Dünya çıxış yolu axtarır: İqlim böhranı və yaratdığı miqrasiya...
İqlim böhranı "Rekord" temperaturlarla özünü göstərir. Meşə yanğınları, quraqlıq və daşqınlar kimi çətinliklər, Saharaaltı Afrika, Cənubi Asiya və Cənub-Şərqi Asiya kimi ən kövrək yerlərdə miqrasiya dalğalarına səbəb oldu. Dünya iqlim krizi yoxsa onun yol açdığı miqrant axını ilə mübarizə aparmalıdır sualına cavab axtarır.
Dəniz səviyyəsinin qalxmasına, okeanların temperaturunun artmasına, buzlaqların əriməsinə və donmuş torpaqların əriməsi ilə atmosferə milyardlarla ton metan qazının buraxılmasına səbəb olan iqlim dəyişikliyi, meşə yanğınları, quraqlıq, həddindən artıq yağıntılar, daşqınlar və sürüşmələr kimi gözlənilməz təbiət hadisələri ilə insan həyatına birbaşa təsir göstərir.
Təsiri dağların zirvəsindən okeanların dərinliklərinə qədər hiss olunan iqlim dəyişikliyi həm sosioloji, həm mədəni mənfiliklərə, həm də böyük iqtisadi itkilərə səbəb olur və bütün dünyada miqrasiya hərəkatına səbəb olur. Avropa İttifaqının (Aİ) Kopernik İqlim Dəyişikliyi Xidmətinin 2023-cü ilin iyul ayının qlobal miqyasda "ən isti ay" kimi qeydə alındığını elan etməsi və Ümumdünya Meteorologiya Təşkilatının (WMO) daha intensiv isti dalğalarına hazır olmaq xəbərdarlığı ekstremal iqlim hadisələri davam edəcəyini göstərir. Beynəlxalq toplantılarda iqlim dəyişikliyi ilə mübarizədə yol xəritələri müəyyən edilsə də, Paris İqlim Sazişinin qlobal temperatur artımını 2 dərəcə Selsi (mümkünsə 1,5 dərəcə) altında saxlamaq məqsədinə doğru müsbət irəliləyişin olmaması bu məsələ ilə bağlı narahatlıqları artırır. Mövcud siyasətlər davam edərsə, əsrin sonuna qədər temperaturun 2,8 dərəcə yüksələcəyi proqnozlaşdırılır və bunun dünya üçün "fəlakət" olduğu bildirilir.
İqlim dəyişikliyi "iqlim miqrasiyası" anlayışını ortaya çıxardı
İqlim dəyişikliyi səbəbindən ekstremal təbii hadisələrin artması yeni anlayış və hadisələri də üzə çıxardı. Ədəbiyyatda xüsusilə son dövrdə ən çox yayılmış anlayışlardan biri də "iqlim miqrasiyası" olub.
Dünyada iqlim böhranının yaratdığı təbii hadisələr insan həyatını çətin vəziyyətə saldığından, Ümumdünya Mühafizə Təşkilatının İqlim Monitorinqi İdarəsinin rəhbəri Omar Baddour, "Təsiri bu gün gündəlik hava şəraitində hiss olunan iqlim dəyişikliyi uzaq gələcəkdə insanları köç etməyə məcbur edəcək" sözləri ilə izah etdiyi bu vəziyyət mövzunun mütəxəssislərinin diqqət çəkdiyi mühüm mövzulardan biri oldu. İlk dəfə 1985-ci ildə BMT-nin Ətraf Mühit Proqramı hesabatında "ekoloji qaçqınlar" kimi yer alan bu konsepsiya, iqlim dəyişikliyi artan təsirlə davam etdikcə əhəmiyyətini daha da artırdı. İqlim miqrasiyası ümumiyyətlə insanların qida, sığınacaq, iqtisadi və sosial ehtiyaclarını ödəmək üçün ətraf mühit və ekoloji dəyişikliklər nəticəsində yerdəyişməsi kimi ifadə edilir. Beynəlxalq Miqrasiya Təşkilatı bu anlayışı iqlim səbəbindən ətraf mühitdə qəfil dəyişikliklər nəticəsində ölkə daxilində və ölkələr arasında müvəqqəti və ya daimi olaraq yaşayış yerini dəyişən bir qrup insanın hərəkəti kimi müəyyən edir.
İqlim miqrasiyasının əsas səbəbləri arasında şiddətli quraqlıq, temperaturun dəyişməsi, şiddətli daşqınlar, qasırğa və tornado kimi ekstremal hava hadisələrinin tezliyinin artması, kənd təsərrüfatı məhsuldarlığının sürətlə azalması və epidemiyaların artması kimi ekstremal təbii hadisələr var.
Ötən il 32,6 milyon insan iqlim dəyişikliyi səbəbindən ölkə daxilində miqrasiya edib
Beynəlxalq Miqrasiya Təşkilatının may ayında dərc etdiyi hesabatda, iqlim dəyişikliyinin səbəb olduğu təbii fəlakətlər səbəbindən hər il milyonlarla insanın evlərini tərk etdiyi bildirilir. İqlim dəyişikliyinin bütün dünyada miqrasiya nümunələrini yenidən formalaşdırdığı bildirilərkən, təbii fəlakətlərin ölkə daxilində məcburi köçkünlərin əsas səbəblərindən birinə çevrildiyi diqqətə çatdırılıb. Keçən il Pakistandakı daşqınlar və Filippindəki Noru tayfunu da daxil olmaqla təbii fəlakətlərin 32,6 milyon insanın ölkə daxilində miqrasiya etməyə məcbur etdiyi xatırladılaraq, bu rəqəmin bir ildə qeydə alınan ən yüksək səviyyə olduğu açıqlanıb.
