TikTok və onun fəsadları- ÖZƏL

TikTok platformasının cəmiyyətə, xüsusilə də yeniyetmə və gənclərə vurduğu ziyanlar son illərdə həm Azərbaycanda, həm də dünyada ən çox müzakirə olunan mövzulardan biridir. Tətbiqin sürətli yayılma alqoritmi onu digər sosial şəbəkələrdən daha təsirli və eyni zamanda daha riskli edir.
Canlı yayımlarda virtual hədiyyə və pul qazanmaq xatirinə bəzi istifadəçilər qeyri-etik hərəkətlər edir, təhqiramiz ifadələr işlədir və bayağı məzmunlar paylaşırlar. Bu halların qarşısını almaq üçün Azərbaycan qanunvericiliyinə edilən son dəyişikliklərlə platformada cəmiyyətə qarşı hörmətsizlik və nalayiq ifadələrə görə ciddi hüquqi məsuliyyət və cəzalar müəyyən edilmişdir.
Elmi, intellektual və ya mədəni kontentlərin arxa plana keçməsi, əvəzində isə heç bir faydası olmayan davranışların milyonlarla baxış yığması cəmiyyətdə zövqlərin korlanmasına, əxlaqsızlığın təbliğinə səbəb olur.
TikTok-dakı videoların çox qısa (15-60 saniyə) olması beyni sürətli və zahiri həzz almağa öyrədir. Bu isə xüsusilə uşaqlarda və yeniyetmələrdə diqqət əskikliyi, dərslərə fokuslana bilməmək və səbirsizlik yaradır.
Platformadakı effekti filtrlər, "mükəmməl" və lüks həyat illüziyaları gənclərdə öz xarici görünümlərindən və ya sosial vəziyyətlərindən narazılıq hissi (özünəinamın aşağı düşməsi) formalaşdırır. Baxış sayını artırmaq üçün yeniyetmələr bəzən həyatları üçün təhlükəli olan trendlərə qoşulur, özlərinə və ya ətrafdakılara xəsarət yetirirlər.
TikTok alqoritmi saxta və dezinformasiya xarakterli xəbərlərin kütləyə çox sürətlə çatmasına şərait yaradır ki, bu da cəmiyyətdə panika və çaşqınlıq yarada bilir. Hətta həssas hərbi-siyasi dövrlərdə rəsmi təsdiqi olmayan hərbi sirlərin və yanlış xəbərlərin yayılması milli təhlükəsizlik səviyyəsində təhdid formalaşdırmış və platformanın fəaliyyətinə müvəqqəti məhdudiyyətlərin qoyulması ilə nəticələnmişdir.
Uşaqlar platformada böyüklər üçün nəzərdə tutulmuş qeyri-etik davranışları, jestləri və jarqon sözləri sürətlə mənimsəyir və real həyatda təqlid edirlər. Bu səbəbdən şirkət azyaşlıların qorunması məqsədilə süni intellekt əsaslı yeni yaş məhdudiyyəti nəzarət sistemlərini və pilot yoxlamaları tətbiq etməyə məcbur olmuşdur.
TikTok texnoloji baxımdan neytral bir alət olsa da, onun hazırkı istifadə forması cəmiyyətin mənəvi, psixoloji və təhlükəsizlik sütunlarına ciddi ziyan vurur. 
TikTok-un cəmiyyətə mənfi təsirləri artıq yalnız sosial deyil, həm də ciddi hüquqi, siyasi və təhlükəsizlik probleminə çevrilib. Bu səbəbdən həm Azərbaycanda, həm də qlobal miqyasda bu platformaya qarşı kəskin addımlar atılır. 
Bir çox ölkə TikTok-un milli təhlükəsizliyə, kəşfiyyat risklərinə və uşaq psixologiyasına vurduğu ziyanı əsas gətirərək sərt tədbirlər görür. Əfqanıstan, İran, Qırğızıstan və Şimali Koreya kimi ölkələrdə TikTok daxili bazarda tamamilə qadağan edilib. Avstraliya dünyada ilk dəfə olaraq 16 yaşından kiçik uşaqlar üçün sosial media tətbiqlərini tamamilə qadağan edib. Oxşar şəkildə, İndoneziya da 16 yaşdan kiçik uşaqların hesablarını kütləvi şəkildə silməyə başlayıb.
ABŞ, Böyük Britaniya, Kanada, Fransa və Avropa İttifaqı qurumlarında dövlət məmurlarının xidməti telefonlarında TikTok istifadə etməsi rəsmən qadağandır.
Azərbaycan dövləti platformanın özünü tamamilə bağlamaq əvəzinə, ordakı qanun pozuntularını tənzimləmək strategiyasını seçib. Bu çərçivədə son dövrlərdə mühüm yeniliklər edilib. Artıq Azərbaycandakı TikTok istifadəçilərinə video paylaşarkən və ya canlı yayım açarkən ekranda Azərbaycan qanunvericiliyinin (xüsusilə "İnformasiya, informasiyalaşdırma və informasiyanın mühafizəsi haqqında" qanunun) tələblərinə əməl etmək barədə rəsmi hüquqi bildiriş gəlir.
Azərbaycan dövləti platformanın özünü tamamilə bağlamaq əvəzinə, ordakı qanun pozuntularını tənzimləmək strategiyasını seçib. Bu çərçivədə son dövrlərdə mühüm yeniliklər edilib: İstifadəçilərə Rəsmi Xəbərdarlıq: Artıq Azərbaycandakı TikTok istifadəçilərinə video paylaşarkən və ya canlı yayım açarkən ekranda Azərbaycan qanunvericiliyinin (xüsusilə "İnformasiya, informasiyalaşdırma və informasiyanın mühafizəsi haqqında" qanunun) tələblərinə əməl etmək barədə rəsmi hüquqi bildiriş gəlir.
