Ailə və cəmiyyətin gələcəyi: gender və demoqrafiya prizmasında
İstiqamət: gender, ailə və demoqrafiya məsələlərinin işıqlandırılması
Müasir cəmiyyətin inkişafını yalnız iqtisadi göstəricilər, texnoloji yeniliklər və şəhərlərin böyüməsi ilə ölçmək mümkün deyil. Cəmiyyətin gələcəyini müəyyən edən əsas məsələlərdən biri də ailə institutunun vəziyyəti, gender münasibətləri, demoqrafik proseslər və bu istiqamətdə formalaşan sosial dəyərlərdir. Bu anlayışlar bir-birindən ayrı görünə bilər. Lakin əslində ailədə baş verən dəyişikliklər gender münasibətlərinə, gender münasibətləri isə demoqrafik davranışlara təsir göstərir.
Azərbaycan cəmiyyətində ailə tarixən yalnız iki insanın birliyi kimi qəbul edilməyib. Ailə həm də milli-mənəvi dəyərlərin qorunduğu, nəsillərarası münasibətlərin formalaşdığı, uşaqların tərbiyə aldığı əsas sosial mühit hesab olunub. Böyüyə hörmət, kiçiyə qayğı, qarşılıqlı yardım, qohumluq münasibətlərinin qorunması və ailənin bütövlüyünə verilən önəm uzun illər ərzində cəmiyyətin əsas dəyərləri sırasında yer alıb. Bu gün də həmin dəyərlərin əhəmiyyəti azalmayıb. Sadəcə, ailənin qarşılaşdığı problemlərin xarakteri dəyişib. Müasir həyat insanlardan daha çox fərdiləşmə, iqtisadi müstəqillik və şəxsi seçimlər tələb edir. Təhsil imkanlarının genişlənməsi, qadınların əmək bazarında iştirakının artması, şəhər həyatının sürətlənməsi, sosial medianın təsiri və yeni həyat tərzlərinin yayılması ailə münasibətlərinə də təsirsiz ötüşmür. Əvvəllər ailə daxilində müəyyən məsələlər ənənəvi bölgü əsasında həll edilirdisə, bu gün tərəflər daha çox qarşılıqlı anlaşma və məsuliyyət bölgüsü tələb edirlər.
Burada gender məsələsi xüsusi əhəmiyyət qazanır. Gender bərabərliyi yalnız qadın və kişinin hüquqlarının formal olaraq eyni olması demək deyil. Məsələ həm də onların təhsil almaq, işləmək, qərar qəbul etmək, iqtisadi imkanlardan yararlanmaq və cəmiyyətdə öz potensialını reallaşdırmaq üçün bərabər imkanlara malik olmasıdır. Məncə, gender məsələsinə yalnız qadınların problemi kimi yanaşmaq düzgün deyil. Çünki ailədə məsuliyyətlərin ədalətli bölüşdürülməsi həm qadının, həm də kişinin həyat keyfiyyətinə təsir edən məsələdir.
Azərbaycan ailəsində qadının rolu son illərdə nəzərəçarpacaq dərəcədə dəyişib. Qadın artıq yalnız ailə və məişətlə məhdudlaşan sosial rolda təsəvvür edilmir. Bu gün qadınlar müxtəlif peşələrdə çalışır, sahibkarlıqla məşğul olur, elm, media, dövlət idarəçiliyi və digər sahələrdə fəaliyyət göstərirlər. Bu dəyişiklik cəmiyyət üçün müsbət imkanlar yaratsa da, eyni zamanda yeni məsuliyyətlər doğurur. İşləyən qadının ailə daxilində bütün məişət və qayğı yükünü təkbaşına daşıması ədalətli bölgü problemi yaradır.
Eyni zamanda, kişilərin ailədəki roluna münasibət də dəyişir. Müasir ailə modelində kişinin yalnız maddi təminatçı, qadının isə yalnız qayğı göstərən tərəf kimi qəbul edilməsi əvvəlki qədər universal deyil. Uşağın tərbiyəsi, ev işləri, ailədaxili qərarlar və emosional dəstək hər iki tərəfin məsuliyyəti kimi qiymətləndirilə bilər. Düşünürəm ki, sağlam ailə modelinin əsasını məhz bu qarşılıqlı məsuliyyət təşkil edir.
