ƏHD SANDIĞI: İTİRİLMİŞ MÜQƏDDƏS ƏMANƏTİN DAVAM EDƏN HEKAYƏSİ

İsgəndər Sərdarlı
Araşdırmaçı tətbiqi sənət ustası

Anotasiya

Məqalədə Bibliya mətnlərində mühüm yer tutan Əhd sandığının tarixi, dini və mədəni taleyi onun yalnız itmiş fiziki obyekt kimi axtarışı çərçivəsində deyil, minilliklər ərzində formalaşmış mədəni yaddaş kontekstində nəzərdən keçirilir. Sandığın hazırlanması və funksiyası, Birinci Məbədin dağıdılmasından sonrakı qeyri-müəyyən taleyi, Efiopiya ənənəsi, qədim Yaxın Şərq konteksti, arxeoloji yanaşmalar, incəsənət və müasir populyar mədəniyyətdəki obrazları təhlil olunur. Məqalənin əsas yanaşması fakt, dini ənənə və rəvayət arasındakı fərqi qorumaqla yanaşı, maddi obyektin fiziki yoxluğundan sonra onun simvolik həyatının necə davam etdiyini göstərməkdir. Əsas sual "Əhd sandığı haradadır?" deyil, onun fiziki izləri itdikdən sonra niyə hələ də insanlıq yaddaşında və axtarışında yaşamasıdır.

Açar sözlər: Əhd sandığı, müqəddəs əmanət, qədim Yaxın Şərq, arxeologiya, mədəni yaddaş, dini simvol, Efiopiya ənənəsi, tabot (müqəddəs lövhənin simvolik təmsili), tətbiqi sənət, ikonografiya.

Müəllifdən

"Dünya Sandıqları" silsiləsinin məqsədi dünyanın məşhur sandıqlarını yalnız tarixi əşya kimi tanıtmaq deyil. Bu yazılarda hər bir sandığın indiyədək formalaşmış hekayəsinə yenidən baxmağa, məlum faktlarla rəvayətləri ayırmağa, onun daşıdığı mədəni mənanı üzə çıxarmağa və bəzən cavabdan daha vacib olan yeni suallar qoymağa çalışacağıq. Çünki bəzi sandıqların tarixini yalnız onların içində nə saxladığı ilə deyil, insanlığın onlar haqqında minilliklər ərzində nə saxladığı ilə də anlamaq mümkündür.

Dünyada haqqında ən çox danışılan sandıqlardan biri

Dünyada haqqında ən çox danışılan və ən uzun müddət axtarılan sandıqlardan biri Əhd sandığıdır.

Minilliklərdir onun haqqında mətnlər yazılır, dini ənənələr formalaşır, mümkün ünvanları göstərilir və axtarışlar aparılır. Arxeologiya, tarix, ilahiyyat, incəsənət və populyar mədəniyyət müxtəlif dövrlərdə yenidən bu sirrə qayıdır.

Bu marağın səbəbi təkcə sandığın qədimliyi deyil. Əsas səbəb onun tarixdən necə yoxa çıxması və buna baxmayaraq yaddaşdan itməməsidir.

2025-ci ildə Oxford University Press tərəfindən nəşr olunan Kevin M. McGeough-un Readers of the Lost Ark: Imagining the Ark of the Covenant from Ancient Times to the Present (İtirilmiş sandığın oxucuları: Əhd sandığını qədim dövrdən bu günə qədər təsəvvür etmək) əsəri Əhd sandığının müxtəlif dövrlərdə formalaşan təsəvvürlərini araşdırır. Kitab arxeologiyadan dini təfsirlərə, Efiopiya ənənəsindən kino və psevdоarxeologiyaya qədər sandığın sonrakı mədəni həyatını izləyir. [1]

Beləliklə, qarşımızda yalnız qədim bir sandığın deyil, bir sandıq haqqında yaranmış minilliklərarası hekayənin tarixi dayanır.

Bəs əvvəlcə onun özü haqqında nə bilirik?

Əhd sandığı nə idi?

Bibliya mətnlərinə görə, Əhd sandığı Musaya Sina dağında verilən göstəriş əsasında hazırlanmış müqəddəs sandıq idi. İsraillilərin səhrada köçləri zamanı daşındığı, daha sonra Yerusəlimə gətirildiyi və Süleyman məbədinin ən müqəddəs məkanında yerləşdirildiyi bildirilir. [2]

Sandığın ağacdan hazırlandığı, qızılla örtüldüyü və üzərində qanadlı keruv fiqurlarının yerləşdiyi təsvir edilir. Onun içərisində əhdlə əlaqələndirilən müqəddəs əşyaların saxlandığı bildirilir. [2]

Lakin burada mühüm bir fərq var:

Biz sandığın mətnlərdə necə təsvir edildiyini bilirik; onun arxeoloji nümunəsinin bu gün harada olduğunu isə bilmirik.

