Uğurlu valideynlik və şanslı uşaqlar

Hər bir ana və ata övladının uğurlu olmasını istəyir. Xoşbəxt və özünə güvənən övladlar yetişdirə bilən ailələr bu mövzuda daha uğurlu olur. Bununla belə, ailələrin özünə güvənən uşaq böyütmək üçün kifayət qədər məlumatlı olduğunu söyləmək olmaz. Uşaq tərbiyəsi prosesi ənənəvi bilik və vərdişlərdən ibarətdir. Bu, bəzi uşaqların uğursuzluğuna səbəb ola bilir. Ancaq uşağın necə tərbiyə olunması onun uğur qazanması üçün vacib məsələdir. Həddindən artıq təzyiq göstərmək və ya əksinə hərəkət etmək uşağa mənfi təsir göstərir.
Analar və atalar övladlarına çox təsir edir. Uşağı başqaları ilə müqayisə etmək, onu daim alçaltmaq və dəyərsizləşdirmək uşağa dağıdıcı təsir göstərə bilir. Şərti olaraq sevgi göstərmək də zərərlidir. Təbii ki, heç bir ana və ata övladını şərti olaraq sevmir. Ancaq davranış və rəftar əsasında uşağın fərqli şeylər hiss etməsi mümkündür. 
Əlbəttə ki, hər bir valideyn düzgün övlad yetişdirmək, və yetişdirdiyi övladının gələcək həyatında uğurlu olmasını istəyir ki, bu da valideynlər üçün təbii istəkdir. Lakin bu istəyi reallığa çevirmək tamam başqa məsələdir. Uğurlu valideyn olmaq üçün övladlarımızın ailə tərbiyəsində nələrdən çəkinməli və necə davranmalı olduğumuzu bilirikmi? Bəs görəsən, bəzi uşaqlar təbii olaraq digərlərindən daha yaxşı olmağa meyllidirlər, yoxsa valideynlər uşaqlarına məqsədlərinə çatmaqda və uğur qazanmalarına kömək etməkdə daha təsirli olurlar? 
Təbii ki, biz uşaqların anadangəlmə genlərinin onların intellektində böyük amil olduğunu inkar edə bilmərik, lakin heç kim inkar edə bilməz ki, valideynlərin onları tərbiyə etmə tərzi də onlara böyük təsir göstərir. Məlumdur ki, valideynlər uşaqlarını tərbiyə edərkən ciddi təsir göstərə bilmir və laqeyd qalırlarsa, uşaqlar yanlış istiqamətə meyl edə bilirlər. Mütəxəssislər bildirir ki, valideyn nəzarəti uşaqların öz hüdudlarını tanıması və qaydaları öyrənməsi, məsuliyyətini dərk etməsi üçün əsasdır. Bu zaman valideynlərin səmərəsizliyi uşaqlarda davranış pozuntularına səbəb ola bilər. Uşaqda baş verə biləcək qüsurlar onların asılı, aqressiv və zəif şəxsiyyətlərin formalaşmasına səbəb olur. 
Psixoloq Günay İskəndərli bildirir ki, uşaq öz valideynlərinə güvənərək böyüməlidir. Bunu təmin edəcək şəxs isə ana və ata özləridir:
"Uşağı ailənin bir üzvü kimi görmək, ona dəyər vermək lazımdır. Evdən harasa gedəndə deyilməlidir. Aydın olmaq və lazım olduqda yox demək və ya uşaqdan üzr istəmək lazımdır. Həddindən artıq avtoritar və ya əksinə olması uşağın təkbaşına hərəkət etməsinə və ya həddindən artıq asılı olmasına səbəb ola bilər. Heç vaxt balansı pozmamaq vacibdir.
Hər ana-ata öz övladına dəyər verir. Ancaq uşaq üçün bunu başa düşmək o qədər də asan deyil. Çünki uşaq həmişə özünü dəyərli hiss etmək istəyir. Eyni evdə qalmaq və ya uşağın nəyəsə ehtiyacı olanda onun ehtiyacını qarşılamaq onun yanında olmaq demək deyil. Ana ilə uşaq arasındakı ünsiyyət buna bənzəyir. Uşağının hər hansı ehtiyacını ödəyərkən ana diqqətini uşağa deyil, müvafiq ehtiyacın ödənilməsinə yönəldir. Uşaq isə anasının yanında olmağı sevir və bundan sonra onun diqqətini cəlb edəcək hərəkətlər edə bilir. 
Uşaqlara kiçik yaşlarından məsuliyyət vermək onlarda məsuliyyət hissini, müstəqillik və özünə inamı inkişaf etdirir. Təbii ki, onlara daha çox yaşlarına görə çox da ağır olmayan, evdə kiçik ailə işlərində fəal rol oynaya biləcəkləri tapşırıqlar verilməlidir. Valideynlər övladına verdiyi tapşırıqları onlara verdiyi müavinətlə qarışdırmamalıdır. Çünki bu vəzifələri yerinə yetirmək üçün motivasiya daxilən sonda alacaqları mükafata çatmaq məqsədinə çevrilə bilər. Əksinə, onlara bir komandanın üzvü olmaq və öz vəzifələrini məsuliyyətli şəkildə yerinə yetirmək hissi aşılanmalıdır.