Ailə məsələsinin digər mühüm tərəfi isə nikah və boşanma prosesləridir. Gənclərin ailə qurmaq qərarına iqtisadi vəziyyət, mənzil problemi, iş imkanları, təhsil müddətinin uzanması və şəxsi inkişaf istəyi kimi müxtəlif amillər təsir edir. Əvvəllər daha erkən yaşlarda qurulan nikahlar bu gün bəzi hallarda daha gec yaşlara təxirə salınır. Bunun səbəbini yalnız gənclərin ailəyə marağının azalması ilə izah etmək düzgün olmaz. İnsanlar əvvəlcə təhsil almaq, peşə qazanmaq, iqtisadi baxımdan müstəqil olmaq və öz həyatlarını müəyyən qədər qurmaq istəyirlər.
Demoqrafiya əhalinin sayını və strukturunu müəyyən edən doğum, ölüm, nikah, boşanma, miqrasiya və yaş tərkibi kimi prosesləri əhatə edir. Əhalinin sayında dəyişiklik yalnız statistika deyil. Bu göstəricilərin arxasında insanların real həyat qərarları dayanır. Bir ailənin nə vaxt evlənməsi, neçə uşaq sahibi olması, başqa şəhərə və ya ölkəyə köçməsi bütövlükdə demoqrafik mənzərəyə təsir göstərir.
Müasir dövrdə dünyanın bir çox ölkəsində olduğu kimi, Azərbaycanda da doğum göstəricilərinin gələcək dinamikası, əhalinin yaş strukturu və miqrasiya prosesləri diqqət tələb edən məsələlərdəndir. Demoqrafik proseslər uzunmüddətli xarakter daşıdığı üçün bu sahədə bu gün verilən qərarların nəticəsi illər sonra görünür. Buna görə demoqrafiya məsələsinə yalnız rəqəmlər üzərindən deyil, sosial səbəblər və insan davranışları baxımından yanaşmaq lazımdır.
Xüsusilə ailələrin uşağa münasibəti dəyişir. Uşaq sahibi olmaq artıq yalnız ənənəvi ailə modelinin təbii mərhələsi kimi deyil, böyük məsuliyyət tələb edən qərar kimi qəbul edilir. Valideynlər uşağın keyfiyyətli təhsil almasını, sağlam böyüməsini, sosial və psixoloji inkişafını təmin etmək istəyirlər. Bu isə ailənin bir uşağa sərf etdiyi vaxt və maliyyə resurslarının artmasına səbəb olur. Nəticədə bəzi ailələr daha az sayda uşağa üstünlük verə bilirlər.
Burada media və ictimai kommunikasiya da mühüm rol oynayır. Gender, ailə və demoqrafiya məsələlərinin necə işıqlandırılması insanların bu mövzulara münasibətinə təsir edə bilər.
Azərbaycanda ailə institutu milli-mənəvi dəyərlərin əsas dayaqlarından biri kimi qəbul edilir. Dövlət tərəfindən ailələrin sosial rifahının yüksəldilməsi, qadın və kişilər üçün bərabər imkanların yaradılması, uşaqların hüquqlarının qorunması və demoqrafik inkişafın dəstəklənməsi istiqamətində müxtəlif tədbirlər həyata keçirilir. Qadınların ictimai, iqtisadi və siyasi həyatda fəallığının artırılması, gender bərabərliyinin təşviqi, ailədaxili zorakılığın qarşısının alınması və uşaqların müdafiəsi bu siyasətin mühüm istiqamətlərindəndir. Eyni zamanda, gənc ailələrin dəstəklənməsi, məşğulluq və sosial imkanların genişləndirilməsi demoqrafik sabitlik baxımından əhəmiyyət daşıyır.
Güclü ailə yalnız keçmişdən gələn dəyərlərlə deyil, həm də bu günün reallıqlarını anlamaqla formalaşır. Gender bərabərliyi, sosial ədalət, iqtisadi imkanlar, uşaqların rifahı və demoqrafik sabitlik bir-birindən ayrı məqsədlər kimi deyil, vahid sosial siyasətin tərkib hissələri kimi nəzərdən keçirilməlidir.
Zeynəb Mustafazadə
Yazı Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyi ilə çap edilmişdir.