“Hazırkı ikirəqəmli inflyasiyanın iqtisadi əsası yoxdur”
Ötən ilin sonlarından başlayaraq müşahidə olunan qiymət artımını hələ də nizamlamaq mümkün olmayıb. Belə ki, bir sıra gündəlik tələbat mallarında qeydə alınan bahalaşma əhalinin gəlirlərinin böyük hissəsini özünə cəlb etməkdədir.
Rəqabət mühitinin yaradılması ərzaq məhsullarının ucuzlaşmasının yeganə yoludur
Ötən ilin sonlarından başlayaraq müşahidə olunan qiymət artımını hələ də nizamlamaq mümkün olmayıb. Belə ki, bir sıra gündəlik tələbat mallarında qeydə alınan bahalaşma əhalinin gəlirlərinin böyük hissəsini özünə cəlb etməkdədir. Dövlət Statistika Komitəsinin yaydığı məlumata görə, 2017-ci ildə ərzaq məhsullarının qiymətləri 16,4 faiz, qeyri-ərzaq mallarının qiymətləri 11,6 faiz, əhaliyə göstərilən ödənişli xidmətlərin qiymətləri 9,3 faiz bahalaşıb. Məlumat üçün qeyd edək ki, sözgedən bahalaşma ən çox ərzaq çəhsullarında müçahidə olunub. Rəsmi məlumatda bildirilir ki, ötən ilin dekabr ayında kolbasa məmulatları, balıq məhsulları, süd məhsulları, pendir və yumurta, zeytun yağı, çay və qəhvə, banan, alma, armud, nar, qoz, fındıq, şabalıd, xiyar, pomidor, sarımsaq, kartof bahalaşıb. Qeyri-ərzaq mallarından parçalar, geyim və ayaqqabılar, inşaat materialları, mebel və ev əşyaları, xalça və digər döşəmə örtükləri, zərgərlik məmulatları, şüşə məmulatları, yemək qabları və əşyaları, minik avtomobilləri üçün ehtiyat hissələrinin də qiymətləri qalxıb. Məlumdur ki, Mərkəzi Bank inzibati yollarla da olsa, ötən il üçün manatın məzənnəsinin sabitləşməsinə nail olub. Amma bu sabitləşməyə baxmayaraq, ərzaq və qeyri-ərzaq mallarının qiyməti artmaqda davam edir. Bu zaman belə bir sual yaranır ki, qiymət artımının qarşısını almaq məqsədilə aidiyati qurumların həyata keçirdikləri tədbirlər nədən effekt vermir? Milli Məclisin İqtisadi siyasət, sənaye və sahibkarlıq komitəsinin üzvü Əli Məsimli bildirib ki, əgər 2015-2016-cı illərdə ölkədə qiymətlərin sürətlə artmasında manatın dollara nisbətdə məzənnəsinin aşağı düşməsini əsas gətirirdilərsə, 2017-ci ildə manat sabit qaldığından, artıq dünya bazarında qiymətlərin artmasını əsas gətirməyə başlanıldı: "Ötən il hökumətin 7 faizlik inflyasiya proqnozuna qarşı rəsmi statistikaya görə, qiymətlər orta hesabla 13 faiz artdı, ərzaq məhsulları üzrə qiymət artımı isə 16 faizi ötdü. Daha çox istifadə olunan ərzaq və xalq istehlakı mallarının qiyməti durmadan artdığından, inflasiyanın tempi əhalinin gəlirlərinin artımını 2 dəfəyə yaxın üstələyir. Belə şəraitdə əhalinin real gəlirləri və deməli alıcılıq qabiliyyəti aşağı düşür, vətəndaşların xeyli hissəsi əvvəlki qədər mal ala bilmirlər. "Nisyə dəftərlərinə" üzv olanların sayı artır. Deməli, mağazaların xeylisi də əvvəlki qədər mal sata bilmirlər və nəticədə əhali ilə yanaşı, həm də sözügedən sahədəki biznesmenlərin də durumu zəifləyir". İqtisadçı deputatın sözlərinə görə, bəzi istisnalar çıxmaq şərtilə normal bazar iqtisadiyyatlı ölkələrdə bir qayda olaraq, inflyasiyanın səviyyəsi həmin ölkənin milli valyutasının devalvasiya səviyyəsindən aşağı olur: "Məsələn, il ərzində milli valyuta 10 faiz devalvasiyaya uğrayırsa, inflyasiya 2-3 faiz arasında dəyişməlidir. Aidiyyatı qurumlar 2015-cı ildəki şok devalvasiyalar zamanı qiymətlərin həmin templərlə sürətli artımına imkan vermədilər. Amma monopoliya 2016-2017-ci illərdə bunun əvəzini artıqlaması ilə çıxa bildi. Son 2 ildə inflyasiya rəsmən 12-13 faiz göstrilsə də, əhalini daha çox işlətdiyi məhsulların qiyməti manatın devalvasiya səviyyəsindən də çox artdı. İkinci artqument də "axsayır". Aidiyyatı qurumlar 2017-ci ildəki yüksək qiymət artımını daha çox xərclərin və idxal məhsullarının dünya bazarında qiymətlərinin artması ilə əsaslandırırlar. Dünya bazarında yağın qiymətinin nəzərəçarpan dərəcədə artması heç də bütün digər məhsulların da qiymətlərinin həmin səviyyədə