Əhd sandığını digər qədim sandıqlardan fərqləndirən əsas xüsusiyyət də budur.

O, yalnız müqəddəs əmanəti saxlayan qab deyildi. Sandığın özü də müqəddəs hesab edilirdi. Müasir tədqiqatlarda onun funksiyası ilə bağlı müxtəlif izahlar mövcuddur və bu funksiyanın bütün aspektləri barədə qədim mətnlər tam aydınlıq yaratmır. [1]

Bu baxımdan sandıq sadəcə bir qab deyil, müqəddəs münasibətin maddi ifadəsi kimi çıxış edirdi.

Və burada onun hekayəsində başqa bir mühüm xüsusiyyət meydana çıxır:

Sandıq sabit deyildi.

O, daşınırdı.

Müqəddəs məkan dəyişsə də, sandıq insanlarla birlikdə hərəkət edə bilirdi.

Bu xüsusiyyət onu adi saxlama qabından fərqləndirən əsas məqamlardan biridir.

İtmiş sandığın iz xəritəsi

Əhd sandığının taleyində ən böyük boşluq onun tarixdən nə vaxt və necə yoxa çıxmasıdır.

Yerusəlimdəki Birinci Məbədin e.ə. VI əsrdə Babil tərəfindən dağıdılmasından sonra sandığın taleyi barədə etibarlı və ardıcıl tarixi məlumatımız yoxdur. Onun Babilə aparılması, əvvəlcədən gizlədilməsi və ya başqa yerə köçürülməsi kimi müxtəlif ehtimallar irəli sürülüb. Lakin bunlardan heç biri bu gün müstəqil maddi sübutlarla qəti şəkildə təsdiqlənmir. [1]

Maraqlıdır ki, Yeremya 3:16-da gələcəkdə insanların artıq Əhd sandığını xatırlamayacağı və onun üçün darıxmayacağı bildirilir. Lemańskinin 2025-ci ildə dərc edilmiş araşdırmasına görə, bu mətn sandığın nə vaxt və necə itirilməsi barədə məlumat vermir; daha çox sandığın dini əhəmiyyətinin tədricən azalması və Əhdi-Ətiqdə əhd teologiyasının dəyişməsi kontekstində anlaşılır. [3]

Beləliklə, tarixçinin qarşısında boşluq yaranır.

Lakin insan yaddaşı boşluğu uzun müddət boş saxlamır.

Sandığın fiziki taleyi qeyri-müəyyənləşdikcə onun haqqında müxtəlif rəvayətlər meydana çıxır. Yerusəlim, Babil və başqa mümkün ünvanlarla yanaşı, Efiopiya ənənəsi də xüsusilə məşhurdur.

Efiopiya Pravoslav Tewahedo ənənəsində Əhd sandığının Aksumda qorunduğuna inanılır. Efiopiya kilsələrində sandığın simvolik nüsxələri - tabotlar - xüsusi dini status daşıyır və mərasimlər zamanı istifadə olunur. [1] Lakin Aksumda qorunan əşyanın Bibliyada təsvir edilən Əhd sandığı olduğunu təsdiqləyən müstəqil arxeoloji sübut yoxdur.

Burada iki həqiqəti eyni vaxtda qəbul etmək mümkündür:

Rəvayətin tarixi həqiqət olduğunu sübut edən maddi dəlil yoxdur.

Amma

rəvayətin özü real və mühüm mədəni hadisədir.

Çünki tarix yalnız insanların başına gələn hadisələrdən ibarət deyil. İnsanların keçmişi necə xatırlaması, ona necə məna verməsi və həmin yaddaşı nəsildən-nəslə necə ötürməsi də tarix üçün əhəmiyyətlidir.

Beləliklə, Əhd sandığının tarixində iki istiqamət yaranır:

bir tərəfdə itmiş fiziki obyekt,

digər tərəfdə isə getdikcə böyüyən mədəni yaddaş.

Rəvayət harada bitir, tarix harada başlayır?

Əhd sandığının taleyi haqqında danışarkən ən böyük çətinlik müxtəlif mənbə növlərinin bir-birinə qarışdırılmasıdır. Qədim dini mətn, sonrakı dövrün rəvayəti, dini inanc və arxeoloji fakt eyni şey deyil.

Buna görə əsas prinsip sadədir:

Mənbənin nə olduğunu bilmədən onun dediyini fakt kimi qəbul etmək olmaz.

