İntihar insanın könüllü olaraq həyatına son qoyması kimi müəyyən edilir. Psixoloqlar bildirir ki, bu, insanın özünə yönəlmiş aqressiya vəziyyətidir. Cəmiyyətdəki stresli həyat şəraitinə reaksiya verən normal insanlardan tutmuş, ağır psixi pozğunluqları olanlara qədər geniş əhali təbəqəsində müşahidə oluna bilər. İntihar halları cəmiyyətdən cəmiyyətə dəyişir. Xroniki fiziki xəstəliyin olması da bütün yaş qruplarında intihar üçün risk faktorudur.
Mütəxəssislər bildirir ki, fiziki xəstəliklər arasında ən çox intiharla əlaqəli olanlar xərçəng, dializ xəstəlikləri və QİÇS-dir. 2014-cü ildə Fransada aparılan ölümdən sonrakı araşdırmada, çoxvariantlı analizlərdən sonra xərçəngin varlığında intihar riskinin artdığı müəyyən edilmişdir. Araşdırmalar göstərir ki, xərçəngli xəstələrdə intihar riski digər xəstə qruplarına nisbətən orta hesabla iki dəfə yüksəkdir.
Xərçəng müasir tibbin ən mühüm və aktual problemlərindən və demək olar ki, bütün ölkələrdə ölümə səbəb olan ilk 10 səbəbdən biridir. Araşdırmalar göstərir ki, bu xəstəlik ölümə səbəb olan xəstəliklər arasında 7-8-ci yeri tutur və ölüm səbəbi kimi ürək-damar xəstəliklərindən dərhal sonra gəlir.
Psixoloq Ülkər Məmmədli bildirir ki, xərçəng fiziki xəstəlik olmaqla yanaşı, sıx psixi və psixososial komponentləri olan sağlamlıq problemidir:
"Bu xəstəliyin yaratdığı fiziki, psixoloji və sosial-iqtisadi problemlər, həyat keyfiyyətini aşağı salır, həyatdan məmnunluğun qarşısını alır, narahatlıq, qorxu, ümidsizlik, depressiya və intihara səbəb olur. Xərçəngin digər cəmiyyətlərdə olduğu kimi bizim cəmiyyətimizdə də qorxu və ümidsizliyə səbəb olduğu məlumdur.
Xəstələr xərçəngə müalicəsi olmayan qorxulu, ağrılı bir xəstəlik kimi baxırlar. Fiziki pisləşmə, ağrının təsirsiz idarə edilməsi və alınan müalicələrin yan təsirləri xərçəngli xəstələrdə ciddi stress yaradır və intihar riskini artırır. Xəstələr sağalmaz xəstəlikdən əziyyət çəkmək əvəzinə intihar etməyi seçirlər və belə hesab edirlər ki, intiharla ölmək daha dinc ölümdür. 2009-cu ildə İngiltərədə aparılan bir araşdırmada xərçəng səbəbilə ağrıları olan və ya nəfəs alma və qidalanmaq  kimi həyati funksiyaları pozulan xəstələrdə intihar riskinin daha yüksək olduğu müəyyən edilmişdir. Xərçəng diaqnozunun qoyulması emosional stressə səbəb olur və bir çox xəstələr üçün travmatikdir. Bir çox araşdırmada xərçəng diaqnozunun intihar riski ilə əlaqəli olduğu və xərçəng xəstələrinin intihar riskinin 1-20 arasında olduğu müəyyən edilmişdir. Bu isə ümumi əhali ilə müqayisədə dəfələrlə yüksəkdir.
Ailə vəziyyəti intihar riskinin mühüm determinantıdır. Tədqiqatlar göstərir ki, subay xərçəng xəstələri evlilərə nisbətən daha çox intihar düşüncəsinə malikdirlər. Evlilik xəstələr üçün mühüm sosial dəstək mənbəyidir. Evli olmaq xərçəng xəstələrinin həm fiziki, həm də emosional dəstək almasını asanlaşdırır. Bundan əlavə, boşanmış, dul və ya tərk edilmiş xərçəng xəstələrinin intihar riskinin daha yüksək olduğu müəyyən edilmişdir.
