İbtidai insan-hay sürüsünün tiqran (tiqr) tayfaları ilə etnogenetik bağlılığı (II məqalə)
Qismət Yunusoğlu,
Bakı Dövlət Universitetinin müəllimi
Şərqi Afrikada Həbəş dağlıq yaylasının şimalında, Həbəşistan Federativ Respublikasının ərazisndə (1,1 mln.kv.km) milli-mədəni muxtariyyət statusunda yaradılmış Tıqray vilayətinin (sahəsi 41,4 min kv.km) silahlı-yaraqlı dəstələri "öz müqəddaratlarını təyin etmək hüqüqunu" bəhanə gətirərək 2018-ci ilin yayında mərkəzi federal qüvvələrinə qarşı separatçı-terror əməliyyatları keçirərək müstəqil dövlət yaradacaqlarını elan etmişdilər. Lakin, biabırcasına məğlubiyyətə uğrayaraq təslim aktını imzalamağa məcbur edildilər. Qərbi Azərbaycanın müasir sərhədləri hüdudunda 1918-ci ildə hay kilsəsi, rus-daşnak siyasi-hərbi qüvvələrinin birgə səyi ilə yaradılmış, 1920-ci, 1922-ci,1929-cu... illərdə Azərbaycan SSR-nin bitişik inzibati-ərazi vahidlərinin torpaqları hesabına 29 min kv.km sahəyə çatdırılmış "Ermənistan" adlı uydurma qurumun əhalisi hesab edilən müasir hayların eneolit və neolit (təqribən 8-10 min əvvəl) dövrlərində Şərqi Afrika bölgəsinin əsasən Həbəş dağlıq yaylasında ibtidai insan sürüləri halında məskunlaşmış tiqran, tiqr, tiqrau, tiqray, hayasa....qəbilə-tayfa toplumunun (protohayların) xələfləri olması barədə antik və qədim dövr mütəfəkkirlərinin, tarixçi, coğrafiyaşünas, arxeoloiq.. tədqiqatçılarının əsərlərində, dini-sxolostik mənbələrdə, kilsə və kitabxana məxəzlərində kifayət qədər təsdiqedici məlumatlar verilmişdir.
Əvvəlki yazılarımızda bu barədə ədəbiyyat bilgiləri verildiyindən təkrar etmədən daha mühüm nəticələri nəzərinizə çatdırırıq.
İlk növbədə protohay insan sürüsünün əcdadları hesab edilən tiqr, tiqran, tiqrau...tayfalarının etnomilli, etnogenetik, bioloji-fizioilji və psixoloji irqi-irsi morfogen bağlılığının haylarla eyniliyi bir daha bu toplumun ümumi etnostukturu kimi qəbul edilir.
Hazırda Tıqray muxtar vilayətində (Həbəşistanın 12 inzibati-ərazi vahidindən biri) cərəyan edən ictimai-siyasi hadisələrin təhlili timsalında bu müqayisə protohay-tiqran-hay etnokökünün bioloji bütövlüyünü bir daha sübut edə bilər.
Qədim Aksum çarlığının (II-XII əslər) ərazisinin bir hissəsini, Tekeza çayı hövzəsini tutan Tıqray vilayəti əhalisinin 95 faizə qədəri protohay sürüsününm xələfləri olmuş tiqr, tiqran və tiqrau qəbilə-tayfasına məxsus, qalanları isə amxara, irobı, afar, aqau, oromo...etnik toplumuna aiddir, cəmi sayı 4,5 milyon nəfər, dini inanclarına görə xristianlardır (ölkə üzrə əhalinin 7,3 faizi). Şimalda Eritreya Respublikası, qərdbdə Sudan dövləti, cənubda Amxara, şərqdə isə Afar vilayətləri ilə həmsərhəd olan vilayətin paytaxtı Mekele şəhəridir.
