Putinə açıq məktubunda Zelenski nələrə toxunub?- ÖZƏL

Məlum olduöu kimi Ukrayna Prezidenti Volodimir Zelenski Rusiya Prezidenti Vladimir Putinə açıq məktub formasında maraciət ünvanlayıb. Zelenski bu müraciətdə kəskin hərbi qiymətləndirmə, tarixi qınaq və sülh danışıqları üçün şərtli təklifi bir araya gətirib. Məktubun  Putinin kompromisə və Zelenski ilə mümkün sazişə hazır olduğunu açıq şəkildə bəyan etdiyi bir vaxtda yayımlanması diqqəti cəlb edir. Bununla yanaşı, Zelenskinin məktubu Kremlə, rus ictimaiyyətinə, Ukraynanın Qərbdəki müttəfiqlərinə və bütövlükdə dünya birliyinə ünvanlanan diqqətlə işlənmiş siyasi kommunikasiya aləti kimi görünür.
Bu məqalə məktubun əsas mövzularını, strateji niyyətini və davam edən Rusiya-Ukrayna müharibəsinə ehtimal olunan təsirini təhlil etməyə çalışaq.
1. 26 il ərzində keçən yola ekskur: Əməkdaşlıqdan müharibəyə
Zelenski məktubunu tarixə dönməklə  başlayır: Putin 26 ildir hakimiyyətdədir. Ukraynalılar Putini bir vaxtlar müsbət qarşılasalar da, bu dövr artıq keçmişdə qalıb. Putinin bütün hakimiyyətini birbaşa müharibə ilə bağlayaraq ("26 ilinizin təxminən yarısını... Ukraynaya qarşı müharibə aparmaqla keçirdiniz") Zelenski münaqişəni şəxsiləşdirir - geosiyasi qaçılmazlıq kimi yox, "real səbəbi olmayan" və Putinin "şəxsi seçimi" kimi.
Bu ekskurs iki məqsədə xidmət edir. Birincisi, Rusiyanın və həm də Putinin müharibənin səbəbləri haqqında   əsaslandırmalarını (NATO genişlənməsi, dil hüquqları və s.) bir nəfərin qərarına qədər aşağı salaraq qeyri-legitim edir. İkincisi, Putindən öz şəxsi seçimini geri çevirməsini tələb edəcək danışıqlar üçün zəmin hazırlayır .
2. Rusiyada  daxili vəziyyət: Yorğunluq və artan xərclər
Məktubun əhəmiyyətli bir hissəsi birbaşa Rusiya vətəndaşlarına ünvanlanıb. Zelenski Rusiya daxilində mövcud olan  narazılıqları sadalayır: Ukrayna PUA-larının Rusiya ərazisinə zərbələri (məsələn, Peterburq forumu), yanacaq qıtlığı, artan qiymətlər, sonsuz qadağalar və ikinci səfərbərlik dalğası təhlükəsi. 
Zelenski kommunikasiya üzrə mütəxəssislərin  "ikinci şəxs, sonra  cəm" mesajlaşması adlandırdığı üsuldan istifadə edir- Putinin üzərindən ruslara müraciət edir. İddia edir ki, ruslar müharibədən yorulub, onların sadiqliyi 26 il ərzində alınıb, lakin pul və siyasi güc tükənir. Bu sadəcə təbliğat deyil; bu, rus elitası və əhalisi arasında müharibənin davamlılığı ilə bağlı şübhə yaratmaq üçün hesablanmış cəhddir.
3. Hərbi sahənin reallıqları: İtkilərin müqayisəsi 
Müraciətin bəlkə də ən təsirli  hissəsi Zelenskinin Rusiyanın  itkiləri ilə bağlı səsləndirdiyi rəqəmlərdir. O, iddia edir ki, təkcə may ayında Rusiya 30 mindən çox həlak olmuş və ağır yaralanmış əsgər itirib. Bu başqa sözlə  63% həlak olmuş və cəmi 37% yaralanmış hərbçi deməkdir.  Heç bir müasir ordunun dözə bilməyəcəyi bir nisbət. O əlavə edir ki, Ukraynanın  itkiləri daha aşağıdır.
Heç şübhəsiz Zelenskini ortaya qoyduğu  rəqəmləri yoxlamaq mümkün deyil, şübhəsiz ki, informasiya müharibəsinin bir hissəsi hesab oluna bilər. Bununla belə, itki nisbətləri ilə bağlı arqument əhəmiyyətlidir: Zelenski Rusiyanın insan qüvvəsi probleminin ümumi qəbul ediləndən daha ciddi  olduğunu qabardaraq gələcək itkilərin daha çox ölümə doğru meyl edəcəyinə işarə edir. Bu, eyni zamanda daxildə Putinə təzyiq göstərməyə xidmət edir .
4. Danışıqlara dönüş atəşkəsdən başlayır
Sərt dilə baxmayaraq, məktub konkret diplomatik təkliflə bitir:
- Ukrayna və Rusiya arasında ikitərəfli danışıqlar - ABŞ və ya Avropanın Avropadakı müharibə ilə məşğul olmasını gözləmədən.
