Sahibsiz itlər ekoloji tarazlığı pozur: Nə etmək lazımdır?

Röyalə Xəyal

Yer kürəsi, təbiət bütün canlılara məxsusdur və hər bir canlının burada yaşamaq hüququ var. İnsanlarla bərabər heyvanlar da yer kürəsində yaşayır.
Son zamanların ən böyük ciddi problemlərindən biri sahibsiz küçə itlərinin insanlara, xüsusilə də uşaqlara hücumlarıdır. Xüsusilə paytaxt  Bakı kimi böyük şəhərlərdə küçə boyu sahibsiz it dəstələri insanlara hücum edirlər və hətta insanlar ölümlə nəticələnən ciddi xəsarətlərlə üzləşirlər.
Demək olar ki, küçə itləri probleminin həlli üçün dünyanın hər yerində hərəkat başlanıb. Hətta, uzun bir müddət ərzində bu məsələ qardaş Türkiyənin Böyük Millət Məclisində ən çox müzakirə olunan məsələlərdən biri olub ki, millət vəkilləri sahibsiz itlərin iynə ilə öldürülməsini təklif edib.  Amma heyvansevər cəmiyyətlər  məsələnin bu şəkildə həll olunmasını qətiyyətlə rədd edir. Ancaq bununla belə, müvafiq qurumlar küşə itlərini ərazilərdən toplamağa və onları sığınacaq mərkəzlərinə verməyə başlayıb.
Təbii ki, heyvanlara sahib çıxmaq, onları qorumaq hər birimizin borcudur. Çünki nəzərə almaq lazımdır ki, bu canlıların hər biri özünəməxsus xüsusiyyətlərinə görə təbiət üçün müəyyən üstünlükləri var. Amma əlbəttə ki, bu canlılardan biri olan, məsələn, vəhşi  küçə itləri insan sağlamlığı üçün təhlükələr yaradırsa, onların qarşısını bir şəkildə almaq lazımdır.

Ümumiyyətlə, itlərin dünya üzərində var olmasının nə kimi təsirləri var? Bəs insanları, xüsusən də uşaqları, azyaşlıları sahibsiz küçə itlərindən necə qorumaq lazımdır?

