Nə qədər güclü olsa da texnologiya insan ruhunun çırpıntısını verə bilməz- Zahid Sarıtorpaq- "Ədəbiyyat söhbətləri"
Zahid Sarıtorpaq: "Telefon, internet bütün insanları necə cəlb edib, necə aludə edibsə insanlar ədəbiyyatla maraqlana bilmirlər"
xxx
"Olaylar"ın AMEA Nizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutunun Ədəbi tənqid şöbəsinin aparıcı elmi işçisi fil.f.d., dosent Elnarə Qaragözovanın moderatorluğu ilə "Ədəbiyyat söhbətləri" adlı yeni layihəsinin növbəti qonağı şair, yazıçı, tərcüməçi Zahid Sarıtorpaqdır.
E.Q. - Zahid müəllim, sizə ilk sualım belə olacaq: Zahid Sarıtorpaq-şair, nasir, tərcüməçi. Bu təqdimatlardan hansı Sizə daha doğmadır. Yaradıcılığınızın hansı sferası sizin daxili dünyanızı daha dəqiq ifadə edə bilir?
Z.S. - Elnarə xanım, mənim ədəbiyyata gəlişim şeirlə olub. On bir yaşımda ilk şeirim Şamaxının "Yeni Şirvan" qəzetində çap olunub. Ancaq çox qəribədir ki, ilk şeirlər kitabım 52 yaşımda çapdan çıxdı. Bizim ədəbi nəsil "80-cilər ədəbi nəsli" adlanır. Həmin dövrdə biz müntəzəm olaraq ədəbi orqanlarda çap olunurduq. Haqqımızda yazırdılar, şeirlərimiz "Ulduz" jurnalında, "Azərbaycan" jurnalında işıq üzü görürdü. Mən həmin dövrdə özümü məhz şair kimi hiss edirdim. Ancaq 80-ci illərdə nəsr formasında heç janrı da məlum olmayan "İlan tüpürcəyi" adlı kiçik bir yazı yazdım. Essevari bir əsər idi. Həmin əsər 1990-cı ildə "Ulduz" jurnalının birinci nömrəsində çap olundu. O yazı ilə mənim yaradıcılığımda bir dəyişiklik yarandı. Nəsrə keçməyə daxilimdə nə isə bir ehtiyac var idi və bu mütləq reallaşmalı idi. İlk romanımı 2011-2012-ci illərdə yazdım: "Əlifba bayramında qətl". Bu əsər heç yerdə çap olunmayıb. "Əlifba bayramında qətl" romanını 2013-cü ildə Milli Kitab Müsabiqəsinə elektron variantda göndərmişdim. Roman yer tutmasa da 245 əsərin içərisindən seçilərək ilk onluğa düşdü. Müsabiqənin 19 nəfərdən ibarət münsifləri çox görkəmlıi adamlar idi. Bu müsabiqədən sonra ruhlandım və növbəti romanımı -"Dərdin sarı çəpkəni" əsərini yazdım. Bu günə qədər altı roman, bir povest yazmışam. Dövlət Tərcümə Mərkəzində işlədiyim dövrdə tərcümələrlə ardıcıl məşğul olmağa başladım. Dövlət Tərcümə Mərkəzində işləməyə başlamazdan əvvəl, 90-cı illərdə də tərcümə ilə məşğul olurdum. Həmin dövrdə B. Pasternakdan, digər tanınmış yazıçı və şairlərin yaradıcılığından tərcümələrim çap olunub. Artür Rembonun şeirlər toplusu, Fransua Moriakın seçilmiş əsərləri ("Keçmiş zamanların yeniyetməsi", "Sevgi səhrası" romanları) kitabı, Nikolay Qoqolun "Şinel", Lev Tolstoyun "İvan İliçin ölümü", "İnsanı yaşadan nədir?", "Saxta kupon" kitabları, Fyodor Dostoyevskinin "Gülməli adamın yuxusu" kitabı, "Bobok", "Milad yolkasındakı oğlan" hekayələri, "Ölü evdən qeydlər" povesti, Anton Çexovun "6 nömrəli palata" kitabı və həmin əsərin müəllifi haqqında görkəmli rus rəssamı Konstantin Korovinin yazdığı xatirələri, Yuri Trifonovun seçilmiş əsərləri ("Qoca" romanı və hekayələr) kitabı, Vsevolod Meyerholdun seçilmiş əsərləri kitabı, Mixail Prişvinin, Sergey Mixalkovun, Aqnya Bartonun yeniyetmələr üçün seçilmiş əsərləri kitabları nəşr olunub. Eləcə də çağdaş Ukrayna şairlərinin əsərlərindən ibarət "Kişi, qadın və çətir" adlı şeirlər kitabı (Salam Sarvan və Mahir Qarayevlə müştərək), Dmitri Çistyakın "Şüşə ulduz" şeirlər kitabı (Salam Sarvanla müştərək), eləcə də Höte, Valter Skott, Ceyms Coys, Marsel Prust, Ejen İonesko, Con Steynbek, Boris Pasternak və bir sıra başqa dahilərin əsərləri mənim tərcüməmdə çap olunub. Ən önəmlisi isə Con Miltonun dünya səviyyəli "İtirilmiş cənnət", "Qaytarılmış cənnət" epopeyalarını, Aleksandr Soljenitsinin SSRİ-nin iç üzünü açan üç cildlik "QULAQ Arxipelağı" əsərini azərbaycan dilinə tərcümə etmişəm.