Aşağı gəlir səviyyəsi xərçəng xəstələrinin intiharı üçün digər risk faktorudur. İşdə işləmək xəstələrə təkcə iqtisadi deyil, həm də emosional dəstək verir. İşi olan, həmkarlarının dəstəyi xərçəng kimi bir çox funksiya itkisinə səbəb olan bir xəstəliyi olan insanın qabiliyyəti, o insanın normallıq hisslərini qoruyub saxlamasına və həyatına nəzarət etməsinə kömək edir. Bu vəziyyət fərdin həyat motivasiyasını artırır. Peşə fərdin şəxsiyyəti və cəmiyyətdəki özünə hörməti ilə əlaqələndirilir. Peşəkar şəxsiyyətin itirilməsi narahatlıq və depressiyanın mühüm səbəbidir. İşsiz xəstələrdə depressiya və intihara daha çox rast gəlinir.
Xərçəng xəstələrinin təhsil səviyyəsi ilə intihar meylləri arasında əlaqə araşdırıldığında, təhsil səviyyəsi aşağı olan xəstələrin də intihar riskinin daha yüksək olduğu müəyyən edilmişdir. Təhsilli xəstələrin özünə inamı daha yüksəkdir və hadisələrə daha optimist baxırlar.
Xərçəng milyonlarla insanın ölümünə səbəb olan fiziki bir xəstəlik olmaqla yanaşı, insanın psixoloji sağlamlığına da təsir edir. Xərçəng xəstələrində qorxulu diaqnoz, müalicənin yan təsirləri və ağrı səbəbiylə psixi pozğunluqlar çox rast gəlinir. Xərçəng kimi həyati təhlükəsi olan bir xəstəliyə sahib olmaq əksər insanlarda depressiyaya səbəb olur. Depressiya xərçəng xəstələrinin həyat keyfiyyətinə, şəxsi baxımlarına, müalicə öhdəliklərinə və müalicəyə uyğunluğuna mənfi təsir göstərir. Psixiatrik problemlər daha çox xərçəng xəstələrinin proqnozunun pisləşməsinə, intihar düşüncələrinin yaranmasına və hətta intihara cəhd etmələrinə səbəb olur. 2014-cü ildə hematoloji bədxassəli xəstələrlə aparılan bir araşdırmada xərçəng növündən və ölümdən asılı olmayaraq, əvvəllər psixi xəstəliyi olan xəstələrdə intihar riski və cəhdinin daha yüksək olduğu müəyyən edilmişdir. Araşdırmalar göstərmişdir ki, major depressiya xərçəng xəstələrində yaygındır və intihara səbəb olur. Xərçəng xəstələrinin əksəriyyətində demoralizasiyanın depressiya olmadan müşahidə edildiyi bildirilmişdir. Xəstələrin fikrincə, xərçəng diaqnozunun mənası gələcəyin qeyri-müəyyənliyidir. Ümid hissi də gələcəklə və gələcəkdə xoşbəxtlik hiss etməyin vacibliyi ilə sıx bağlıdır. Ümid xərçəng xəstələrinin müalicəni davam etdirməsinə və özlərini yaxşı hiss etmələrinə imkan verən mühüm mənbədir. Bununla belə, ümidsizlik mənfi təsir, gələcəklə bağlı mənfi gözləntilər və motivasiyanın itirilməsi ilə xarakterizə olunur. Ümidsizlik yeni vəziyyətlərin mənfi qiymətləndirilməsinə səbəb olur və mübarizə bacarıqlarını zəiflədir. Xüsusilə terminal xərçəng xəstələrində ümidsizlik hissi çox olur.
Ümid insanlara yaşamaq üçün enerji verir. Xərçəng xəstələrində mübarizə strategiyalarının hazırlanması xəstələrin vəziyyətlərinə uyğunlaşmasına kömək edir. Bu, xəstələrdə depressiya, depressiya əhval-ruhiyyəsi və intihar düşüncələrini azaldıcı təsir göstərir.
Xərçənglə müşayiət olunan psixi problemlərlə bağlı digər problemlərdən biri olan xəstələrdə görülən yuxu pozğunluğu, iştahsızlıq, enerji itkisi, yorğunluq kimi simptomların kimyaterapiyanın yan təsirindən, yoxsa müşayiət olunan psixi problemdən qaynaqlandığı aydın deyil. Xərçənglə müşayiət olunan psixi problemlərin vaxtında aşkar edilməməsi həm farmakoloji, həm də psixoterapevtik müdaxilələri gecikdirir. Buna görə də xəstələrin baxım və müalicəsində vahid yanaşmanın intihar riskini azalda biləcəyi düşünülür və xəstələrin bu cür müalicəyə ehtiyacı olduğu vurğulanır.
