İrana mümkün hərbi müdaxilə neft bazarını silkələyə bilər: Azərbaycanı nə gözləyir?-ÖZƏL

" ABŞ-ın İrana qarşı genişmiqyaslı hərbi əməliyyatları bərpa etməsi ilk növbədə dünya neft bazarında təklifin azalması, daşınma risklərinin artması və enerji qiymətlərində kəskin dalğalanmalarla nəticələnə bilər. Azərbaycan üçün isə bu proses həm əlavə neft gəlirləri əldə etmək imkanı, həm də inflyasiya, nəqliyyat xərcləri və regional ticarət baxımından ciddi risklər yarada bilər. "Axios"un 7 oktyabr 2026-cı il tarixli məlumatına görə, Pentaqon ABŞ Mərkəzi Komandanlığına İrana qarşı mümkün genişmiqyaslı hərbi əməliyyatlara hazırlığı tamamlamağı tapşırıb. Bununla belə, məlumatda prezidentin hücum barədə yekun qərar vermədiyi və konkret əməliyyat tarixinin müəyyənləşdirilmədiyi bildirilir.
Dünya neft bazarına mümkün təsirlər
Hərbi əməliyyatların bərpası ilə bağlı əsas risk İranın neft hasilatı və ixracının azalması, eləcə də Hörmüz boğazından enerji daşımalarının daha da məhdudlaşmasıdır. Beynəlxalq Enerji Agentliyinin məlumatına görə, 2025-ci ildə dünya üzrə dəniz yolu ilə daşınan neftin təxminən dörddə biri bu boğazdan keçib. Buna görə həmin marşrutda yaranacaq ciddi fasilələr qlobal enerji təchizatına birbaşa təsir göstərə bilər".

Bu fikirləri Liberal İqtisadçılar Mərkəzinin sədri, iqtisadçı  Akif Nəsirli Olaylar.az-a açıqlamasında söyləyib:

"Qiymətlərə təsir üç əsas ssenari üzrə qiymətləndirilə bilər:

- Məhdud hərbi əməliyyatlar: İranın enerji infrastrukturuna zərbələr endirilsə, lakin Hörmüz boğazında daşımalar davam etsə, neft qiymətlərində ilkin sıçrayış və yüksək volatillik yarana bilər. Gərginlik tez səngiyərsə, qiymətlər yenidən aşağı düşə bilər.
- İranın neft ixracının ciddi azalması: Bazara çıxarılan neftin həcmi azaldıqca alıcılar alternativ mənbələr uğrunda rəqabəti gücləndirəcək, bu da qiymətləri daha uzun müddət yüksək saxlaya bilər.
- Hörmüz boğazında genişmiqyaslı fasilə: Bu, ən ciddi ssenaridir. Neftlə yanaşı mayeləşdirilmiş təbii qazın daşınmasına da təsir göstərə, sığorta haqlarını və tanker daşımalarının qiymətini artıra bilər. Beynəlxalq Enerji Agentliyi regiondakı mövcud münaqişənin artıq qlobal enerji təchizatında ciddi fasilələr yaratdığını bildirir.
  Oktyabrın 9-da "Reuters" Brent markalı neftin qiymətinin 102,6 dollar/barel olduğunu, ABŞ-ın İrana yaxın müddətdə hücum etməyəcəyi barədə açıqlamaların isə bazarda qiymətləri aşağı saldığını yazıb. Bu, neft bazarının yalnız faktiki təchizat itkisinə deyil, hərbi əməliyyatların başlanması ehtimalına da həssas olduğunu göstərir.
  Neft gəlirlərinin artması. Dünya bazarında qiymətlərin yüksəlməsi Azərbaycan üçün ixrac gəlirlərinin və dövlət büdcəsinin neft-qaz gəlirlərinin artması imkanını yaradır. Beynəlxalq Valyuta Fondu da 2026-cı ilin aprelindəki qiymətləndirməsində Yaxın Şərq müharibəsi fonunda yüksək karbohidrogen qiymətlərinin Azərbaycanın büdcə və xarici balans mövqeyini qısamüddətli dövrdə gücləndirə biləcəyini qeyd edib. Bununla yanaşı, ölkədə hasilatın azalması bu müsbət effekti məhdudlaşdıra bilər.
  Burada mühüm məqam odur ki, dünya bazarında neftin bahalaşması Azərbaycanın gəlirlərini avtomatik olaraq eyni nisbətdə artırmır. Nəticə ixrac edilən neftin faktiki həcmi, onun satış qiyməti, keyfiyyət fərqləri və daşınma xərclərindən asılıdır.
  Enerji ixracının təhlükəsizliyi. Azərbaycanın neft ixracı əsasən Bakı-Tbilisi-Ceyhan (BTC) boru kəməri, həmçinin Bakı-Supsa və Bakı-Novorossiysk marşrutları vasitəsilə həyata keçirilir. Təbii qaz isə Cənub Qaz Dəhlizi vasitəsilə Türkiyə və Avropa bazarlarına çatdırılır. Bu marşrutların əsas üstünlüyü Azərbaycanın enerji ixracını birbaşa Hörmüz boğazından asılı etməməsidir.
  Lakin bu, Azərbaycanın regional gərginlikdən tam qorunduğu anlamına gəlmir. Müharibənin genişlənməsi sığorta haqlarını, gəmi və yükdaşıma xərclərini, enerji layihələri üzrə maliyyələşmə xərclərini artıra bilər. Bundan başqa, regionda təhlükəsizlik risklərinin yüksəlməsi yeni investisiya qərarlarını ləngidə bilər.
  Nəqliyyat və logistika marşrutları. İran ətrafında hərbi gərginlik Azərbaycanın tranzit imkanlarına ikitərəfli təsir göstərə bilər. Bir tərəfdən, İran ərazisindən keçən yük daşımalarında təhlükəsizlik riskləri və gecikmələr artarsa, alternativ marşrutlara, o cümlədən Azərbaycan üzərindən keçən Orta Dəhlizə maraq yüksələ bilər. Digər tərəfdən, regional münaqişə genişlənərsə, sığorta və nəqliyyat xərclərinin artması, sərhəd prosedurlarının sərtləşdirilməsi və ticarət dövriyyəsinin zəifləməsi tranzit üstünlüklərini azalda bilər.
  İnflyasiya və əhalinin xərcləri. Azərbaycan neft ixracatçısı olsa da, qlobal enerji qiymətlərinin artması iqtisadiyyat üçün yalnız müsbət nəticələr yaratmır. Beynəlxalq daşımaların, yanacağın, gübrələrin və digər idxal məhsullarının bahalaşması istehsal və logistika xərclərini yüksəldə bilər. Bu isə ərzaq və qeyri-ərzaq məhsullarının qiymətlərinə təzyiq göstərə bilər. BVF də enerji qiymətlərinin yüksəlməsinin Azərbaycanın xarici və fiskal mövqeyini gücləndirməklə yanaşı, inflyasiya risklərini artıra biləcəyini vurğulayıb.
  Nəticə etibarilə, ABŞ-ın İrana qarşı genişmiqyaslı əməliyyatları bərpa etməsi Azərbaycan üçün neft gəlirlərinin artması imkanı ilə yanaşı, qiymət sabitliyi və regional logistika baxımından risklər yaradır. Azərbaycanın əldə edəcəyi iqtisadi faydanın miqyası neftin dünya bazarındakı qiymətindən əlavə, ixrac həcmlərinin qorunmasından və münaqişənin nə qədər genişlənməsindən asılı olacaq. Buna görə mümkün əlavə neft gəlirlərinin bir hissəsinin ehtiyatların gücləndirilməsinə, qeyri-neft sektorunun inkişafına və inflyasiya təzyiqlərinin yumşaldılmasına yönəldilməsi iqtisadi dayanıqlıq baxımından əhəmiyyət daşıyır".

Zeynəb Mustafazadə