E.Q. - Sizin cavabınızdan belə başa düşdüm ki, bu üç istiqamət arasında Sizə ən doğma olan sfera nəsrdir. Yaradıcılığa şeirlə başlasanız da nəsr sizi özəlliklə cəlb edib. Qeyd etdiniz ki, müsabiqədə onluğa düşən əsərlərdən biri olsa da "Əlifba bayramında qətl" romanınız heç vaxt çap olunmayıb. Niyə? Bu məqam mənim üçün çox maraqlıdır. "Əlifba bayramında qətl" romanından sonrakı əsərlərinizin hamısı çap olunub, yalnız bu roman kənarda qalıb. Siz özünüz bu əsəri çap etdirmək istəmirsiniz, yoxsa bu həmin romanın özünəməxsus qəribə taleyidir ki, ona çap sırası gəlmir?
Z.S. - Çox maraqlı sualdır. Əlbəttə bu əsərin öz taleyidir. Dəfələrlə çap etdirmək istəmişəm, nədənsə alınmayıb. Bilmirəm bu məndən qaynaqlanır, yoxsa siz dediyiniz kimi romanın öz taleyidir. Bu məqamın özündə bir qədər qəribəlik var. "Əlifba bayramında qətl" romanımın yazı prinsipi də o biri əsərlərimin heç birinə bənzəmir. Bu romanda bəlkə də əlifbamızda olan 8-10 hərflə bağlı mətnlər var. Məsələn, əsərin bir qismində sözlər ancaq "D" hərfi ilə başlayır. Digər bir qismində ancaq "K" hərfi ilə başlayır. Yaxud ancaq "A" hərfi ilə başlayan hissə var. "Əlifba bayramında qətl" çox qəribə bir romandır və mən özüm də bu romanı çox sevirəm. Əsərdə çox ciddi həyati problemlər var. Bizim cəmiyyətin qarşılaşdığı çox gərgin, çətin həyat şəraiti ilə bağlı olan problemlər var bu romanda. Əsərdə bəhs edilən dövr keçid dövrü idi: 90-cı illər, I Qarabağ müharibəsi. Əsərdə bütün bunları özündə ehtiva edən bir həyat fonunda yazıçının çəkdiyi əzablardan, yazıçı həyatından bəhs olunur. Çox maraqlıdır ki, o əsəri mən bu günə qədər nəşr etdirməmişəm. İndi isə istəyirəm, ürəyimdən bir arzu keçir ki, bu əsərin çapı qalsın məndən sonraya. Nə vaxtsa desinlər ki, Zahid Sarıtorpağın da nəşr olunmamış bir əsəri qalıb, nəşr edək görək necə əsərdir, nədən danışır. Siz mənim romanlarım haqqında da məqalə yazmısınız, mənim yaradıcılığımla bağlı maraqlı qənaətləriniz var. Amma "Əlifba bayramında qətl" romanı tam fərqli bir əsərdir.
