Keçmişdən gələcəyə: Azərbaycanın dövlətçilik yaddaşı, milli irsi və mədəni sərvətləri

İstiqamət: Azərbaycanın dövlətçilik tarixinin, milli adət-ənənələrinin, elm və mədəniyyətinin təbliği

Azərbaycanı yalnız coğrafi məkan kimi təsəvvür etmək mümkün deyil. Bu torpaqlar minilliklər boyunca müxtəlif sivilizasiyaların qovuşduğu, dövlətçilik ənənələrinin formalaşdığı, elmin, ədəbiyyatın, incəsənətin və zəngin xalq mədəniyyətinin inkişaf etdiyi bir məkan olub. Azərbaycanın dövlətçilik tarixi, milli adət-ənənələri, dili, ədəbiyyatı, musiqisi, memarlığı və sənətkarlığı bu xalqın milli kimliyinin əsas sütunlarını təşkil edir. Bu irsin qorunması və təbliği isə yalnız keçmişə hörmət deyil, gələcəyə məsuliyyətdir. Azərbaycanın dövlətçilik ənənələrinin kökləri qədim dövrlərə gedib çıxır. Qafqaz Albaniyası, Atropatena, Şirvanşahlar dövləti, Sacilər, Salarilər, Eldənizlər, Qaraqoyunlu və Ağqoyunlu dövlətləri, Səfəvilər imperiyası, xanlıqlar və nəhayət, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti bu coğrafiyada dövlətçilik düşüncəsinin müxtəlif mərhələlərini formalaşdırıb. Bu tarixi mərhələlərin hər biri Azərbaycan xalqının siyasi yaddaşında mühüm iz buraxıb. Xüsusilə Səfəvilər dövrü Azərbaycan dövlətçilik tarixində mühüm mərhələlərdən biridir. Şah İsmayıl Xətainin adı yalnız hökmdar kimi deyil, həm də şair kimi Azərbaycan tarixində yaşayır. Onun yaradıcılığında dövlətçilik düşüncəsi ilə milli-mənəvi dəyərlər bir-birini tamamlayır. Sonrakı dövrlərdə Azərbaycan xanlıqlarının mövcudluğu isə siyasi parçalanmaya baxmayaraq, yerli idarəçilik və dövlətçilik ənənələrinin davam etdiyini göstərirdi. XX əsrin əvvəlləri Azərbaycan tarixində yeni siyasi mərhələnin başlanğıcı oldu. 1918-ci il mayın 28-də Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaradılması Şərqdə parlamentli respublikaçılıq ənənəsinin mühüm nümunələrindən birinə çevrildi. Cümhuriyyət dövründə dövlət bayrağı, parlament, hökumət, ordu və digər dövlət institutları formalaşdırıldı. 1919-cu ildə Bakı Dövlət Universitetinin yaradılması isə milli dövlət quruculuğunun yalnız siyasi deyil, həm də elmi-maarifçilik istiqamətində aparıldığını göstərirdi. Azərbaycanın dövlətçilik tarixinin ən mühüm xüsusiyyətlərindən biri də milli kimliyin siyasi müstəqilliklə yanaşı, dil, təhsil və mədəniyyət üzərində qurulmasıdır. Ulu öndər Heydər Əliyevin "Milli dövlətçilik hər bir xalqın milli sərvətidir" fikri bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Dövlətçilik yalnız sərhədlərin və siyasi institutların mövcudluğu deyil; xalqın öz tarixini bilməsi, milli dəyərlərini qoruması və gələcək nəsillərə ötürməsi deməkdir. Azərbaycanın milli irsinin digər mühüm qolu adət-ənənələrdir. Novruz bayramı bu ənənələrin ən parlaq nümunələrindəndir. Tonqal qalamaq, səməni cücərtmək, yumurta döyüşdürmək, şəkərbura, paxlava və qoğal hazırlamaq, küsülüləri barışdırmaq, böyükləri ziyarət etmək kimi ənənələr Novruzun sadəcə təqvim bayramı olmadığını göstərir. UNESCO Novruzu bəşəriyyətin qeyri-maddi mədəni irsinin nümunəsi kimi tanıyır və onun sülh, həmrəylik, nəsillərarası əlaqə və qonşuluq münasibətlərini gücləndirən xüsusiyyətlərini qeyd edir. Azərbaycanın milli mədəniyyətinin zənginliyi beynəlxalq səviyyədə də təsdiqini tapıb. UNESCO-nun