Azərbaycanın yeni dövrü - gücdən qovşağa - Cavid İSMAYIL yazır

Cavid Əjdəroğlu İsmayıl
Turan Araşdırma Mərkəzi ib-nin sədri, iqtisadçı alim, hüquqşunas

2 oktyabrda Yeni Azərbaycan Partiyasının VIII Qurultayında Prezident İlham Əliyevin çıxışı Azərbaycanın qarşıdakı mərhələdə hansı istiqamətlərə diqqət yetirəcəyinə dair kifayət qədər geniş mənzərə ortaya qoydu. Çıxışın diqqət çəkən tərəfi odur ki, burada yalnız ötən illərin nəticələri deyil, Azərbaycanın yeni geosiyasi mərhələdə qarşısında duran vəzifələr də ön plana çəkildi. Təhlükəsizlik, iqtisadi müstəqillik, xarici siyasət, enerji, nəqliyyat, Mərkəzi Asiya, informasiya təhlükəsizliyi, Qarabağın bərpası və sosial siyasət bir-birindən ayrı məsələlər kimi deyil, dövlətin ümumi gücünü formalaşdıran istiqamətlər kimi təqdim olundu.
Məncə, bu çıxışın əsas xəttini bir anlayışla ifadə etmək mümkündür: Azərbaycanın əldə etdiyi siyasi və hərbi imkanları iqtisadi, nəqliyyat, enerji və diplomatik imkanlarla birləşdirərək daha böyük regional çəkidə çıxış etməsi.
Qarabağda əldə edilmiş nəticə Azərbaycanın qarşısında yeni məsuliyyətlər də yaradıb. Ərazi bütövlüyünün və suverenliyin təmin olunmasından sonra əsas məsələ artıq yalnız əldə edilən nəticələri qorumaq deyil, həmin nəticələri davamlı dövlət gücünə çevirməkdir.
Prezident çıxışında hərbi gücün artırılmasını qarşıdakı əsas vəzifələrdən biri kimi göstərdi. Ermənistanla Azərbaycan arasında hazırda münaqişənin olmadığını qeyd edən Prezident bununla yanaşı, dünyada baş verən proseslərin təhlükəsizlik məsələsinə daim diqqət yetirməyi tələb etdiyini bildirdi. 2027-ci il üçün hərbi və təhlükəsizlik istiqamətinə təxminən 9 milyard manat vəsait ayrılmasının nəzərdə tutulduğu açıqlanıb.
Bu yanaşma bir məqamı göstərir. Sülh yalnız diplomatik sənədlərlə deyil, dövlətin öz təhlükəsizlik imkanları ilə də bağlıdır.
Müasir dövrdə təhlükəsizlik anlayışı isə yalnız ordu ilə məhdudlaşmır. Çıxışda ideoloji təhlükəsizlik, internet məkanı, kiberhücumlar və süni intellektin yaratdığı yeni imkan və risklər də qeyd edildi. Təhsil və vətənpərvərlik bu sahədə mühüm vasitələr kimi göstərildi. Beləliklə, informasiya məkanı da dövlət təhlükəsizliyinin mühüm elementlərindən biri kimi təqdim olunur.
Azərbaycanın qarşısında duran digər mühüm məsələ iqtisadi müstəqilliyin qorunması və gücləndirilməsidir. Prezident çıxışında ölkənin iqtisadi imkanlarını xarici siyasətin və dövlət müstəqilliyinin mühüm dayaqlarından biri kimi təqdim etdi. Xarici borcun ÜDM-ə nisbətinin 5,6 faiz olduğu, valyuta ehtiyatlarının 90 milyard dollara çatdığı və son iki Azərbaycan Beynəlxalq İnvestisiya Forumunda imzalanan kontraktların ümumi həcminin 20 milyard dollardan çox olduğu bildirildi.
Bu rəqəmlərin siyasi mənası da var. Çünki iqtisadi imkanları geniş olan dövlət xarici siyasətdə daha geniş manevr imkanlarına sahib olur.
Çıxışın xarici siyasətlə bağlı hissəsində Azərbaycanın heç bir geosiyasi düşərgəyə qoşulmaması və müstəqil siyasət yürütməsi vurğulandı. Çinlə hərtərəfli strateji tərəfdaşlıq və ABŞ-la Strateji Xartiya bu siyasətin konkret nümunələri kimi təqdim edildi. Burada Azərbaycanın müxtəlif güc mərkəzləri ilə münasibətləri paralel şəkildə inkişaf etdirməyə çalışdığı görünür.
Bu məqam Azərbaycanın geosiyasi mövqeyini yalnız Cənubi Qafqaz çərçivəsində qiymətləndirməyi getdikcə daha çətin edir.
Çünki Azərbaycanın xarici siyasətində Mərkəzi Asiyanın çəkisi artır.