Bibliya mətnləri sandığın hazırlanması, funksiyası və İsrail tarixindəki rolu haqqında mühüm məlumatlar verir. Lakin onun sonrakı taleyi barədə eyni dərəcədə ardıcıl məlumat vermir. Məhz bu boşluqda sonrakı rəvayətlər meydana çıxır. [1]

Əhd sandığının qədim Yaxın Şərq kontekstini də nəzərdən kənarda saxlamaq olmaz. Qədim Misir və Yaxın Şərqin başqa mədəniyyətlərində müqəddəs əşyaların xüsusi qablarda saxlanılması və mərasimlər zamanı daşınması məlum praktikalar idi. Əhd sandığının mümkün funksiyalarını araşdırarkən qədim Yaxın Şərqin dini və maddi mədəniyyəti ilə müqayisələr də aparılır. [1]

Lakin burada mühüm elmi ehtiyat lazımdır:

Oxşarlıq mənşəyi sübut etmir.

Başqa mədəniyyətlərdə müqəddəs sandıqların və ya daşınan kult obyektlərinin olması Əhd sandığının həmin ənənələrdən götürüldüyünü göstərmir. Sadəcə onun meydana gəldiyi dünyada müqəddəs obyektlərin qorunması və daşınmasının tanınan mədəni davranış olduğunu göstərir.

Arxeologiyanın bu mövzuda rolu da məhz burada aydınlaşır.

Arxeologiya bu gün Əhd sandığının özünün harada olduğunu müəyyənləşdirə bilmir. Amma onun aid olduğu dövrün maddi mədəniyyətini, dini təsəvvürlərini və kult praktikalarını araşdırmaqla sandığın təsvir edildiyi dünyanı daha yaxşı bərpa edə bilər. Müasir tədqiqatlarda da arxeologiyanın Əhd sandığı haqqında nələri deyə və nələri deyə bilməyəcəyi ayrıca vurğulanır. [1]

Bu, bəlkə də sandığı "tapmaq"dan daha mühüm nəticədir.

Çünki tarixçi üçün hər sualın cavabı mütləq bir əşyanın tapılması deyil.

Bəzən əsas nəticə əşyasız da onun dünyasını bərpa edə bilməkdir.

Fiziki sandıqdan mədəni simvola

Əhd sandığının tarixində ən böyük paradokslardan biri budur: onun fiziki taleyi qaranlıqlaşdıqca, mədəni həyatı daha da zənginləşir.

Yəhudi və xristian ənənələrində sandıq zamanla müxtəlif dini və teoloji mənalar qazanır. Efiopiyada Aksumla bağlı ənənə onu bu günə qədər yaşayan dini yaddaşın bir hissəsinə çevirir. Müasir tədqiqatlar da artıq yalnız "sandıq haradadır?" sualına deyil, müxtəlif dövrlərdə insanların onun haqqında nə düşündüyünə diqqət yetirirlər. [1]

Bu, maddi obyektin mənasının zaman keçdikcə dəyişməsinin maraqlı nümunəsidir.

Görünməyən sandığın görünüşləri

Əhd sandığının orijinalı əlimizdə olmadığı halda, onun təsviri müxtəlif dövrlərin incəsənətində meydana çıxıb. Əlyazmalarda, dini sənətdə, illüstrasiyalarda və sonralar kino sənətində onun müxtəlif obrazları yaradılıb. [1]

Lakin bu təsvirlərə tarixi fotoşəkil kimi yanaşmaq olmaz.

Rəssam çox vaxt sandığın həqiqi görünüşünü deyil, öz dövrünün Əhd sandığı haqqında təsəvvürünü təsvir edib.

Beləliklə, sandığın ikonografiyası da özünəməxsus tarix yaradıb.

Kino sandığı yenidən yaratdı

Müasir dövrdə bu proses daha da gücləndi. 1981-ci ildə çəkilmiş Raiders of the Lost Ark (İtirilmiş sandığın axtarışında) filmi Əhd sandığını dünya miqyasında yeni auditoriyaya təqdim etdi. Sandıq burada qədim dini əmanət olmaqla yanaşı, sirli və fövqəltəbii gücə malik obyekt kimi təqdim olunur. McGeough-un araşdırması da sandığın kino və populyar mədəniyyətdəki sonrakı obrazlarını ayrıca təhlil edir. [1]

Beləliklə, qəribə bir vəziyyət yaranır:

Əsl sandığın görünüşünü dəqiq bilmirik, amma milyonlarla insan onun necə göründüyünü təsəvvür edir.

Bu təsəvvürün bir hissəsi qədim mətnlərdən, bir hissəsi dini sənətdən, böyük hissəsi isə müasir vizual mədəniyyətdən gəlir.

Deməli, populyar mədəniyyət burada sadəcə qədim hekayəni təkrarlamır.

O, həmin hekayəyə yeni vizual yaddaş əlavə edir.

Nə üçün Əhd sandığını hələ də axtarırıq?

Əhd sandığının axtarışı artıq yalnız onun harada olduğunu müəyyənləşdirmək cəhdi deyil. Bu axtarışın özü də ayrıca mədəni hadisəyə çevrilib.

