və qürbətdə olduğunu unutma. Ruhunun gəldiyi yerdən gətirdiyi o saflığı, o hissi qoru. Sonda mən bunu vurğulamaq istəyirəm ki, ruhunu qoruya bilən, yaşaya bilən və sona qədər də buna sadiq qala bilən və eyni zamanda dünya üçün də çox açıq olan bir insan - o mənim atam Fikrət Sadıq idi. O doğulduğu ruhunu sona qədər saf gətirə bilən və bizə də bunu aşılayan adam idi. Atam ömrünün son anlarında belə bir söz dedi: Mən istəmirdim belə olsun. Fikirləşirəm ki, bu onun ruhu ilə bağlı idi. Çünki o həyatında 37-ci illərin repressiyalarının olmasını istəmirdi, babam repressiyanın qurbanı olmuşdu. Bizim evdə buna görə SSRİ-yə həmişə nifrət var idi. Antisovet ailədə yaşayırdıq. Nənəm sağ idi və o nifrətlə hamımızı böyüdürdü. Görünür, atam da o məqamı deyirmiş, başqa cür olmalı idi hər şey.

E.Q. - Yaradıcılığınız kimi müsahibəniz də maraqlı və qeyri-ordinar alındı. "Ədəbiyyat söhbətləri"ində müsahibimiz olduğunuz üçün təşəkkür edirik.

O.F. - Məni də bu "Ədəbiyyat söhbətləri"nin anturajına daxil etdiyiniz üçün  təşəkkür edirəm.