qalxması anlamına gəlmir. Həm də Azərbaycanda kərə yağının qiyməti bu məhsulun dünya birjalarndakı qiymətlərinin artım tempindən daha çoxdur. Azərbaycanda yerli yağ istehsalı genişlənir və keyfiyyəti artır. Məsələn, süd zavodumuzun istehsal etdiyi "Milla" yerli kərə yağının keyfiyyəti xaricdən gətirilən əksər kərə yağlarından keyfiyyətindən yüksəkdir. Ona görə də ölkdə süd istehsalının artımına nail olmaqla kərə yağı istehsalını da artırmaq, həm yerli tələbatı dolğun şəkildə ödəmək, həm də xaricə mal çıxarmaq lazımdır. Düzdür, "Milla" yerli kərə yağının qiyməti xaricdən gətrilən əksər kərə yağlarından bir qədər ucuz olsa da, Azərbaycanın özündə yerli "Milla" kərə yağı, onun Rusayiya ixracı zamanı həmin ölkədə satılan qiymətindən baha satılır. Ona görə də elə qiymət siyasəti yeritmək lazımdır ki, yerli yağlar daha çox satılsın. Dünya birjalarında şəkərin qiyməti aşağı aşağı düşəndə, Azərbaycanda bu məhsulun qiyməti artırdı və son illər həmin artım 30 faizdən çox olub. Amma ötən ilin sonlarının London birjasında və Rusiya bazarlarında şəkərin qiymətinin çox cüzi artması və Ukrayna bazarında nisbi sabit qalması fonunda Azərbaycan bazarında şəkər tozunun qiymətində 19 faiz ucuzlaşma müşahidə olundu. Bu sahədə rəqabətəbənzər proseslərin getməsi şəkər tozunun qiymətinin 20 faizə qədər aşağı düşməsində aparıcı rol oynadı. Bu misal bir daha göstərir ki, ərzaq məhsullarının bahalaşmasına xərclərin artması, gömrük rüsumları və sair kimi bir sira amillər təsir etsə də, əsas səbəb monopoliyanın güclü olmasıdır". Millət vəkili ərzaq məhsullarının ucuzlaşmasının yeganə yolunun rəqabətli mühitin yaradılması əsasında mümkün olacağını vurğulayıb: "Ərzaq məhsullarının yerli istehsalı və ölkəyə gətirilməsi sahəsində ciddi rəqabət yaradılsa, qısa zaman kəsiyində həmin məhsulların və əhalinin daha çox işlətdiyi malların qiymətləri 30-40 faiz aşağı düşər. Azərbaycanda hazırkı vəziyyətində ikirəqəmi inflyasiyaya iqtisadi əsas yoxdur. Qiymətlərin durmadan artmasının aparıcı amili monopoliya, onun doğurduğu xaotik qiymət artımı və ədalətsizliklərdir. Manatın məzənnəsinin artması fonunda ötən il Azərbaycanda müşahidə olanan 13 faizlik inflasiyanın, o cümldən ərzaq məhsulları üzrə isə 16 faizdən artıq qiymət artımının yarıdan çoxu monopoliyanın özbaşınalıqlarından və digər bu kimi səbəblərdən doğub. İnhisarçılıq münasibətləri ilə yanaşı, onu da qeyd etmək lazımdır ki, qiymət mədəniyyəti çox aşağı olduğuna, qiymət sahəsində bir xaos yarandığına görə, kim necə istəyirsə, həmin qiymətləri də qoyur. Ona görə də qiymətlər durmadan artır. Ölkədə 1 manatlıq məhsul istehsal etmədən,ölkəyə 1 manatlıq əlavə məhsul gətirmədən sadəcə qiymətləri monopol üsullarla süni surətdə artırmaqla qiymət atımının hər faizinə görə ildə 200 milyon manatdan artıq,təkcə ərzaq üzrə isə ümumilikdə ildə əhalinin ailə büdcəsinə 1,4 milyard manatdan artıq ziyan vururlar". Ə.Məsimli 2018-ci il və ondan sonrakı illərdə hökumətin qarşısına qoyduğu hədəflər arasında manatın sabitliyinin davam etdirilməsinin mühüm yer tutduğunu qeyd edib: "Hökumətin 2018-2021-ci illər üzrə iqtisadi və sosial inkişaf konsepsiyası və proqnoz göstəricilərinə əsasən, 2018-ci ildə orta illik inflyasiya 6,1%, 2019, 2020 və 2021-ci illərdə isə bu göstərici müvafiq olaraq 4,3%, 3,1% və 3,1% olacaq. Əslinə qalsa, manatın sabitliyi fonunda bu il qiymət artımını müəyyən qədər yavaşlatmaq və inflyasiyanı tezliklə birrəqəmli səviyyəyə endirmək mümkündür. Lakin bu il 6 faizlik inflyasiyaya nail olunması, sonrakı illərdə onu daha da aşağı salmaqdan, xüsusən də əhalinin çox işlətdiyi məhsullar üzrə qiymətlərin həmin məqbul hədlər çərçivəsində artamasına nail olamaqdan ötrü əlavə tədbirlərə, xüsusən də inhisarçılığa, qiymət xaosuna və qiymətqoyma mədəniyyətsizliyinə qarşı etibarlı mübarizə mexanizmi yaradılıb həyat keçirməyə ehtiyac var".
Zəka