Hüquqi Məsuliyyət və Həbslər: Canlı yayımlarda cəmiyyətə qarşı açıq hörmətsizlik edən, söyüş söyən, qeyri-etik davranışlarla "hədiyyə" dilənən onlarla şəxs hüquq-mühafizə orqanları tərəfindən saxlanılıb və inzibati qaydada cəzalandırılıb.
Kütləvi Silinmələr: TikTok-un öz hesabatına görə, təkcə bir rüb ərzində Azərbaycanda icma qaydalarını pozan 590 mindən çox video platformadan silinib.
Vergi Nəzarəti: Dövlət Vergi Xidməti TikTok-u rəsmən vergi uçotuna alıb ki, bu da platformadan əldə edilən gəlirlərin və maliyyə dövriyyəsinin dövlət nəzarətinə götürülməsi deməkdir.
Dövlət tərəfindən uşaqların rəqəmsal mühitdə təhlükəsizliyinin təmin olunması istiqamətində yeni yanaşmalar (hesab açmaq üçün yaş hədlərinin yoxlanması mexanizmləri) hazırlansa da, ən böyük iş valideynlərin üzərinə düşür. TikTok-un daxili parametrlərindən öz hesabınızı övladınızın hesabı ilə əlaqələndirərək, onun gün ərzində tətbiqdə keçirdiyi vaxtı məhdudlaşdıra və mesajlaşmasını bağlaya bilərsiniz. 
Uşaqların platformadan istifadəsinə günlük maksimum 1 saat limit qoyulmalıdır. Uşaqlara internetdə tanımadıqları şəxslərlə danışmamaq, şəxsi məlumatları (ünvan, məktəb adı) paylaşmamaq sadə dillə izah edilməlidir.
TikTok platformasında çirkli pulların yuyulması (silinməsi) baş verir və bu, həm qlobal miqyasda, həm də Azərbaycandakı rəsmi qurumlar tərəfindən ciddi şəkildə araşdırılan qanunsuz bir maliyyə fırıldaqçılığıdır. 
Beynəlxalq məhkəmə sənədlərinə (məsələn, ABŞ-da "Project Jupiter" daxili araşdırmasına) və yerli hüquq-mühafizə orqanlarının məlumatlarına görə, cinayətkarlar platformanın virtual pul və hədiyyə sistemindən bu məqsədlə geniş istifadə edirlər.
Oğurlanmış kartlar və pullar: Kiber-cinayətkarlar oğurlanmış bank kartları, qanunsuz qumar, narkotik və ya digər cinayətlərdən əldə olunmuş çirkli pullarla kütləvi şəkildə TikTok jetonları (böyük hədiyyələr, şirlər, tənəkələr) alırlar. 
Tiktokerlərlə gizli sövdələşmə: Cinayətkarlar bəzi tanınmış tiktokerlərlə əvvəlcədən gizli razılığa gəlirlər. Canlı yayım zamanı həmin təmiz bədəlli görünən hədiyyələri həmin tiktokerə göndərirlər. 
Nağdlaşdırma və faiz bölgüsü: Tiktoker platformanın öz faizini (təxminən 50%-ni) çıxdıqdan sonra qalan rəsmi pulu bank hesabına çəkir (nağdlaşdırır). Daha sonra həmin pulun əvvəlcədən razılaşdırılmış hissəsini (məsələn, 75-80%-ni) çirkli pul sahibinə rəsmi və leqal "qazanc" kimi geri köçürür, qalanını isə özünə xidmət haqqı kimi saxlayır. Beləliklə, cinayət yolu ilə gələn pul sistem daxilində "təmizlənmiş" olur. 
"Pul Qatırları" (Money Mules) və Vergi Fırıldaqları .Gənclərə və tələbələrə TikTok üzərindən reklamlarla "gündəlik asan qazanc" və ya "uzaqdan iş" vəd edilir. Onların bank kartlarına çirkli pullar köçürülür və bu gənclərdən pulu kriptovalyutaya çevirib başqa hesaba ötürmələri istənilir. Bu prosesdə iştirak edən şəxslər fərqində olmadan ağır maliyyə cinayətinin ortaqlarına çevrilirlər.
Cinayətkarlar üçün bank köçürmələri və ya böyük rəsmi əməliyyatlar ciddi nəzarətdə olduğu üçün, onlar milyonlarla insanın saniyələr içində kiçik və böyük məbləğlər transfer etdiyi, izlənməsi nisbətən çətin olan sosial media alqoritmlərini və virtual valyutaları boşluq olaraq görürlər. 
Bu halların qarşısını almaq üçün son dövrlərdə həm Azərbaycan Daxili İşlər Nazirliyi, həm də Dövlət Vergi Xidməti TikTok üzərindəki şübhəli və fantastik pul dövriyyələrini, əsassız zənginləşən hesabları ciddi nəzarətə götürüb. Qanunsuz maliyyə əməliyyatlarında və ya cəmiyyətə qarşı hörmətsizliklə pul dilənməkdə şübhəli bilinən şəxslər barəsində cinayət işləri açılır və həbslər həyata keçirilir.

Rövşən Qasımov
Vəkil- hüquqşünas