Şərqi Afrikanın qədim tayfa-qəbilə ittifaqları ilə sıx bioloji-fizioloji assimlyasiya prosesinə məruz qalan tıqray-tiqran tayfası (ilkin protohay-ibtidai insan sürüsü-hayların sələfləri) sayca üstünlükdən və əlverişli coğrafi mövqedən istifadə edərək 2018-ci ildə mərkəzi Həbəşistan federal hökumətinə qarşı mürtəce-separatçı cəbhə-"Tıqray Azadlıq Cəbhəsi" yaradaraq (başçısı vilayət rəhbəri Debretsion Qeberemaykl olmaqla) ölkənin ərazi bütövlüyünə qarşı silahlı qəsd-pozuçuluq əməliyyatları keçirmişlər, ayrıca dövlət yaratmaq, mərkəzi hakimiyyətə tabe olmamaq planına uyğun.
Terrorçu-seperatçı bu təşkilat ilk dəfə 1972-ci ildə ölkə paytaxtı Əddis-Əbəbə şəhərində tiqran-tıqray tələbələrinin Assosiasiyasında Tıqray vilayətinin müstəqil "Böyük Tırqay Respublikası"nın (həm də qonşu Afara vilayəti torpaqlarının bir hissəsi hesabına) yaradılması ideyası ilə təşəkkül tapmış, 1975-ci ildə seperatizm ideologiyasına əsaslanan Tıqray azadlığı uğrunda Xalq Cəbhəsinə çevrilmişdir. Pozuculuq fəaliyyətini genişləndirən bu təşkilat ölkə üzrə bütün xalqların öz müqəddaratını müəyyən etmək hüqüqu uğrunda mübarizə xəttini də ideoloji prinsiplərinə daxil etmişlər.
Həbəşistan parlamenti tərəfindən terror dəstəsi kimi tanınan "Tıqray Azadlıq Cəbhəsi"nin rəhbəri silahlı dəstələr və onları dəstəkləyən qəbilə-tayfa birlikləri qarşısında çıxış edərək söyləmişdir ki, düşmən qarşısında tiqran-tıqray xalqının əyilməsini hələ heç kim görməmişdir...
Bu terrorçu qruplaşma Həbəşistan dövlətinin çoxmillətli konfesiyasından istifadə edərək qəbilələr-tayfalararası münaqişənin kəskinləşməsini əsas hədəf kimi seçmişdir.Təsadüfi deyil ki, 11 dekabr 2015-ci ildə Əddis-Əbəbə şəhərinin məscidində Cümə namazında törətdikləri partlayışda 17 nəfər ciddi yaralanmışdır.
2020-ci ilin 12 oktyabrında May-Kadera şəhərində "Amnesty İnternational" beynəlxalq qeyri-hökumət təşkilatı elan etmişdir ki, Tıqray vilayəti Afrikada ən qaynar münaqişə ocağıdır, "Tıqray Azadlıq Cəbhəsi"nin silahlıları yüzlərlə dinc insanı amansızlıqla qətlə yetirmişlər...
Həmin ilin sentyabr-oktyabr aylarında fedreal hərbi qüvvələrin hücumuna qarşı qarşıdurmada geri çəkilən "Tıqray Azadlıq Cəbhəsi"nin dəstələri 9 noyabrda qonşu vilayətin kəndlərinə (May-Kadera qəsəbəsinə) gizlincə daxil olmuş, silahsız əhalini əsir aparmış, kənd təsərrüfatı işçilərini girov götürmüşlər, yüzlərlə dinc sakini amansızcasına qətlə yetirmişlər.
Terrorçu birləşmənin rəhbəri D.Qeberemaykl "Franse-Presse" agentliyinə müsahibəsində həyasızcasına demişdir ki, bu hücumlardan onun xəbəri yoxdur, dinc sakinlərin ölümünə səbəb isə hava hücumundan müdafiə federal qüvvələrinin Mekele və Addi-Qarat şəhərlərinə etdikləri aviazərbələrdir. Hansı ki, 14 noyabrda "Tıqray Azadlıq Cəbhəsi" qonşu Amxara vilayətinin şimalındakı federal hava qüvvələrinin müdafiə etdiyi iki hava limanın aviazərbələr endirmiş (bildiriblər ki, guya bu cavab zərbəsidir) və bəyan ediblər ki, Tıqray vilayətinə qarşı hücumlar kəsilməyənə kimi bu cür hücumlar olacaqdır.
Bundan bir gün sonra Eritreya Respublikasının paytaxt Asmera şəhər aeroportuna edilən hücumu isə seperatçı-terrorçular ona görə etmişlər ki, bu dövlət Həbəşistan mərkəzi hökumətini müdafiə etmişdir.