Prezident çıxışında Azərbaycanın Mərkəzi Asiya Məşvərət Görüşlərinə tamhüquqlu üzv qəbul edilməsini mühüm hadisə kimi qeyd etdi. Bu, Azərbaycanla Mərkəzi Asiya ölkələri arasında münasibətlərin yalnız ikitərəfli əlaqələrdən ibarət olmadığını, daha geniş regional əməkdaşlıq müstəvisinə çıxdığını göstərən fakt kimi diqqət çəkir.
Burada Azərbaycanın coğrafi mövqeyi xüsusi əhəmiyyət qazanır.
Azərbaycan Mərkəzi Asiyada yerləşmir, amma Xəzər üzərindən Mərkəzi Asiyanı Cənubi Qafqaz, Türkiyə və Avropa ilə birləşdirən xəttin mühüm hissəsidir. Buna görə də Azərbaycanın gələcək rolunu yalnız enerji ixrac edən ölkə və ya tranzit ərazisi kimi qiymətləndirmək artıq kifayət etmir.
Burada "qovşaq dövlət" anlayışı meydana çıxır.
Qovşaq dövlət yalnız yolların kəsişdiyi ərazi demək deyil. Bu anlayış siyasi, iqtisadi, enerji, nəqliyyat, informasiya və diplomatik əlaqələrin bir mərkəzdə birləşməsi anlamını da daşıyır. Azərbaycanın coğrafi mövqeyi və son illərdə qurduğu nəqliyyat və enerji infrastrukturu bu baxımdan ölkənin qarşısında yeni imkanlar yaradır.
Prezident çıxışında Orta Dəhliz və Şimal-Cənub dəhlizlərinin əhəmiyyətinə xüsusi diqqət yetirdi. Bu il Azərbaycan ərazisindən keçəcək tranzit yüklərin həcminin 16 milyon tona çatmasının gözlənildiyi, orta müddətdə isə bu göstəricinin 30 milyon tona çatdırılmasının hədəfləndiyi bildirildi.
30 milyon ton sadəcə iqtisadi statistika deyil.
Bu rəqəmin arxasında Azərbaycanın Avrasiya nəqliyyat xəritəsində tutduğu mövqenin genişlənməsi dayanır. Çinlə Avropa arasındakı yük axınları, Mərkəzi Asiyanın Qərbə çıxış imkanları, Xəzər üzərindən daşımalar, Azərbaycan ərazisindən keçən yollar və Türkiyə istiqamətində davam edən bağlantılar bir-biri ilə əlaqəli vahid sistem yaradır.
Bu baxımdan Azərbaycanın qarşısında "sərhəddən qovşağa" doğru hərəkət edən yeni geosiyasi model formalaşır.
Enerji də bu modelin mühüm hissəsidir. Prezident Azərbaycanın enerji təhlükəsizliyində rolunun gələcəkdə daha da artacağını bildirdi və enerji təhlükəsizliyinin milli təhlükəsizliklə birbaşa bağlı olduğunu vurğuladı.
Azərbaycanın neft və qazla yanaşı elektrik enerjisi, neft-kimya məhsulları və gübrə ixracı sahəsində imkanlarını genişləndirməsi ölkənin enerji rolunun şaxələndirilməsi baxımından əhəmiyyətlidir. Enerji marşrutları ilə nəqliyyat marşrutlarının eyni coğrafiyada birləşməsi isə Azərbaycanın geoiqtisadi əhəmiyyətini daha da artırır.
Bu mənzərəyə Mərkəzi Asiyanı da əlavə etdikdə daha geniş bir xəritə yaranır.
Mərkəzi Asiya - Xəzər - Azərbaycan - Türkiyə - Avropa.
Bu xətt yalnız nəqliyyat xətti deyil. Burada enerji, ticarət, investisiya, diplomatiya və siyasi əməkdaşlıq da paralel şəkildə inkişaf edir.
İslam dünyası istiqaməti də çıxışda ayrıca yer aldı. Azərbaycanın D-8-ə üzv olması və gələcəkdə İslam Əməkdaşlıq Təşkilatının Zirvə Görüşünün ölkəmizdə keçirilməsinin planlaşdırılması Azərbaycanın İslam dünyası ilə əlaqələrinin də genişləndiyini göstərən məqamlar kimi təqdim edildi.
Beləliklə, Azərbaycanın xarici siyasət xəritəsində bir neçə istiqamət paralel görünür. Mərkəzi Asiya, Türk dünyası, İslam dünyası, Avropa, Çin və ABŞ ilə münasibətlər müxtəlif müstəvilərdə inkişaf etdirilir.
Bu siyasətin əsas xüsusiyyəti isə Azərbaycanın özünü hansısa bir geosiyasi xəttin kənarında deyil, müxtəlif xətlərin kəsişdiyi məkanda yerləşdirməsidir.