E.Q. - Mən Sizin romanlarınızla bağlı tədqiqat aparanda əsərlərinizdə ilk öncə magik realizmin elementlərini gördüm və vurğuladım. Fikrimcə, ədəbiyyatımızda hal-hazırda bu cərəyanı ən yaxşı təmsil edən və təmsil edə biləcək yazarlardan biri məhz sizsiniz. Amma mənim soruşmaq istədiyim özəl bir məqam var. Sizin poetik yaradıcılığınız tamam fərqli bir aspektdir. Poetik yaradıcılığınızda izlənənən məqamlar magik realizmlə bağlı deyil. Yaradıcılığınızın bu aspektində daha çox sufizm, neosufizm, irfan elementləri izlənir. Sanki Sizin nəsr yaradıcılığınızla poetik yaradıcılığınız tam fərqli iki xəttdir. Siz də bu məqamda mənimlə razısınızmı?
Z.S. - Doğrudur. Mənim nəsr yaradıcılığım magik realizm cərəyanının nümunələridir. Mən Moskvada M.Qorki adına Ədəbiyyat İnstitutunda oxumuşam. Bizə həmin dövrdə tədris edilən fənnlərin içində "поток сознание" - şüur axını deyilən bir üsuldan bəhs edən fənn var idi. Mənim nəsrim məhz həmin o şüur axınına əsaslanır və buna görə də mən nəsr əsərlərimi qələmə alanda heç vaxt öncədən plan qurmamışam. Bu zaman ancaq şüur axını ilə yaranan, ardıcıllığı bir-birindən doğan mətnlər ortaya çıxır və bu da mənim nəsrimi bir qədər də axıcı, bir qədər də oxucuya xoş gələn bir hala gətirir. Magik realizm də buradan qaynaqlandı və mən özümdən ixtiyarsız bu cərəyanda əsərlər yaratmağa başladım. İndi də mən əsərlərimi şüur axını texnikası ilə yazıram. Hal-hazırda "Damğa" adında yarımçıq romanım var. Etiraf edirəm ki, bu vaxta qədər mən belə uzun müddət ərzində roman yazmamışam. Başladığım vaxtdan il yarımdan artıq vaxt keçib, amma hələ çox az bir hissə hazırdır. Amma o biri romanlarımı bir il müddətində yazıb bitirmişdim. Bayaq qeyd etdiyim kimi şeirlərim 80-ci illərdən çap olunmağa başlayıb. Məsələn, 1984-cü ildə "Azərbaycan" jurnalında çap olunan bir balladam var. Oxusanız, elə bil bu gün yazmışam. Sizin poeziyamla bağlı dediyiniz bütün məqamlar orada var. Yəni poeziyamda izlənən məqamlar heç də magik realizmə aid deyil, özümə də qəribə gələn bir məqamdır- irfana, haradasa sufizmə söykənən məqamlardır. Bu balladadan sonrakı şeirlərim, "Ulduz" jurnalında, "Azərbaycan" jurnalında, "Ədəbiyyat qəzeti"ndə çıxan şeirlərim də elə həmin üslubdadır. Bilmirəm necə belə alınıb. Yaradıcılıq o qədər qəribə, hətta insanın özünə də qəribə gələn bir məfhumdur. Hansısa əsəri yazırsan, amma fikirləşirsən də tapa bilmirsən ki, bu əsər necə, niyə məhz belə alındı. Bir şeydə özümü xoşbəxt hesab edirəm ki, kimisə yamsılamıram. Ola bilər ki, klassik əsərlərdən təsirlənmişəm. Ancaq mənim özünəməxsus yazı maneramın olduğunu tədqiqatçılar da təsdiq edir. Son zamanlar çox az şeir yazıram. Vaxtilə sərbəst şeirlərimi daha çox yayımlayırdım. Amma bu gün mənim arxivimdə bəlkə yüzlərlə çap olunmamış heca vəznində şeirlərim var. Lakin onları nadir hallarda çap edirəm.
E.Q. - Zahid müəllim, sizin şeir kitablarınızın adı: "Üfürülmüş çırağın ruhu" və "Tək işığın haləsi". Kitabların adına da, içindəki şeirlərə də baxanda həmin o sufilik, irfanla bağlı məqamlar önə çıxır və bu önə çıxan məqam məhz Şərq ruhudur. Sizin nəsrinizdə də Şərq ruhu var. Amma nəsrinizdə Qərb və Şərq elementləri qarışıb. Siz dediyiniz o şüur seli poeziyanızda özünü başqa cür göstərir. Sizin poeziyanızdakı şüur seli mənə elə gəlir ki, genetik yaddaşdan süzülür. Sizə də elə gəlmirmi? Bu məqam sizin Şamaxı köklərinizdən, genlərinizdən gəlir. Bəlkə poeziyanızda titrəyən həmin o "üfürülmüş çırağın", yəni məhz Nəsimini ruhudur. Və bu ruh sizin timsalınızda "tək işığın haləsi" kimi bu dövrdə də yaşayır. Siz necə düşünürsünüz?