Eritreya dövləti (6 milyon nəfər əhalinin 55 faizi tiqrau, 30 faizi tiqre tayfalarıdır) ilə Həbəşistan arasındakı ümumi 600 km-lik sərhəddin 300 km-ə qədəri Tıqray vilayəti ilədir. Bu dövlətə qarşı da Tıqray vilayəti ərazi iddiaları irəli sürümüş, 1998-2000-ci illər ərzində silahlı terror hücumları, qanlı toqquşmalar yaratmış, 80 min insanın ölümünə səbəb olmuşlar.
Tıqray vilayəti rəhbərliyinin və silahlı "Tıqray Azadlıq Cəbhəsi"nin regionda sabitliyin, daimi sülhün və əmin-amanlığın kobudcasına pozulmasına yönəlik fəaliyyəti nəticəsində həmin dövrdə Sudan dövlətinin ərazisinə 27 min nəfər tiqran-tıqray qaçqınının sığındığını ABŞ-ın Boston Universiteti yanındakı World Peace Foundtation mərkəzinin icraiyyə direktoru Aleks de Vall bildirmişdir.
Həbəşistan Federativ Respublikasının ali hakimiyyət orqanlarında, hərbi-siyasi qurumlarında mühüm vəzifələr tutan "Tıqray Azadlıq Cəbhəsi"nin üzvlərinin mövqeyi 2018-ci ilədək (ölümünədək) güclü olmuşdur, çünki onların nümayəndəsi Meles Zenaui Asres (1955-2012) 1991-1995-ci illərdə ölkə prezidenti, 1995-2012-ci ilədək isə baş nazir idi. Həbəşistan Federativ Respublikasının amxara tayfasından olan imperatoru Hayle Selassiyenin (1892-1975) 1974-cü ildə devrilməsində, ilk prezident Menqistu Hayle Mariamın (1937) hakimiyyətdən uzaqlaşdırılmasında (1991) "Tıqray Azadlıq Cəbhəsi"nin rolu böyük olmuşdur.
Digər xalqların narazılığı nəzərə alınmaqla 2018-ci ildə oromo tayfasının nümayəndəsi Abiy Əhməd Əli (1976, müsəlman, 2019-cu ildə Nobel Sülh mükafatı laureatı) baş nazir seçildi, ilk gündən dövlət miqyasında geniş islahatlar aparıldı, korrupsiyaya qarşı mübarizə tədbirləri genişləndirildi-gücləndirildi, Eritreya ilə 20 illik qarşıdurmaya (bu qartşıdurma da Tıqray vilayəti ilə sərhəddəki ərazi iddialarından irəli gəlmişdir) son qoyuldu...
Tiqran, tiqr, tiqrau, tiqray... qəbilə-tayfa üzvlərindən ibarət olan "Tıqray Azadlıq Cəbhəsi" mərkəzi hökumətdə baş verən bu dəyişikliklə razı olmayaraq (Eritreyanı əbədi düşmən hesab edərək) silahlı müqaviət, seperatizm, ölkənin ərazi bütövlüyünə yönəlik təhdidlər...yolunu seçdilər.
2018-ci ildə yaradılan yeni hökumətdə yer tuta bilməyən, Həbəşistan dövlətinin sabiq rabitə naziri, tıqray-tıqrau tayfasından olan Qetaçu Reda Bi-Bi-Si efirinə müsahibəsində "Tıqray Azadlıq Cəbhəsi"nin əməllərinə haqq qazandıraraq demişdir:
-Ölkəni düzgün idarə edə bilməyənlər Tıqray vilayətini və xalqını günah keçisi hesab edirlər...
Şərqi Afrikanın əski tiqran, tiqr, tiqrau, tıqray... qəbilə-tayfalarının xələfləri ilə ibtidai protohay sürüsünün müasir irqi-irsi davamçıları hayların etnogenetik birliyi, ictimai düşüncə, təbiətin və dünyanın dərki... xüsusiyyətləri necə də eynidir, çünki bir morfobioloji-morfofizioloji kökdən qidalanır.
Həm də Tarix, Zaman və Məkan ölçülərindən asılı olmayaraq dünyada çox hadisələr, olaylar bir-birə oxşar və təkrar olunandır...