Reklamlar insanların həyatına necə təsir edir?

Reklamlar hədəf auditoriyaya müraciət edərək, markaların daha çox satış etmək və daha çox müştəriyə çatmasını hədəfləmək üçün hazırlanmışdır. Bəs reklamlar insanlara necə təsir edir, onların satın alma davranışına təsiri nədir? 

Deyə bilərik ki, reklamlar peşəkarlar tərəfindən diqqətlə hazırlanmış ünsiyyət araşdırmalarıdır. Keyfiyyətli reklam kampaniyasının tərkibində strateji planlaşdırıcılar, tədqiqatçılar, kopirayterlər, kreativ direktorlar və qrafik dizaynerlərdən ibarət komanda çalışır. Bu komandadan başqa, brendin marketinq şöbəsinin peşəkarları da mesajı ən yaxşı şəkildə çatdıracaq reklam kampaniyasının yaradılmasında istehlakçılara dəstək olurlar.

Reklam insanları manipulyasiya edir və onlara təsir edir. Onların sayəsində məhsullar insanların beynində yer alır və alış-veriş zamanı insanların beynində peyda olur. 

Psixoloqlar qeyd edir ki, reklamlar insanları ehtiyacı olmasa belə alış-verişə sövq edir. Reklamda məhsulun görünməsi istəyi reklamın keyfiyyəti ilə artır. Reklamların istehlak həvəsini artırması günümüzün postmodern cəmiyyətində adi haldır. Və populyar mədəniyyət vasitəsilə yayılmağa davam edir.

Reklamların təsiri ilə istehlak etməyə başlayan insanlar alış-veriş vərdişlərini dəyişməyə və dəbi izləməyə başlayırlar. Ən çox reklamı olan brendin məhsulları birdən-birə məşhurlaşa bilər. Bu vəziyyət dəb trendini də müəyyən edir. Dəblə ayaqlaşmaq istəyənlər televiziyada ən çox gördükləri məhsulları almaq istəyirlər.

Hər kəs kimi olmaq və başqaları tərəfindən qaçırılmamaq üçün gördüyü hər yeni məhsulu almaq istəyən istehlakçılara təsir edən reklamlar insanların ehtiyaclarına uyğun deyil, brend məhsullar almasına səbəb olur. Bu vəziyyət qənaətcil olmamağa və istehsal əvəzinə yalnız istehlaka yönəlməyə səbəb ola bilər. Reklamların insanlara təsiri insanlarda əsas daxili impulsların oyanması və aktivləşdirilməsi və təsirə məruz qalması nəticəsində davranışların formalaşdırılması şəklindədir. Əsas instinktlərin oyanması və ortaya çıxması bütün insanlarda eyni şəkildə baş verir. İnsan orqanizminin stimullaşdırıcı növünə reaksiyaları insandan insana fərqli təsir və reaksiyalara səbəb ola bilər. Çünki hər bir insanın istəkləri, ambisiyaları və ehtiyacları, eyni stimullara reaksiyaları fərqli ola bilir. Reklamların əsas daxili impulslara təsiri də çox mühüm və böyükdür. Əsas daxili impulslar, instinktlərdən fərqli olaraq mənbəyi, intensivliyi, harada və necə yarandığı məlum olan bütün insanlarda normal şəraitdə eyni şəkildə meydana çıxan və görünən impulslardır. Əsas daxili impulslar eyni şəkildə bütün canlılar üçün ümumidir.

Reklamlar insanların əsas instinktlərinin və əsas daxili impulslarının qarşılanaraq aradan götürülməsi, insanların arzu, istəyi və xoşbəxtliyinə nail olması fikri əsasında hazırlanır.

Sosial ekspert Rəşad Əliyev qeyd edir ki, reklamların əsas ideyası insanlarda ehtiyac, maraq, istək, arzu hisslərini aktivləşdirməkdir. Bu səbəbdən istehsal olunan mal və məhsulların insanların əsas ehtiyacları olacağını və bunlara sahib olduqları zaman arzu və şövqlərinin gerçəkləşərək xoşbəxtliyə qovuşacağını düşünərək insanların diqqətini çəkməyə çalışırlar:

"Reklamlarda ən mühüm elementlərdən biri də reklamın insanlarda estetik, zəriflik və gözəllik hisslərini aktivləşdirə bilməsidir. Bütün reklamlar bu məqsədlə hazırlanır. İnsanlar gözəl, qəşəng, zərif gördükləri, onları təsirləndirən, ehtiyac olmasa belə, xoşbəxt olacağına inandıqları mal və məhsulları almağa çalışırlar.

Reklamın gənclərə də təsiri var. Gənclər daim yenilik axtarışındadırlar. Reklam istehsalçıları gənclərin bu xüsusiyyətindən istifadə edərək, təbliğ etdikləri məhsulların əksəriyyətini gənclər üçün təşkil ediblər.

Uşaqların ən çox təsirləndiyi şeylərdən biri də reklamdır. Reklamların hədəf auditoriyasının 30%-ni uşaqlar təşkil edir. Bu səbəbdən uşaq reklamlarına önəm verilir, həmişə maraqlı işlər görülməyə çalışılır. Uşaqlar daim maraqlı, axıcı və rəngarəng şeylərə cəlb olunurlar. Bunu bilən reklam istehsalçıları tez-tez reklamlarını maraqlı personajlardan istifadə edərək hazırlayırlar. Bu personajlar təxəyyülün məhsulu olan cizgi film qəhrəmanlarıdır. Belə qəhrəmanlar həmişə uşaqların diqqətini cəlb etməyi bacarıblar. Hətta statistika belə göstərir ki, araşdırmalara əsasən, cizgi filmi qəhrəmanlarının oynadığı reklamların digər reklamlara nisbətən daha maarifləndirici və səviyyəli olduğu üzə çıxıb. Məsələn, çips reklamı, süd reklamı, şokolad reklamı və s.

