Məhbus qadınlar və itirilmiş həyat

Məhkum qadınların psixologiyası mürəkkəb və çoxşaxəlidir, çünki bu qadınlar həm həbsxana təcrübəsinin, həm də azadlığa çıxdıqdan sonra cəmiyyətə yenidən inteqrasiya prosesinin yaratdığı müxtəlif psixoloji, emosional və sosial çətinliklərlə qarşılaşırlar. Həbsxanada yaşadıqları təcrid, zorakılıq və pis rəftar onlarda ciddi travmalara səbəb ola bilər. Post-travmatik stress pozuntusu (PTSD), depressiya və narahatlıq kimi psixoloji problemlər məhkumluq keçirmiş qadınlar arasında geniş yayılmışdır. Bununla yanaşı, özünə güvən və kimlik məsələləri də bu qadınların psixoloji vəziyyətini mürəkkəbləşdirir. Məhkumluq keçirmiş qadınlar həbsxanada və azadlığa çıxdıqdan sonra sosial təcrid və yalnızlıq hissləri ilə üzləşirlər. Cəmiyyət tərəfindən damğalanma, iş tapmaqda çətinliklər və ailə ilə münasibətlərdəki problemlər onların yenidən normal həyata qayıtmasını daha da çətinləşdirir. Bu qadınlara psixoloji və sosial dəstək, təhsil və peşə hazırlığı imkanları təqdim edilməsi onların cəmiyyətə yenidən inteqrasiyasına və psixoloji vəziyyətlərinin yaxşılaşmasına kömək edə bilər. Məhkum qadınların psixologiyasını anlamaq və onlara lazımi dəstəyi təmin etmək üçün hər bir qadının fərdi təcrübəsini nəzərə almaq vacibdir. Onların travma təcrübələri, emosional çətinlikləri və sosial problemləri kompleks və çoxqatlıdır, buna görə də hərtərəfli və individual yanaşma tələb olunur.  Əlavə olaraq, məhkumluq keçirmiş qadınların sosial reabilitasiyası, cəmiyyətə yenidən uyğunlaşması və həyat keyfiyyətinin artırılması üçün xüsusi proqramlar və təşəbbüslər inkişaf etdirilməlidir. Bu proqramlar qadınların təhsil imkanlarının genişləndirilməsi, peşə hazırlığı, psixoloji dəstək və sosial münasibətlərin bərpası kimi müxtəlif sahələri əhatə etməlidir.

Məhkumluq keçirmiş qadınlara göstərilən dəstəyin effektivliyi onların həyatında müsbət dəyişikliklərə səbəb ola bilər və bu da onların cəmiyyətə töhfə vermə qabiliyyətini artırar. Bu səbəbdən, məhkumluq keçirmiş qadınların psixologiyası mövzusunda daha çox tədqiqat aparmaq və onlara daha geniş dəstək imkanları yaratmaq cəmiyyət üçün vacib və faydalıdır.

Psixoloq Minarə Səbzəliyeva son illər qadın məhkum sayında daha çox artım müşahidə olunduğunu qeyd edir:

-Xüsusilə də qadınlar Cinayət Məcəlləsi və ya sisteminin sərtləşdirilməsi, narkotiklərlə bağlı sərt qanunların olduğu ölkələrdə əxlaqi pozuntulara və ya dini qanunların müəyyən şərhlərinə görə kiçik cinayətlərə görə getdikcə daha çox həbs edilir və ya saxlanılır. Tədqiqatlar həbsxanaların qadınlara göstərdiyi neqativ təsirləri və onların həbs zamanı və həbsdən sonra xüsusi ehtiyacları nadir hallarda nəzərə alındığını və damğalandığını vurğulayır. Bir çox ölkələrdə məhkum qadınların problemləri araşdırıldığında onların ümumiyyətlə patriarxal quruluşdan gəldiyi, aşağı sosial-maddi vəziyyətə malik olduğu və ya həyat yoldaşları tərəfindən zorakılığa məruz qalaraq qurbana çevrildiyi görünür. Həmçinin bir çox qadının məhkum olunmazdan əvvəl fiziki, emosional və cinsi zorakılığa məruz qaldığı müşahidə edilir. 