Qarabağ və Şərqi Zəngəzur da bu prosesdən kənarda deyil. Prezidentin verdiyi məlumata görə, hazırda həmin ərazilərdə 96 min insan yaşayır, işləyir və təhsil alır. Bölgələrin inkişafına indiyədək 28 milyard manat vəsait ayrılıb və 48 yaşayış məntəqəsində məskunlaşma həyata keçirilib. Böyük Qayıdışın qarşıdakı illərdə davam etdirilməsi nəzərdə tutulur.
Bu proses Azərbaycanın yalnız keçmiş ərazilərində həyatın bərpası deyil, həm də yeni iqtisadi və sosial məkanın formalaşdırılması baxımından əhəmiyyət daşıyır.
Çıxışda sosial siyasətə də diqqət yetirilməsi təsadüfi deyil. Minimum əməkhaqqının, pensiyaların və sosial müavinətlərin artırılacağı bildirildi. Bu isə iqtisadi imkanların son nəticədə insanların sosial rifahına çevrilməsi məsələsini gündəmə gətirir.
Bütün istiqamətləri birlikdə nəzərdən keçirəndə qarşıda kifayət qədər aydın mənzərə yaranır.
Güclü ordu, iqtisadi müstəqillik, enerji imkanları, nəqliyyat dəhlizləri, Mərkəzi Asiya ilə əlaqələr, Türk dünyası ilə inteqrasiya, müxtəlif güc mərkəzləri ilə strateji münasibətlər, informasiya təhlükəsizliyi və Qarabağda Böyük Qayıdış.
Bunların hər biri ayrıca istiqamət olsa da, hamısını birləşdirən ümumi xətt dövlətin imkanlarını genişləndirmək və Azərbaycanın beynəlxalq sistemdə çəkisini artırmaqdır.
Prezident çıxışında Azərbaycanın artıq ciddi geosiyasi və təhlükəsizlik faktoruna çevrildiyini də vurğuladı. Eyni zamanda Azərbaycanın beynəlxalq müstəvidə böyük hörmətə layiq ölkə olduğunu və bir sıra ekspertlərin onu orta güc dövlətləri sırasında qiymətləndirdiyini bildirdi. 
Bu fikirlərin fonunda Azərbaycanın qarşısında duran əsas məsələ təkcə sahib olduğu imkanları qorumaq deyil. Əsas məsələ həmin imkanları bir-birinə bağlamaqdır.
Çünki enerji varsa, onu bazarlara çatdıran yollar da lazımdır. Nəqliyyat imkanları varsa, həmin marşrutlar üzərində iqtisadi və siyasi əməkdaşlıq qurulmalıdır. Güclü ordu varsa, onun yaratdığı təhlükəsizlik mühiti iqtisadi inkişaf və diplomatik imkanlarla tamamlanmalıdır. Mərkəzi Asiya ilə əlaqələr genişlənirsə, bunun Türkiyə və Avropa istiqamətində nəticələri də nəzərə alınmalıdır.
Məhz burada qovşaq dövlət anlayışı daha aydın görünür.
Azərbaycanın gələcək geosiyasi çəkisi yalnız sahib olduğu neft və qaz ehtiyatları ilə deyil, müxtəlif regional sistemləri bir-birinə bağlamaq qabiliyyəti ilə də müəyyənləşə bilər.
Bu baxımdan 2 oktyabr çıxışının ən mühüm mesajlarından biri kimi bunu qeyd etmək olar: "Azərbaycan artıq yalnız öz sərhədləri daxilində gücünü artıran dövlət deyil, müxtəlif geosiyasi, iqtisadi, enerji və nəqliyyat xətlərinin kəsişdiyi daha geniş Avrasiya məkanında öz rolunu genişləndirməyə çalışan dövlətdir".
Dünyanın yeni geosiyasi xəritəsi formalaşarkən əsas məsələ yalnız xəritədə harada yerləşmək deyil. Əsas məsələ həmin xəritədə hansı funksiyanı daşımaqdır.
Azərbaycan üçün bu funksiyanın adı getdikcə daha aydın görünür. Enerji ölkəsindən enerji və nəqliyyat mərkəzinə, sərhəd ölkəsindən regional qovşağa, regional aktordan isə Avrasiyanın müxtəlif istiqamətlərini birləşdirən qovşaq dövlətə doğru inkişaf edən yeni mərhələ.
Bu mərhələnin nə qədər uğurlu olacağını isə yalnız siyasi iradə deyil, iqtisadi inkişaf, təhlükəsizlik, insan kapitalı, diplomatik çeviklik və dəyişən dünya sistemində yaranan imkanlardan necə istifadə ediləcəyi müəyyənləşdirəcək.