məlumatlarına görə, Azərbaycanın qeyri-maddi mədəni irs siyahısında muğam, aşıq sənəti, xalçaçılıq, tar ifaçılığı, kamança sənəti, dolma hazırlama və paylaşma ənənəsi, kəlağayı sənəti, çay mədəniyyəti, nar bayramı, Lahıc misgərlik sənəti, çovqan, Dədə Qorqud irsi, balaban və mey sənəti, Novruz və təndir çörəyinin hazırlanması kimi çoxsaylı nümunələr yer alır. Bu faktlar Azərbaycanın mədəni irsinin nə qədər geniş və çoxşaxəli olduğunu göstərir. Məsələn, muğam sadəcə musiqi janrı deyil. O, əsrlər boyunca ustad-şagird ənənəsi ilə nəsildən-nəslə ötürülən canlı mədəni məktəbdir. UNESCO Azərbaycan muğamını 2008-ci ildə Bəşəriyyətin Qeyri-Maddi Mədəni İrsinin Reprezentativ Siyahısına daxil edib. Muğamın əsas xüsusiyyətlərindən biri improvizasiya və ifaçının özünəməxsus yozumudur. Muğamla yanaşı, aşıq sənəti də Azərbaycan xalqının söz və musiqi yaddaşının mühüm hissəsidir. Aşıq sazı ilə yalnız musiqi ifa etmir, həm də dastan danışır, tarixdən, sevgidən, qəhrəmanlıqdan və insan mənəviyyatından söz açır. "Dədə Qorqud" irsi də bu şifahi yaddaşın ən möhtəşəm nümunələrindən biridir. Dastan Azərbaycan xalqının qəhrəmanlıq, ailə, dostluq, mərdlik və mənəvi dəyərlər haqqında təsəvvürlərini əsrlər boyu yaşadıb. Xalça sənəti də Azərbaycanın milli kimliyinin dünyaya təqdim edilməsində mühüm rol oynayır. Azərbaycan xalçası üzərindəki hər bir ornament, rəng və kompozisiya xalqın estetik dünyagörüşü ilə bağlıdır. Xalça bəzən sadəcə məişət əşyası kimi qəbul edilsə də, əslində o, nəsildən-nəslə ötürülən vizual yaddaşdır. Azərbaycan xalçaçılığının ənənəvi sənəti UNESCO-nun qeyri-maddi mədəni irs siyahısına 2010-cu ildə daxil edilib. Azərbaycan mədəniyyətinin təbliğindən danışarkən memarlıq irsini də unutmaq olmaz. Bakının İçərişəhəri, Qız qalası və Şirvanşahlar Sarayı Azərbaycanın tarixi memarlığının ən tanınmış nümunələrindəndir. UNESCO İçərişəhərin müxtəlif sivilizasiyaların izlərini özündə saxladığını və burada XII əsrə aid müdafiə divarlarının qorunduğunu qeyd edir. Azərbaycanın dünya mədəniyyətinə töhfələri yalnız musiqi və memarlıqla məhdudlaşmır. Nizami Gəncəvi, Xaqani Şirvani, İmadəddin Nəsimi, Məhəmməd Füzuli, Mirzə Fətəli Axundzadə, Cəlil Məmmədquluzadə, Mirzə Ələkbər Sabir kimi şəxsiyyətlərin yaradıcılığı Azərbaycan ədəbiyyatının dünya miqyasında tanınmasına imkan verən böyük mənəvi sərvətdir. Nizaminin əsərlərində insan, ədalət, hakimiyyət, elm və mənəviyyat haqqında düşüncələr əsrlər keçməsinə baxmayaraq öz aktuallığını qoruyur. Elm sahəsində də Azərbaycan tarixinin parlaq səhifələri var. Orta əsrlərdə Azərbaycan coğrafiyasından çıxan alim və mütəfəkkirlər astronomiya, riyaziyyat, fəlsəfə, tibb və digər elmlərin inkişafına töhfələr veriblər. XX əsrdə isə Azərbaycan elmi daha sistemli institutlaşma mərhələsinə daxil olub. Bu gün elmi irsin qorunması yalnız keçmiş alimlərin adlarını xatırlamaqla bitmir. Onların ideyalarını yeni nəsildə davam etdirmək, gəncləri elmə yönəltmək və Azərbaycan elmini beynəlxalq elmi mühitdə daha geniş tanıtmaq da milli irsin təbliğinin bir hissəsidir. Azərbaycanın milli irsinin mühüm xüsusiyyətlərindən biri onun gündəlik həyatın içində yaşamasıdır. Çay süfrəsi, qonaqpərvərlik, böyüyə hörmət, ailə bağları, toy və yas mərasimləri, Novruz