Psixoloq qadınların hansı səbəbdən cinayət törətdiklərini açıqlayıb:

-Xüsusilə qeyd etməliyəm ki, məhkum qadınlar maddi sıxıntı, yoxsulluq, oğurluq, narkotik maddələrdən istifadə və narkotiklərlə əlaqəli cinayətlər, qətl, dəyərlərə və əxlaqi prinsiplərə zidd ailənin yaranması kimi səbəblərdən tez-tez cinayət törədirlər. 
Bu vəziyyət qadınların cinayətə meyl etmələrinə səbəb olaraq onların həyatına böyük təsir edir. Bundan əlavə, qadınlar həbsxanaya düşdükdən sonra böyük bir sosial stiqma ilə üzləşirlər və çox vaxt valideynlərindən, qardaşlarından, həyat yoldaşından və ya digər sosial dairələrdən aldıqları sosial dəstəyi itirirlər. Qadının məhkum olunduqdan sonra ictimai həyatda iştirakı da stiqma səbəbindən mürəkkəbləşir və həm psixoloji, həm sosial cəhətdən çox çətin bir prosesə dönür. Məhkum qadınlar tez-tez yaşayış yeri tapmaqda çətinlik çəkir, miqrasiya etməyə məcbur olur, iş axtarır, sosial təminatı olmayan aşağı statuslu işlərdə çalışır, sosial stiqma səbəbindən cəmiyyətdən təcrid olunmuş vəziyyətdə yaşayır, yeni partnyor tapmaqla bağlı problemlərlə üzləşir və həyat yoldaşı və ailə qurmaqda, həyat yoldaşı və ailə tapmaqda çətinlik çəkirlər, münaqişə, sui-istifadə, təcavüz və zorakılıq kimi müxtəlif problemli və cinsi sağlamlıq problemləri ilə üzləşirlər, öz mühüm vəzifələrini yerinə yetirə bilmirlər. Burada qadın və insan kimi öhdəlik və məsuliyyətləri almaqda və onları öz həyatlarına doğru tətbiq etməkdə çətinlik çəkir və bütün bunların nəticəsi olaraq psixiatrik problemlər və intihar yarana bilir. Tədqiqatlara istinad elədiyimiz zaman görürürk ki, onların ilk növbədə damğalanma səbəbiylə yadlaşma, tənhalıq kimi mənfi psixoloji təsirləri, ikincisi isə ən yaxın sosial çevrələrinin dolayı yolla damğalanmasına məruz qaldıqları vurğulanır. Mənfi ayrı-seçkiliyə görə nəzarət altında saxlanılan, cinayətə sövq edilən, gündən-günə məhkum edilən kövrək və həssas qrup olan məhbus qadınların üzləşdiyi sosial stiqma onların keyfiyyətli yaşamasına mane olan əsas və mühüm amillərdən biridir. 
Stiqma səbəbindən yaxın şəxslər və cəmiyyət onları göz ardı edir. Bu səbəbdən qadınların məhkumluq müddətində və sonrasında qarşılaşdıqları həyat çətinliklərini, sosial stiqmanın doğurduğu uyğunlaşma problemlərini və digər biopsixososial problemləri azaltmaq üçün qadınların hər cəhətdən gücləndirilməsi, onlara sosial və hüquqi dəstək verilməsi vacibdir. 

Cəmiyyətə necə adaptasiya olurlar?

-Tədqiqatlar göstərir ki, qadın məhkumların narkotik maddələrdən asılılığın qarşısının alınması, psixi sağlamlığın müalicəsi, ailə münasibətlərinin yenidən qurulmasına kömək etmək, sığınacaq, sosial və maliyyə yardımı göstərmək, onların peşəkar inkişafını təmin etmək, genderlə bağlı sağlamlıq ehtiyaclarını ödəmək və s. azad edildikdən sonra onların cəmiyyətə inteqrasiyasını çox asanlaşdırır və adaptasiyasına çox yaxşı istiqamətdən yön verir. Hətta bir tədqiqat nəticəsində göstəririlir ki, səhiyyə işçiləri və tibb bacıları məhbus qadınların xüsusilə stiqma səbəbiylə yaşadıqları çətinliklərin minimuma endirilməsi və müəyyən edilmiş ehtiyaclarının qarşılanması istiqamətində üzərinə düşən vəzifələri hərtərəfli sağlamlıq yanaşması ilə yerinə yetirməli və lazımi imkanlar yaratmaqları onlar üçün çox yaxşı nəticələr doğuracaqdır. Nəticə etibarı ilə həssas qrup olan məhbus qadınların sağlam və məhsuldar fərdlər kimi cəmiyyətə reinteqrasiyası üçün müsbət ayrı-seçkilik adı altında davamlı və effektiv müdafiə təşəbbüslərinin həyata keçirilməsi çox vacibdir.