İqlim dəyişikliyi şəraitində təbii fəlakətlərin tezliyi, müddəti və intensivliyi pisləşərsə, bu rəqəmin artacağı gözlənilir.
2050-ci ilə qədər 216 milyondan çox insan iqlim səbəbiylə miqrasiya edə bilər
Fəlakət Riskinin Azaldılması üzrə Qlobal Qiymətləndirilməsi 2030-cu ilə qədər hər il 560 təbii fəlakətin baş verəcəyini təxmin edir.
Əhalinin bu yerdəyişməsinin çoxunun Sub-Sahara Afrikası, Cənubi Asiya və Latın Amerikasında baş verdiyi düşünülür. İqlim dəyişikliyi və səbəb olduğu miqrasiya ilə bağlı hər il hazırlanan hesabatlarda statistik göstəricilərdə artım müşahidə edilərkən, miqrasiyanın gələcəkdə ölkələr üçün daha böyük problem ola biləcəyi və bu nöqtədə tədbir görülməsi lazım olduğu bildirilir. Mövzu üzrə ekspert olan alimlər iddia edirlər ki, diqqət iqlim dəyişikliyinin səbəb olduğu miqrasiya hərəkətlərindən çox, iqlim dəyişikliyi ilə mübarizəyə yönəldilməlidir. Bu məsələdə müxtəlif aspektlərə diqqət yetirildiyi üçün ölkələr iqlim miqrasiyası ilə mübarizədə qərarsız qalırlar.
İqlim dəyişikliyi ilə miqrasiya arasında sadə əlaqə olduğunu düşünmək bir ziddiyyətdir
"Miqrasiya və İqlim Dəyişikliyi" kitabının müəllifi olan və bu mövzuda BMT üçün də məqalələr yazan Piguet bu mövzunun 20-ci əsrin sonlarında beynəlxalq ictimaiyyətin gündəminə gəlməsinin maraqlı olduğunu bildirib. BMT-nin İqlim Dəyişikliyi üzrə Hökumətlərarası Panelinin (IPCC) 1990-cı ildə mövzu ilə bağlı ilk hesabatını dərc etdiyini qeyd edən Piguet, iqlim dəyişikliyi nəticəsində miqrasiyanın digər təsirlərə nisbətən çox daha aydın göründüyünü və bunun bir çox çətinlikləri olduğunu qeyd edib.
"Biz immiqrasiyaya düşmən olan bir dünyada yaşayırıq"
Royal Holloway Universitetinin İnsan coğrafiyası kafedrasının baş müəllimi Laurie Parsons iqlim dəyişikliyi və miqrasiya mövzusunun beynəlxalq ictimaiyyətin gündəminə ilk dəfə 1980-ci illərdə "iqlim qaçqını" anlayışı ilə daxil olduğunu və hələ erkən ,2000-ci illərdə ilk dəfə böyük rəqəmlərə çatdığını bildirdi.
İqlimin insanlara birbaşa təsir etmədiyini müdafiə edən Parsons, bu nöqtədə cəmiyyətlərin sosial, fiziki, iqtisadi və sosial əlaqələrinin böyük rol oynadığına diqqət çəkdi. İqlim dəyişikliyi səbəbiylə miqrasiya edəcək şəxslərin qarşılaşacağı təhlükələrə diqqət çəkən Parsons, "İmmiqrasiyaya çox düşməncəsinə yanaşıldığı bir mühitdə yaşayırıq" ifadəsini işlədib.
"Dünya üzrə miqrasiya xəritələrinə baxsanız, miqrasiyanın böyük hissəsinin cənubda olacağı güman edilir. Sub-Sahara Afrikası, Cənubi Asiya və hətta Cənub-Şərqi Asiya kimi regionların çox həssas olacağı gözlənilir. Bu həm də iqtisadi, qlobal və yerli bərabərsizliklərə aiddir. İqlim dəyişikliyi və miqrasiya arasındakı əlaqə müxtəlifdir, lakin iqtisadiyyat çox vacibdir. Məsələn, güclü sosial və iqtisadi strukturlarına görə Avropanın bir çox yerlərində genişmiqyaslı iqlim miqrasiyası ümumiyyətlə gözlənilmir". İqlim dəyişikliyi və miqrasiya haqqında tənqidi düşünməyin vacibliyini vurğulayan Parsons, iqlim miqrasiyasının çox vaxt varlı ölkələrdə milyonlarla insanın dolanışıq vasitələrini təhdid etdiyini bildirib.
"İqlim dəyişikliyi səbəbindən yoxsullaşan və yeni iş tapmaq üçün köçən bir çox insan var. Biz həll yolu təqdim etməliyik. İqtisadi vəziyyəti yaxşı olanlar iqlim dəyişikliyindən yoxsullara nisbətən daha az təsirlənir".
Əfsanə Kamal