- Neytral məkan: İsveçrə, Türkiyə və ya bir ərb ölkəsi.
- Danışıqların davam etdiyi müddət üçün ABŞ nəzarətində tam atəşkəs.
- "Hamı hamıya" prinsipi ilə əsirlərin mübadiləsi.
- Müharibə zamanı aparılmış mülki şəxslərin və uşaqların geri qaytarılması.
- Avropa və ABŞ-ın iştirakı ilə təhlükəsizlik təminatları.
Zelenski açıq şəkildə Minsk sazişləri modelini (uğursuz adlandırır) rədd edir və texniki gecikmələr və ya servis diplomatiyası xəbərdarlığı edir. O həmçinin hər hansı bir sazişin Alyaskada bağlana biləcəyi fikrini ələ salır 
Bu müraciət təslim olmaq sənədi hesab olunmamalıdır. Zelenski təkid edir ki, "təmas xətti indi diplomatiyanın başlamalı olduğu xəttdir" - yəni Ukrayna danışıqlardan əvvəl işğal olunmuş ərazilərdən əl çəkməyəcək. Lakin o, eyni zamanda çeviklik də nümayiş etdirir: əvvəlcə atəşkəs, sonra danışıqlar. Bu, Ukraynanın əvvəlki mövqeyindən fərqlənir.
5. Putinin şəxsən hədəfə alınması: "Şəxsi mövcudluq uğrunda  mübarizə"
Məktubun ən diqqətçəkən dönüşü sonluqdadır. Zelenski xəbərdarlıq edir ki, əgər Putin müharibəni bitirməsə, o, "öz şəxsi varlığı üçün daha çox mübarizə aparmalı olacaq" - Rusiyanın yox, özünün. "Rusiya tarixinin faktları" və "Rusiya yorulanda dəyişikliklər baş verir" deyə Zelenski rejimin zəifliyinə işarə edir. O, "Vaqner" qiyamının ildönümünü (23 iyun) xatırladır və Rusiyanın müharibə planlarının 2027-2028-ci illəri əhatə etdiyinə dair kəşfiyyat məlumatlarını olduğunu iddia edir.
Bu yüksək riskli ritorikadır. Bir liderin şəxsi sağ qalmasını birbaşa təhdid etmək onun mövqeyini sərtləşdirə bilər. Bununla belə, Zelenski ehtimal ki, Putinin artıq müharibəni öz varlığı üçün ekzistensial olaraq gördüyünü və Rusiyanın daxili yorğunluğuna inamın bir növ çəkindirmə olduğunu - müharibənin davam etdirilməsini Putin üçün danışıqlar vasitəsi ilə çıxışdan daha təhlükəli hesab etdiyini göstərir.
6. Beynəlxalq səviyyə: ABŞ, Avropa və Qlobal Cənub
Zelenski ABŞ-ın İrana diqqət yetirdiyini və Avropanın daha fəal olmalı olduğunu qəbul edir. O, Ukraynanın kənarda qalmayacağında israr edir: "Ukrayna və Avropa məsələləri Ankoricdə həll edilmir". O həmçinin Putini sanksiyaların yumşalacağına və ya Qərb dəstəyinin azalacağına inanmaması barədə xəbərdarlıq edir, Viktor Orbanın "rüsvayçılığını" xəbərdaredici nümunə olaraq göstərir.
Məktub eyni zamanda Qərb paytaxtlarına da mesajdır - Ukraynanı pis sazişə məcbur etməyin və Rusiyanın müttəfiqlərin əzmkarliğini gözləməsinə imkan verməyin. ABŞ nəzarəti ilə ikitərəfli yol təklif etməklə Zelenski Vaşinqtonu iştirakda saxlayır.
Zelenskinin açıq məktubu müasir diplomatiyada qeyri-adi hesab oluna bilər: sərt, ətraflı, şəxsi, lakin təklif baxımından nəticə etibarilə barışdırıcı. Bu, sülh üçün yalvarış deyil, konkret şərtlərlə sülh tələbidir - Putindən atəşkəsi, əsir mübadiləsini və ərazi məsələlərini ilkin şərtsiz müzakirə etməyi tələb edən şərtlər. Məktubun tonu göstərir ki, Ukrayna zamanın onun tərəfində olduğuna inanır, lakin eyni zamanda uzun müddətli müharibə hər iki ölkə üçün dözülməz itkilərə məruz qalır.
Putin cavab verəcəkmi? 
Hələlik, Zelenski müharibə dövrü liderlərinin nadirən etdiyini edib: o, düşməninə ictimai şəkildə çıxış yolu təklif edib və eyni zamanda bu yolu qəbul etməyi rədd etməkdən siyasi cəhətdən daha bahalı olduğunu bildirib. Bunun dahlilik, yoxsa ehtiyatsızlıq olması qarşıdan gələn həftələr ərzində sözlərlə deyil, nəticələrlə ortaya çıxacaq.

Əlimusa İbrahimov
Politoloq