Alim maddi sübutları və qədim mənbələri araşdırır. Dini ənənə sandığı müqəddəs əmanət kimi qoruyur. Populyar mədəniyyət isə onu sirli artefakt kimi təqdim edir.

Bu yanaşmaların heç biri digərinin yerini tutmur.

Elmi baxımdan isə əsas prinsip dəyişməz qalır:

Sübut olmayan yerdə ehtimalı fakt kimi təqdim etmək olmaz.

Məhz buna görə Əhd sandığı ilə bağlı hər yeni "kəşf" iddiasına ehtiyatla yanaşmaq lazımdır.

Bununla belə, bu axtarışların davam etməsi təsadüfi deyil.

İnsan yaddaşı itirilmiş əşyalarla xüsusi münasibət qurur.

Tapılmış əşyanın tarixi bir nöqtədə dayanır.

İtmiş əşyanın isə hekayəsi davam edir.

Əhd sandığı məhz belə bir obyektə çevrilib.

Əgər sandıq tapılsaydı, onun haqqında bir çox sual cavablanardı. Tapılmadığı üçün isə suallar yaşamaqda davam edir.

Bəlkə də onun sirrinin əsas mənbəyi elə budur.

Əgər Əhd sandığı sabah tapılsa...

Əgər Əhd sandığı sabah tapılsa, minilliklərdir açıq qalan suallardan birinin cavabı nəhayət maddi sübut qarşısında dayanacaq.

Sandığın materialı, konstruksiyası, hazırlanma texnologiyası və üzərindəki izlər araşdırılacaq. Qədim mətnlərdəki təsvirlərlə müqayisələr aparılacaq, bəzi təsəvvürlər təsdiqlənəcək, bəziləri isə yenidən nəzərdən keçiriləcək.

Amma maraqlıdır:

Sandığın tapılması onun hekayəsinin sonu olacaqmı?

Yəqin ki, yox.

Çünki Əhd sandığının tarixində artıq iki fərqli həyat mövcuddur: onun fiziki həyatı və onun haqqında insanlığın yaratdığı mədəni yaddaş.

Birincisi bir gün aşkar edilə bilər.

İkincisi isə artıq minilliklərdir yaşayır.

Bəlkə də Əhd sandığını digər qədim əşyalardan fərqləndirən əsas xüsusiyyət məhz budur. Dünyada ondan daha qədim əşyalar, daha qiymətli xəzinələr, daha yaxşı qorunmuş sandıqlar var. Lakin çox az maddi mədəniyyət nümunəsi öz fiziki izini itirdikdən sonra belə bu qədər uzun və dəyişkən bir hekayəni yaşada bilib.

Bu səbəbdən Əhd sandığının ən böyük sirrini yalnız onun harada olması ilə məhdudlaşdırmaq çətindir.

Əsas sual bəlkə də başqadır:

İnsanlıq minilliklər boyu niyə bu sandığı axtarmağa davam edir?

Bəlkə biz yalnız itmiş bir əmanəti axtarmırıq.

Bəlkə onun simasında müqəddəsliyi, yaddaşı, əhdi və keçmişlə əlaqəni axtarırıq.

Əhd sandığı tapılarsa, onun maddi tarixi yenidən başlayacaq.

Tapılmazsa, onun haqqında düşüncə tarixi davam edəcək.

Hər iki halda bir həqiqət dəyişməyəcək:

Bəzi əşyalar içərisində saxladıqları ilə, bəziləri isə haqqında insanlığın saxladığı yaddaşla yaşayır.

Əhd sandığı isə hər ikisinin sərhədində dayanır.

Onun içində nə saxlandığı haqqında qədim mətnlər danışır.

Onun bu gün harada olduğu isə hələ də açıq sualdır.

Amma onun insanlıq yaddaşında harada olduğu bəllidir.

Əhd sandığı hələ də axtarışdadır.

Ədəbiyyat və mənbələr

[1] McGeough, Kevin M. Readers of the Lost Ark: Imagining the Ark of the Covenant from Ancient Times to the Present (İtirilmiş sandığın oxucuları: Əhd sandığını qədim dövrdən bu günə qədər təsəvvür etmək). Oxford: Oxford University Press, 2025. DOI: 10.1093/9780197653913.001.0001.

[2] The Bible (Bibliya). Exodus 25:10-22; Exodus 37:1-9; Deuteronomy 10:1-5; 1 Kings 8:1-9.

[3] Lemański, Janusz. "'No One Will Say Anymore: The Ark of the Covenant of YHWH.' Jeremiah 3:16 and Its Significance for the Tradition of the Ark of the Covenant." Verbum Vitae, 43(4), 2025, pp. 1209-1222. DOI: 10.31743/vv.19099.

[4] Raiders of the Lost Ark (İtirilmiş sandığın axtarışında). ABŞ, 1981.