Z.S. - Dəyər verdiyiniz üçün çox sağ olun Elnarə xanım. Bəli, ola bilər ki genetikdir. Mən də həmin torpağın yetirməsiyəm. Onların doğulub-yaşadığı yerlər bizim tərəflərdə olub, ulularımız eyni qəbiristanlıqda uyuyur. Nəsiminin qardaşının da, S.Ə. Şirvaninin də, Pir Məhəmməd Seyid Əlinin də, mənim nəslimin də qəbrləri eyni məkandadır. Şamaxı özünüz bilirsiniz ki, yaradıcı insanlar məkanı olub, böyük dahilər yetişdirib. Onların yetişdiyi torpaqda nəfəs almağın özü mənə azdan-çoxdan nəsə veribsə, şeir, nəsr yazmağıma səbəb olubsa, nə xoş mənim halıma! Müsahibələrimin birində də demişəm ki, Məhəmməd Hadi mənə ana tərəfdən qohumdur, M. Ə. Sabir isə ata tərəfdən. Siz düz deyirsiniz. Ola bilər genetikadan gəlmə məqamlardır bunlar. "Üfürülmüş çırağın ruhu" və "Tək işığın haləsi" məsələsində çox maraqlı sual qoydunuz ortalığa. Heç o barədə özüm də düşünməmişdim. Bunları mən sadəcə şeirlərimin adından, mənasından götürüb kitabın sərlövhəsi kimi vermişdim. Sufizmin, irfanın banilərinin doğulub yaşadığı o torpağın ab-havasındandır o şeirlər, o torpağın insanlarının çəkdiyi nəfəsdəndir, udduğu havadandır. Bu məqamlar mənim özümə də qəribə gəlir. Bu necə oldu axı? Bu "necə oldu?" sualına bir ömür boyu cavab tapa bilmirəm.
E.Q. - Zahid müəllim, sizin nəsr əsərlərinizin magik realimzlə əlaqəsini bayaq vurğuladım. Bir müsahibə çərçivəsində əlbəttə ki, onların təhlilini vermək, araşdırmaq çətindir. Sizin yaradıcılığınızla bağlı məqaləmdə bu məqamları araşdırmışam, amma mənə elə gəlir ki, hələ açılmalı olan çox qatlar var. İnşallah bir daha sizin yaradıcılığınıza qayıdacağam. Mənə maraqlı gələn məqam Sizin nəsr əsərlərinizdə daha çox diqqəti cəlb edən, təkrarlanan, vurğulanan mistik elementlərdir. İki element çox diqqəti cəlb edir: rəng məsələsi, bir də quşlar. Rənglər və quşlar həm poetik, həm də nəsr əsərlərinizdə var. Niyə əsərlərinizdə bu elementlər bu qədər aktivdir?
Z.S. - Rəng məsələsi və quşlar söhbəti mənim nəsrimdən qırmızı xətt kimi keçir.Bunlar daxili sıxıntıların əlamətləridir. Özümdən ixtiyarsız olan, bayaq da qeyd etdiyim kimi şüur axını ilə bağlı olan məqamlardır. Ola bilər ki, bunların ruhu anlamları var və istər-istəməz magik realizmdə özünü büruzə verir. Xüsusilə "Dərdin sarı çəpkəni"ndə rənglər məsələsi çox ciddi məqamdır.
E.Q. - Zahid müəllim, Sizin bütün nəsr əsərləriniz - "Əlifba bayramında qətl", "Dərdin sarı çəpkəni", "Kül" , "Qarğa marşrutu", "Quşların intiharına ağlamayın", "Köhnə mücrüyə elegiya", "Qiyamət Qaziləri" romanlarınız və "Qaranquş səsli sevgili" povestiniz özünəməxsus və fərqlidir. Əlbəttə, onları birləşdirən məqamlar da var. Amma hər biri tam fərqli əsərdir. Mənim fikrimcə nəsr əsərləriniz içində "Qarğa marşrutu" özəldir. Digərlərini sanki bir silsilə halında birləşdirmək, ümumi xətt tapmaq mümkündür. Amma fikrimcə, "Qarğa marşrutu" tam fərqli əsərdir. Bəlkə qəhrəmana görədir, bəlkə sizin ifadə etmək istədiyiniz həmin o ruh halına görədir. Siz necə fikirləşirsiniz? Hansısa əsərinizi digərlərindən fərqləndirirsinizmi?