Ekologiya məsələləri üzrə ekspert Sabir Novruzov bildirir ki, sahibsiz küçə itləri nəinki insanlara, uşaqlara hücum etməklə onlara zərər verir, eyni zamanda, digər müxtəlif canlıların varlığı üçün də təhlükə yaradırlar:
"Ümumiyyətlə, son illərin ən populyar mövzusu iqlim dəyişikliyidir. Biz adətən peşəmizə görə iqlim dəyişikliyi terminindən istifadə etməməyə çalışırıq. Son illərdə dünyada müşahidə olunan fərqləri iqlim böhranı kimi qiymətləndiririk. Təfərrüatlara varmaq istəmirik, amma bunu ümumiləşdirərək deyə bilərik ki, iqlimin dəyişməsi üçün bir proses lazımdır. Yalnız uzun illərdən sonra belə qənaətə gəlmək olar ki, iqlim dəyişib, ya yox.
Bir yerdə iqlimin dəyişdiyini söyləmək üçün ən azı 45-50 il vaxt lazımdır. İqlimdə fərqin olub-olmadığını ancaq 300-400 ildən sonra başa düşmək olar. Yəni iqlimin dəyişib-dəyişmədiyini müəyyən etmək üçün təxminən 150-200 il vaxt lazımdır. Hazırda sizin qeyd etdiyiniz mövzu bu olmasa da, qısacası bildirmək istəyirəm ki, dünyada iqlim böhranının olmaması ekoloji tarazlıqdan asılıdır. Bu tarazlıq pozularsa, əvvəlcə iqlim böhranları, sonra isə iqlim dəyişiklikləri baş verəcək.
Sahibsiz itlərin kənd təsərrüfatına mənfi təsirləri də həm birbaşa, həm də dolayısı ilə baş verir. İqlim dəyişikliyi kontekstində nəzərdən keçirsək, qeyd etmək lazımdır ki, sahibsiz itlər ekoloji tarazlığı pozur. Kənd təsərrüfatı istehsalı ekoloji tarazlıq deməkdir. Ekologiya ətraf mühit deməkdir, ətraf mühit kənd təsərrüfatı deməkdir.
Ekoloji tarazlıq ekosistemdəki hər bir növün və hər canlının sayında və populyasiyasında sabit tarazlıq kimi izah olunur. Yer üzündəki hər bir canlı növü vacibdir və ekosistemi tarazlıqda saxlamağa kömək edir. Kainatdakı nizam adi bir güldən tutmuş, kiçik bir milçək və bütün digər varlıqlar şəklində qurulmuşdur. Yəni o gülü, o milçəyi saymadan dünyanın tarazlığını saxlaya bilməzsən. Bir canlı yox olduqda, tarazlıq pozulma nöqtəsinə doğru irəliləyir. Biomüxtəliflik ekosistem xidmətləri və buna görə də insanların rifahı üçün vacibdir.
Ekoloji tarazlıq növlərin digər növlər və onların ətraf mühiti ilə birgə mövcud olduğu sabitlik vəziyyətini və ekosistemin necə təşkil olunduğunu təsvir edən termindir. Sosial həyatda sistemli bir nizam olduğu kimi, hər bir növ ekosistemin düzgün işləməsinin təmin edilməsində mühüm rol oynayır. Əgər həkimin, mühəndisin, ofisiantın, fermerin, çörəkçinin, qəssabın cəmiyyətdə vəzifəsi varsa, bu vəzifələri yerinə yetirməsi nəticəsində sosial həyat ekosistemdə öz nizamı ilə dövr etməkdə davam edir.
Məsələn, yırtıcılar siçan populyasiyasını nəzarət altında saxlamağa, həşəratlar bitkilərin çoxalmasına, qurdlar isə yarpaq zibilinin parçalanmasına kömək edir. Hər kolun bir funksiyası var və bu sistem ona müdaxilə olunmadığı müddətcə davam edir. Bu ekoloji tarazlıq üçün hər növ vacibdir. Bir növ yox edilsə, bu, zəncirvari reaksiyaya səbəb ola bilər. Buna ekoloji deqradasiya deyilir. Həmin qeyd etdiyiniz sahibsiz itlər də ekologiyaya təsir edir və bu tarazlığı pozur.
Sahibsiz dolaşan küçə itləri insanlardan əlavə, (onların insanlar üçün yaratdıqları təhlükə göz qabağındadır)  eyni zamanda, təbiətin digər heyvanları, canlıları üçün də təhlükə yarada bilər. İtlər təbiəti təqib edə, bəzi heyvan yuvalarını zədələyə və ya hətta ovlaya bilər. Bu da, bəzi növlərin populyasiyasını azalda bilər. Bu səbəbdən sahibsiz küçə itləri haqqında müvafiq tədbirlərin görülməsi daha məqsədəuyğundur".

Təhlükəsizlik məsələləri üzrə ekspert Rəşad Rzayev sahibsiz itlərin hücumu zamanı görüləcək tədbirlər haqqında məlumat verib:

"Əslində, sahibsiz itlər, əsasən instinktiv davranışları və həyat təcrübələri nəticəsində müxtəlif səbəblərə görə hücum edə bilirlər. Küçələrdə yaşayarkən, bir it aclıq, ərazi mübahisələri, qorxu və ya sosiallaşmanın olmaması ilə qarşılaşa bilər ki, bunların da hamısı yırtıcı davranışların yaranmasına bir səbəbdir. Sahibsiz bir itin hücum etməsinin ümumi səbəblərindən biri özünümüdafiədir. Düşmən bir mühitdə yaşamaq itləri təhlükə hiss etməyə və özlərini qorumaq üçün aqressiv reaksiya verməyə meylli edə bilər. Yəni, sahibsiz bir it özünü küncə sıxışdırılmış hiss edirsə və ya ərazisinin işğal olunduğunu düşünürsə, o, sağ qalmaq üçün insanlara hücum edərək özünü müdafiə etməyə çalışır.
İt hücumlarına səbəb ola biləcək başqa bir amil qorxudur. Sahibsiz itlər tez-tez yaşadıqları şəraitə görə daimi qorxu və narahatlıq vəziyyəti ilə üzləşirlər. Bu qorxu, güvənsiz və ya hədsiz hiss etdikləri zaman onların gözlənilmədən çılğınlaşmasına səbəb ola bilər. Bundan əlavə, keçmiş təcrübələri qorxu reaksiyalarını daha da şiddətləndirə və təhdidedici situasiyalarda hücum ehtimalını artıra bilər. Bundan əlavə, aclıq və resursların qorunması da sahibsiz itlərdə aqressiv davranışa səbəb ola bilər. Qida qıtlığı və məhdud resurslar üçün rəqabət itləri sahiblənməyə və aqressiv olmağa vadar edə bilər.
Sahibsiz itlərin ev heyvanlarından fərqli davranışları var ki, bu da onları uşaqlara hücum etməyə daha meylli edir. Hər hansı bir it müəyyən şəraitdə istənilən bir şəxsi dişləyə bilsə də, uşaqların sahibsiz itlər tərəfindən dişləmə riskinin daha çox olmasının xüsusi səbəbləri var. Bunun bir səbəbi, uşaqların öz hərəkətlərində çox vaxt daha ani davranmasıdır. Bu, itin özünü müdafiə etmək üçün təbii instinktlərini işə sala bilir. Uşaqlar, həmçinin, itə necə təhlükəsiz yaxınlaşmaq və ya onunla qarşılıqlı əlaqə qurmaq barədə anlayışdan xəbərsiz  ola və özlərini bilmədən itin təhlükə hiss etməsinə səbəb ola biləcək həssas bir vəziyyətə sala bilərlər.
Üstəlik, uşaqların yüksək səsləri və sürətli hərəkətləri təhlükə və ya sahibsiz itin oynamağa dəvəti kimi qəbul edilə bilər ki, bu da potensial olaraq yanlış şərhə və hücumlara səbəb ola bilər.
Bir it hücumu ilə qarşılaşdığınız uğursuz bir vəziyyətdə özünüzü tapsanız, bunun nəticələri ilə necə effektiv mübarizə aparacağınızı bilmək çox vacibdir. Sahibsiz itlər bəzən qorxu, ərazi instinktləri və ya əvvəlki mənfi təcrübələr səbəbindən aqressiv davranışlar nümayiş etdirə bilərlər. İt hücumu zamanı ilk növbədə təhlükəsizliyinizi təmin etmək və lazım olduqda tibbi yardım almaq lazımdır. Hücumdan sonra hadisəni müvafiq qurumlaravə ya heyvan nəzarətinə bildirmək vacibdir. Hadisəni törədən itin yerini, təsvirini və heyvanı tanımağa kömək edə biləcək hər hansı məlumatı təmin etmək gələcək hücumların qarşısını almaq və ərazidəki başqalarının təhlükəsizliyini təmin etmək üçün çox vacibdir. Xəsarətlər kiçik görünsə də, həkimə müraciət etmək çox vacibdir. İt dişləmələri, xüsusilə düzgün müalicə edilmədikdə, infeksiyalara səbəb ola bilər. Yaranın sabun və su ilə hərtərəfli təmizlənməsi, ehtiyac varsa, tikiş və ya antibiotik kimi əlavə müalicənin tələb olunduğunu müəyyən etmək üçün tibbi müayinədən keçmək tövsiyə olunur. Bir it hücumundan sonra, hadisə nəticəsində yarana biləcək hər hansı bir emosional travmanın aradan qaldırılması da vacibdir".