Məhkum qadınların psixologiyası mürəkkəb və çoxşaxəlidir, çünki bu qadınlar həm həbsxana təcrübəsinin, həm də azadlığa çıxdıqdan sonra cəmiyyətə yenidən inteqrasiya prosesinin yaratdığı müxtəlif psixoloji, emosional və sosial çətinliklərlə qarşılaşırlar. Həbsxanada yaşadıqları təcrid, zorakılıq və pis rəftar onlarda ciddi travmalara səbəb ola bilər. Post-travmatik stress bozukluğu (PTSD), depressiya və anksiyete kimi psixoloji problemlər məhkumluq keçirmiş qadınlar arasında geniş yayılmışdır. Bununla yanaşı, özünə güvən və kimlik məsələləri də bu qadınların psixoloji vəziyyətini mürəkkəbləşdirir.

Məhkumluq keçirmiş qadınlar həbsxanada və azadlığa çıxdıqdan sonra sosial təcrid və yalnızlıq hissləri ilə üzləşirlər. Cəmiyyət tərəfindən damğalanma, iş tapmaqda çətinliklər və ailə ilə münasibətlərdəki problemlər onların yenidən normal həyata qayıtmasını daha da çətinləşdirir. Bu qadınlara psixoloji və sosial dəstək, təhsil və peşə hazırlığı imkanları təqdim edilməsi onların cəmiyyətə yenidən inteqrasiyasına və psixoloji vəziyyətlərinin yaxşılaşmasına kömək edə bilər. Məhkum qadınların psixologiyasını anlamaq və onlara lazımi dəstəyi təmin etmək üçün hər bir qadının fərdi təcrübəsini nəzərə almaq vacibdir. Onların travma təcrübələri, emosional çətinlikləri və sosial problemləri kompleks və çoxqatlıdır, buna görə də hərtərəfli və individual yanaşma tələb olunur. Əlavə olaraq, məhkumluq keçirmiş qadınların sosial reabilitasiyası, cəmiyyətə yenidən uyğunlaşması və həyat keyfiyyətinin artırılması üçün xüsusi proqramlar və təşəbbüslər inkişaf etdirilməlidir. Bu proqramlar qadınların təhsil imkanlarının genişləndirilməsi, peşə hazırlığı, psixoloji dəstək və sosial münasibətlərin bərpası kimi müxtəlif sahələri əhatə etməlidir. Məhkum qadınların azadlığa çıxdıqdan sonra cəmiyyətə yenidən inteqrasiya olunması çətin bir prosesdir. Həbsxana təcrübəsi onların sosial bacarıqlarını zəiflədə bilər, bu da yeni sosial münasibətlərin qurulmasını çətinləşdirir. Sosial stigma və cəmiyyətin mənfi münasibəti bu qadınların iş tapmasını, təhsil almasını və ailə ilə əlaqələrini bərpa etməsini çətinləşdirir. Bu səbəbdən, məhkumluq keçirmiş qadınların yenidən cəmiyyətə inteqrasiya olunması üçün xüsusi dəstək proqramlarına ehtiyac vardır. Bu proqramlar cəmiyyətin bu qadınlara qarşı daha tolerant və dəstəkləyici olmasını təmin etməli və onların həyatlarını yenidən qurmasına kömək etməlidir.

Məhkumluq keçirmiş qadınların ictimai və ailə münasibətləri

Məhkum qadınların azadlığa çıxdıqdan sonra ailə və dostları ilə münasibətlərini bərpa etməsi də mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Məhkumluq müddətində uzaq qaldıqları ailə üzvləri və uşaqlarla əlaqələrin yenidən qurulması bu qadınların emosional vəziyyətini yaxşılaşdıra bilər. Ailə dəstəyi və ictimai münasibətlər onların cəmiyyətə yenidən uyğunlaşmasını asanlaşdırar.

Bu baxımdan, məhkumluq keçirmiş qadınların ailələri ilə münasibətlərinin bərpası və sosial dəstək qruplarının yaradılması vacibdir. Bu qruplar qadınlara sosial bacarıqlarını inkişaf etdirmək və cəmiyyətə yenidən inteqrasiya olunmaq üçün dəstək verə bilər.

Qiymət Mahir