adətləri, milli mətbəx, musiqi və sənətkarlıq nümunələri xalqın həyat tərzinin ayrılmaz hissəsidir. UNESCO Azərbaycan çay mədəniyyətini də insanları bir araya gətirən, qonaqpərvərlik və sosial ünsiyyətlə əlaqələndirilən mədəni ənənə kimi tanıyıb. Hətta nar kimi gündəlik həyatımızda adi görünən bir meyvə belə milli mədəniyyətin simvoluna çevrilib. UNESCO-nun məlumatına görə, Göyçayda keçirilən Nar Bayramı narın kənd təsərrüfatındakı rolunu, mətbəx və sənətdə istifadəsini, folklor və simvolik mənalarını bir araya gətirən mədəni ənənədir. Nar Azərbaycan mədəniyyətində bolluq, məhsuldarlıq, sevgi və həyatla əlaqələndirilir. Bu gün milli irsin təbliği əvvəlki dövrlərdən fərqli imkanlara malikdir. Əgər bir vaxtlar mədəniyyətin dünyaya çatdırılmasının əsas vasitələri kitablar, televiziya və beynəlxalq tədbirlər idisə, indi sosial media, rəqəmsal arxivlər, sənədli filmlər, podkastlar və qısa videolar da mühüm rol oynayır. Gənc nəslə Azərbaycan mədəniyyətini yalnız dərslik dili ilə deyil, onların istifadə etdiyi rəqəmsal platformaların dili ilə də təqdim etmək lazımdır. Çünki milli irsin qorunması yalnız keçmişi təkrarlamaq deyil. Əsas məqsəd onu müasir dünyada yaşatmaqdır. Bir gənc muğamı dinləyərkən onun tarixini də bilməli, xalçadakı ornamentin mənasını araşdırmalı, Novruz adətinin mahiyyətini anlamalı, Nizaminin əsərlərindəki fikirləri müasir həyatla əlaqələndirə bilməlidir. Milli dəyərlər yalnız muzey vitrinlərində deyil, gündəlik həyatımızda yaşadıqda həqiqi mənada qorunur. Azərbaycanın dövlətçilik tarixi, milli adət-ənənələri, elmi və mədəni irsi bir-birindən ayrı anlayışlar deyil. Onların hamısı eyni milli yaddaşın müxtəlif səhifələridir. Dövlətçilik xalqın siyasi yaddaşını, dil və ədəbiyyat mənəvi dünyasını, adət-ənənələr sosial kimliyini, elm intellektual potensialını, incəsənət isə xalqın estetik duyğularını yaşadır. Məhz buna görə milli irsin təbliği yalnız dövlət qurumlarının və mədəniyyət müəssisələrinin vəzifəsi kimi qəbul edilməməlidir. Bu, hər bir insanın məsuliyyətidir. Öz tarixini bilmək, ana dilini qorumaq, milli sənət nümunələrinə dəyər vermək, adət-ənənələri gələcək nəslə ötürmək və Azərbaycan mədəniyyətini dünyaya düzgün təqdim etmək milli kimliyin qorunmasının ən mühüm yollarındandır. Ulu öndər Heydər Əliyevin "Bizim hamımızın bir vətəni var - bu, Azərbaycandır" fikri bu yanaşmanın mahiyyətini ifadə edir. Vətən anlayışı yalnız torpaqla məhdudlaşmır. Vətən həm də tarixdir, yaddaşdır, dildir, musiqidir, ədəbiyyatdır, ailədən gələn adətdir, nənənin danışdığı nağıldır, sazın səsidir, muğamın avazıdır, Novruz tonqalının işığıdır. Bu irsi qorumaq keçmişə sahib çıxmaq, təbliğ etmək isə gələcəyə yol göstərməkdir. Azərbaycan tarix boyu yaratdığı dövlətçilik ənənələri, yetişdirdiyi elm və sənət adamları, formalaşdırdığı zəngin mədəniyyət və milli dəyərlərlə dünya xalqları arasında özünəməxsus yer tutub. Əsas vəzifə isə bu zəngin irsi yalnız xatırlamaq deyil, onu yaşatmaq, inkişaf etdirmək və gələcək nəsillərə daha güclü şəkildə çatdırmaqdır. Çünki tarixini unutmayan, mədəniyyətini qoruyan və öz dəyərlərini dünyaya tanıdan xalqın gələcəyə inamı da möhkəm olur.

Səidə Ramazanova

Yazı Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyi ilə çap edilmişdir.