Proqnozu zəif olan və lokallaşdırılmayan xərçəng xəstələrində intihar riskinin daha yüksək olduğu aşkar edilmişdir. Xəstələr remissiya dövrünə daxil olana qədər stress və ümidsizlik hisslərini çox yaşayırlar. Mütəxəssislər tərəfindən aparılan başqa bir araşdırmada xəstələrin şişin yayılması azalana qədər şiddətli stress və yüksək səviyyədə ümidsizlik yaşadıqları müəyyən edilmişdir. Xərçəng xəstələrində təkrarlanma qorxusu da ciddi stress yaradır və intihar riskinə səbəb olur. Bundan əlavə, xərçəngin yer aldığı anatomik bölgənin əhəmiyyətli olduğunu göstərən araşdırmalar var. İntihar riskinin ağciyər, mədə və baş-boyun xərçənglərində daha yüksək olduğu aşkar edilmişdir. Ağciyər xərçəngi olan xəstələr hematoloji bədxassəli şişləri olan xəstələrlə müqayisə edilib və ağciyər xərçəngi olan xəstələrin daha çox psixoloji stress yaşadıqları məlum olub.
İntihara aid edilən mənalar mədəniyyət və inanclara görə dəyişir. Müxtəlif dinlərdə din və intihar arasındakı əlaqə araşdırılmış və axirət inancı kimi bəzi inanclarla bağlı dinin intiharın qarşısını aldığı müəyyən edilmişdir.
Xərçəng çarəsizlik, qorxu, ölüm kimi hissləri oyadan bir xəstəlikdir. Xərçəng diaqnozu fərdin mənlik anlayışını təhdid edə, fərdin çarəsiz və gücsüz hiss etməsinə səbəb ola bilər. Bu zaman xəstə qəzəb, ümidsizlik, depressiya və s. kimi reaksiyalar göstərə bilər. Bu prosesin öhtəsindən həmişə uğurla gəlmək mümkün deyil. Bunun üçün bir neçə mərhələlərdən keçmək lazımdır.
Birinci mərhələ inkardır. Bu mərhələdə xəstənin inkar tələbinə hörmət etmək, səbirli olmaq və lazım olduğu qədər inkara icazə vermək vacibdir. Sonrakı mərhələdə adətən qəzəb hissi olur. Bu dövrdə tibb mütəxəssislərinin dözümlü, səbrli olması və xəstənin qəzəbini şəxsi qəbul etməməsi vacibdir. Qəzəb mərhələsi inkar mərhələsinin əksinə olaraq, ailə və səhiyyə çevrəsinin öhdəsindən gəlməsi çox çətin bir mərhələdir. Müalicəni aparan həkimin və digər tibb işçilərinin xəstənin qəzəbini ortaya qoymasına icazə verməsi və müdafiə olunmaması bu mərhələnin müvəffəqiyyətlə aşılmasını təmin edəcək.
Bundan sonrakı mərhələ müalicəyə sadiq qalma və xəstələr üçün səy göstərmə dövrüdür.
Dördüncü mərhələ depressiyadır və xəstə çox sıx itki hissi keçirir. Bu dövrdə depressiyanın yaratdığı intihar düşüncələri nəzərə alınmalıdır.
Son mərhələ qəbuldur. Çox az xəstə son mərhələyə çatmağı bacarır. Əksər xəstələr bu mərhələləri ardıcıl olaraq yaşamırlar, bir mərhələdən digərinə keçidlər baş verə bilər. Xəstəyə yaxınlaşarkən tibb bacısı bu mərhələləri bilməli və ona uyğun olaraq xəstəyə yaxınlaşmalıdır. Bundan əlavə, xəstələrin təcrübələri, duyğuları, problemləri, öhdəsindən gəlmə və problem həll etmə üslubları nəzərə alınmalıdır. Tibb işçisi xəstənin düşüncə tərzini və avtomatik düşüncələrini qiymətləndirməli, fərdlərin keçmiş həyat təcrübələrini və dəstək mənbələrini müzakirə etməlidir.
İntihar insanın sıx dilemmalara malik olduğu və özünü tənha hiss etdiyi bir prosesdir. Bu səbəbdən tibb bacısının xəstə ilə ünsiyyət qurarkən empatik, qoruyucu və dəstəkləyici bir rəftar göstərməsi vacibdir. Xəstə başa düşüldüyünü hiss etdikdə, yaşadığı hisslər haqqında izahat verəcəkdir. Xəstənin özünü ifadə etməsini asanlaşdıracaq aydın suallar verməklə hisslərini ifadə etməsi ona uyğun bir yanaşma olacaqdır".

Röyalə Xəyal