Z.S. - Hər dəfə Sizin suallarınızla mənim üçün ədəbiyyatın bağlı qapıları qismən açılır və mən dərindən nəfəs alıram. Mən özüm də "Qarğa marşrutu" əsərimi çox sevirəm. Oradakı qəhrəmanı yaratmaq barədə mən uzun illər düşünmüşdüm. Fikirləşirdim amma yazmağa ürək etmirdim. Düşünürdüm ki, nə alına bilər axı bu obrazdan. O xaçapuri satan qəhrəmanım mənim canlı gördüyüm, yaşantılarını hiss etdiyim bir adamdır. Onun obrazını yaratmağı özümə borc bilirdim. "Qarğa marşrutu" həqiqətən də digər əsərlərimdən çox fərqlidir. Orada da magik realizm var. Ancaq üslub əsəri bir qədər fərqli aspektə aparır. Əsərlərimin, qəhrəmanlarımın ümumiyyətlə hamısı doğmadırlar. Məsələn "Dərdin sarı çəpkəni"ndə Bulud müəllim. Elə bil ki, mən bu adamla birlikdə işləmişəm, qonşu olmuşam, qohum olmuşam, dost olmuşam. Belə baxıram obrazın halına özüm də fikirləşirəm ki, o kim idi ki obrazını o formada yaradıb ortalığa çıxardım. Qəribə məqamlardır. Yaradıcılığımda bu hissləri yaşamasam mən heç nə yaza bilmərəm. "Kül"də də həmçinin. Bəşəri duyğular keçirmişəm bu əsəri yazanda. Bütün dünya xalqlarını bir məkana yığmışam, Daun adlı obrazın qarşısına gətirmişəm. Magik realizmin mənə təlqin etdiyi elementlərdir bunlar. "Qiyamət qaziləri"ni mən roman - pritça janrında yazmışam. O romanın yazılış prosesində də çox qəribə yaşantılarım olub. Vaxtilə özüm Xocalıda da, Sırxavənd dərəsində də döyüşlərdə olmuşam. Xocalıya yardım aparanda getmişəm o məkanlara. Əsərdə də məhz o məkanları vermişəm. Hətta əsərdə verdiyim maşının nömrəsi də realdır. Bu reallıqları əsərdə magik realizmlə vəhdətdə vermişəm. Mən realist bir əsər yaza bilmərəm. Realizmə ciddi yanaşan bir insanam. Ancaq mən özümü magik realizmdə daha gözəl ifadə edə bilirəm.
E.Q. - Siz həm də tərcüməçisiniz. Mənim üçün burada çox maraqlı bir məqam var. Mənə elə gəlir ki, bədii yaradıcılıqla məşğul olan şəxslərin tərcümə ilə məşğul olması daha çətin, daha mürəkkəb prosesdir. Tərcümə zamanı yazıçı, şair öz spesifik yaradıcı yönünü kənara qoymalıdır ki, oxucu tərcüməçinin deyil, tərcümə edilən əsərin müəllifinin səsini eşidə bilsin.Məsələn, Siz Con Miltonun əsərini tərcümə edərkən necə nail oldunuz ki, oxucu o əsərdə Zahid Sarıtorpağın deyil, məhz Con Miltonun səsini eşitsin?
Z.S. - Con Miltonun əsərinin tərcüməsi mənim ömrümün iki il yarımını alıb. 17500 misradır. Ən böyüyü "İtirilmiş cənnət"dir." Qaytarılmış cənnət" bir qədər kiçikdir. İkisi bir yerdə 17500 misradır. Əvvəl istədim bu əsəri nəsr kimi tərcümə edim. Mən əsərin rus dilinə nəsrlə çevrilmiş variantlarını oxumuşdum. Ancaq sonradan öyrəndim ki, XIX əsrdə bu əsəri orijinalda olduğu kimi şeirlə də tərcümə ediblər. Mən əsəri ingilis dilindən sətri tərcümə etdirdim, şeirlə öz tərcüməm hazır olanda onu rus dilində olan variantla tutuşdurdum, tam uyğun gəldi. "İtirilmiş cənnət", Qaytarılmış cənnət" çox maraqlı əsərdir. Con Milton doğrudan da dahi olub. Mən bayaq qeyd etdim ki, sevmədiyim yazıçı olsa da Aleksandr Soljenitsinin üç cildlik "QULAQ Arxipelağı" əsərini də tərcümə etmişəm. A. Soljenitsini mən yazıçı yox, siyasi publisist kimi qəbul edirəm. Bu əsərin müsbət cəhəti odur ki SSRi-nin iç üzünü, sistemin mahiyyətini açıb. Məhz buna görə də Nobelə layiq görülüb. Bəli, tərcümə işi qəlizdir. Gərək tərcümə etdiyin müəllifin ruhunu yaşayasan, ruhunu yaşaya bilməsən tərcümə alınmaz.