Uşaqlar geniş təsəvvürə malik canlılardır. Ona görə də bu tip gülməli reklamlara böyük zövqlə baxırlar.

Nəticə olaraq, uşaqların reklamlara bu qədər cəlb olunmasının səbəbi onların çox geniş və rəngarəng xəyal dünyalarının olmasıdır.

Reklamlar uşaqların alış həvəsini artırır. Reklamlarla uşaqların yemək vərdişləri arasında güclü əlaqə var.

Psixoloqlar da bildirir ki, reklamlar uşaqlarda gördüyü hər şeyi əldə etmək istəyi yarada bilər. Xüsusilə, şişirdilmiş reklamların uşaqlarda təhrif olunmuş anlayışlar yarada biləcəyi, beləliklə, reallıqla təxəyyülü ayırd edə bilməyəcəyi iddia edilir.

10-15 yaş arası yaş qrupu üçün daha çox geyim və elektron mallar əhəmiyyətlidir. Buna görə də bu yaş qrupu belə məhsulların reklamlarına baxır. 18-21 yaş arası yaş qrupları isə müxtəlif arzu və istəklərin daha çox inkişaf etdiyi və böyüdüyü yaşlardır. İndi gənclərin arzusu kulminasiya nöqtəsinə çatıb. Bu yyaş arası gənclərin avtomobil və motosikl kimi motorlu nəqliyyat vasitələrinə meylli olub və onların üzərində çəkilən reklamlara daha çox baxdığı məlum olmuşdur.

Reklam mizan-səhnələrində həyat tərzi, ana, ata və uşaq tipləri, bu tiplərin duyğuları, düşüncələri, davranışları və rəftarları ümumiyyətlə uşaqlar üçün bir model təşkil edir. Bu baxımdan reklamın uşağın inkişafı və sosiallaşmasında mühüm rolu var. Reklamların uşaqlara təsiri uzunmüddətli perspektivdə varlığını göstərməklə, uşağın şəxsiyyətinin formalaşmasında təsirli olur. Qərb ölkələrində hər uşaq ildə orta hesabla 900 saat televiziya qarşısında keçir və bu müddət ərzində ən azı 10 min reklam filminə baxır". 

Psixoloq Ülkər Məmmədli də bildirir ki, reklamların insanlar üzərində bir sıra mənfi təsirləri vardır:

"Araşdırmalar göstərir ki, çox televizora baxan uşaqlar daha çox oyuncaq və ya digər məhsullara daha çox tələb edirlər. Uşaqlar yeniyetməlik çağına qədər reklamları marketinq mesajı kimi tanıya bilməz, yəni bu mesajları, şişirtmələri fakt kimi qəbul edib bu məhsulları almağı tələb edə bilərlər.

Reklam çox vaxt gözəllik məhsullarını tanıtmaq üçün yaraşıqlı gənc qadınlardan istifadə edir. Yalnız açıq dərili qadınlardan istifadə normaya çevrilərək, açıq dərili qadınların cəmiyyətdə gözəl və məqbul olduğu stereotipini yaradıb. Eynilə, bəzi reklamlar incə bədənin sağlam və gözəl olması stereotipini davam etdirir. Bu cür reklamlar insanları, xüsusilə də uşaqları xarici görünüşlərindən xəbərdar edə və mənfi bədən imicini formalaşdıra bilər. Bunlar anoreksiya kimi yemək pozğunluqlarına da səbəb ola bilər.

Reklamlar bəzən uşaqları təhlükəli davranışlara da həvəsləndirə bilər. Reklamlarda istehlakçıları cəlb etmək üçün çox vaxt yalan iddialar və ya şişirdilmiş məzmun var. Uşaqlar da bunların doğru olduğuna inanır və evdə təhlükəli görüntüləri təqlid etməyə çalışırlar ki, bu da reklamların mənfi təsirlərinə aid edilir.

Uşaqlar üçün reklamların 50%-i qida, 80%-nin isə tərkibində şəkər, yağ və duz olan zərərli qidalardır. Reklam, müəyyən bir içki və ya fast food istehlakının uşaqları uğurlu və ya xoşbəxt etdiyi barədə yanlış fikir təqdim edir.

Bu cür reklamların təsiri altında uşaqlar daha çox qeyri-sağlam qida alışını tələb etməyə meyllidirlər ki, bu da piylənməyə səbəb olur.

Bir məhsulun digərlərindən nə qədər üstün və ya daha yaxşı olduğunu göstərmək üçün reklam tez-tez məhsulları ələ salır və ya müqayisə edir. Uşaqlar bu reklamlardan təsirlənə bilər və özlərini həmyaşıdları ilə müqayisə etməyə və ya başqalarından üstün və ya aşağı olduqlarına inanmağa başlaya bilərlər. Bu cür davranış onların özünə inamını azalda və ya başqalarından üstün hiss etmələrinə səbəb ola bilər.

Reklamın uşaqlar üzərindəki zərərli təsirlərinin aradan qaldırılmasında əsas rolu valideynlər oynayır. Övladlarının şüurunun təsirlənməsinin qarşısını almaq onların öz ixtiyarındadır. Bu gün reklamlar təkcə televiziya ilə məhdudlaşmır, onlar internetə, onlayn oyunlara və hətta dərs kitablarına və materiallarına nüfuz edir. Ona görə də valideynlər çox diqqətli olmalı və övladlarının reklamlara məruz qalmasını məhdudlaşdırmalıdırlar".

Röyalə Xəyal