E.Q. - Siz tərcümələrinizdə maksimum çalışmısınız ki, həmin müəlliflərin özünəməxsusluğunu saxlayasınız. Və özünüzü Zahid Sarıtorpaq olaraq o mətndən kənara çəkə bilmisiniz. Sonuncu sualım: Zahid Sarıtorpağın yazıçı kimi missiyası nədir və o hesab edirmi ki, hal-hazırda həmin missiyanı yerinə yetirib? Bu ədəbiyyatın bir qədər kənarda qaldığı, şou-biznesin, şounun, ümumiyyətlə insanların həyatında belə şounun önə keçdiyi bir dövrdə, məqamda ədəbiyyat vasitəsilə oxucularınıza nə demək istəyirsiniz?
Z.O. - Tərcümə işlərində də, digər məsələlərdə də özüm üçün elə bir məqam yaratmışdım ki, sanki mənəvi dünyamın üzərinə zireh geyindikdən sonra dünyəvi işimlə məşğul olurdum. Yəni o mənada ki, mənim daxili aləmimə xarici aləmdə gördüyüm işin heç bir təsiri olmasın, daxilim özümdə qalsın. İşdən qayıdıb yaradıcılıqla məşğul olanda o zirehi çıxarırdım və başlayırdım yaradıcılıqla məşğul olmağa. Bu mənada mənə kənar aləmin təsiri olmayıb. Öz ab-havamı qoruya bilmişəm, öz missiyamı yerinə yetirməkdən ötrü zirehə bürünə bilmişəm. Ədəbiyyata bu günkü münasibətə, insanların daha çox şou biznesə, şou aləminə cəlb olunmasına səbəb televiziyaların hamının evinə təcavüz etməsi, hamıya təsir imkanına malik olmasıdır. Mən 30 ildir, bəlkə daha çoxdur televizora baxmıram. Çünki Qorki adına Ədəbiyyat İnstitutunda oxuyanda bizim dilçilikdən dərs deyən İ.İ.Bezyazıcnı adlı bir müəllimiz var idi. Hələ o vaxt bizə deyirdi ki, siz şairsiniz, yazıçısınız. İstəmirsiniz ki, bədbəxt olasınız, televiziyaya baxmayın, televiziya sizi aldadır. O vaxtan bu fikir mənim beynimə yeridi və elə həmin dövrdən televiziyaya baxmıram, lazım olan məlumatı internetdən əldə edirəm. Oxuculara da onu demək istəyirəm ki, gec-tez kitablara qayıdacaqlar. Xarici ölkələrdə kitablara münasibətdə çox ciddi dönüş var. Bu telefon, internet bütün insanları necə cəlb edib, aludə edibsə insanlar ədəbiyyatla maraqlana bilmirlər. Nəinki ədəbiyyatla, çox şeylə maraqlana bilmirlər. Mən inanıram ki, gec-tez ədəbiyyat qələbə çalacaq. Nə qədər az oxunsa da, kitaba münasibət zəif olsa da gec-tez ədəbiyyat öz yerini alacaq. Buna mənim şübhəm yoxdur. Müasir texnologiyaya əsasən ədəbi mətnləri də artıq robotlar yaza biləcək. Nə qədər güclü olsa da insan ruhunun o çırpıntısını texnologiya verə bilməz. Mən buna inanmıram.
E.Q. - Fikrimcə çox maraqlı müsahibə alındı.
Z.S. - Düzünü desəm müsahibə vermək, özüm haqqında, yaradıcılığım haqqında danışmaq mənim sevmədiyim məqamdır. Amma Sizin kimi ciddi bir ədəbiyyat adamına müsahibə vermək çox xoş oldu.
E.Q. - Layihəmizdə iştirak ediyiniz, müsahibimiz olduğunuz üçün təşəkkür edirik.