Onlar üçün yüksək, lakin real gözləntilər qoymaq lazımdır. Valideynlərin övladlarına güvənmələri və bir işin öhdəsindən gələ bilməyəcəklərini söyləməkdənsə, onları daha yaxşı etməyə təşviq etmələri vacibdir. Bu zaman uşaqların da özünə inamı bərpa olunur. Ancaq burada vacib olan, uşağı qeyri-real, şişirdilmiş gözləntilərlə məcbur etmək və ya baş verməyəcək bir vəziyyətə inandırmaq xəyal qırıqlığı və etibarsızlıq hissi yaradır.
Məsələn, deyək ki, valideynin ali məktəbə hzırlaşan övladının istedad və istəklərini inkişaf etdirəcək şəkildə motivasiya etməsi onun uğurlarına böyük töhfə verəcək. Ancaq edə bilməyəcəyi və ya etmək istəmədiyi bir hissə ilə bağlı gözləntilərin olduğunu göstərmək və bunu etməyə məcbur etmək onların uğurlarına və motivasiyalarına da əks təsir göstərəcək.
Uşaqlara problemlər qarşısında düzgün və vaxtında qərar verməyi, stressi idarə etməyi, hirslərini cilovlamağı öyrətmək lazımdır. Onları ailə içində baş verən kiçik problemlərə daxil etmək, evdə rastlaşılan problemlə bağlı fikirlərini öyrənmək, müzakirəni düzgün aparmağın yollarını göstərmək çox vacibdir. Bu, uşaqların dinc və sağlam fərdlər olması üçün ən vacib maddələrdən biridir.
Məsələn, əgər məktəb seçərkən uşağı qərar vermə prosesinə cəlb etsəniz, uşaq öz gələcəyi ilə bağlı qərarın məsuliyyətini öz üzərinə götürəcək, məktəbi və məktəb həyatını daha çox əhatə edəcək, özünə inamını artıracaq.
Valideynlərin fikrincə, riski idarə etmək və aradan qaldırmaq onu minimuma endirmək deyil. Uğurlu valideynlik, uğursuzluğun müvəffəqiyyətin böyük bir hissəsi olduğunu anlamaqdan irəli gəlir. Bir çox araşdırmalar da bunu göstərir ki, uğursuzluqla əldə edilən uğur daha təsirli və ibrətamizdir. Bu vəziyyət ailələr üçün çətin olsa da, uşağın zaman-zaman uğursuzluğa, səhvlərə yol verməsinə icazə vermək lazımdır. Bu cür uğursuzluqlardan əldə edilən uğurlar uşağın ümumi xarakterini, bacarıqlarını və çevikliyini müəyyən edən ən böyük amildir. 
Müasir dünyada sosial intellekt normal intellekt qədər vacibdir. 20 il ərzində 700 uşaq üzərində araşdırma aparılaraq aparılan araşdırma, sosial intellektləri inkişaf etmiş uşaqların universitet yaşına çatdıqda daha yaxşı təhsil alma ehtimalının daha yüksək olduğunu və sonradan iş tapmaqda daha uğurlu olduğunu ortaya çıxarıb. Müvəffəqiyyətli valideynlər övladlarının başqaları ilə intuitiv və empatik münasibət qurmağı və münasibətlərində faydalı və güclü fərdlər olmağı öyrənmələrini təmin edirlər.
Anaların xüsusilə 3-11 yaş arası övladları ilə keçirdikləri zamanın səmərəliliyinin uşağın davranışında və sonrakı həyatında uğur qazanmasında təsirli olduğunu bildirmək istərdim. Ailə olaraq birlikdə vaxt keçirdiyiniz zaman birlikdə oyunlar oynayaraq bu vaxtı əyləncəli vaxta çevirmək təsirli olacaq. Uşaqlara məhəl qoymayaraq və ya tələsik fəaliyyət göstərərək onları gözdən çıxarmaq, özünü də gözdən salmaq düzgün deyil.
Uşaqlarda həddindən artıq fəaliyyət onların müstəqillik hissini, qərar qəbul etmə qabiliyyətini və təkbaşına nəyisə yerinə yetirmək cəsarətini əlindən alacaq. Onlar da öz məkanlarına dözümlü olmalı və özlərini tanımağa imkan verməlidirlər. Onlar öz güclü və zəif tərəflərini kəşf etməyi bacarmalı, nəyi bəyənib nəyi bəyənmədiklərini görməli və öz seçimlərindən xəbərdar olmalıdırlar. Uşağınız üçün hər şeyi edib onun qarşısına qoysanız, uşağının normal inkişaf etməsinə və öyrənməsinə mane olarsınız. Çünki bu zaman uşaq inkişaf edə, yetkinləşə və gözləməyi öyrənə bilməz. 
Əksər ailələr uşaqlarına yalnız mövcud vəziyyətə diqqət yetirməklə və mövcud vəziyyəti mümkün qədər tez həll etmək və nəzarət etmək fikri ilə davranırlar. Gələcəkdə necə insanlar olacaqlarını və onları bu istiqamətə yönəltmək üçün necə davranmalı olduqlarını unudurlar. Biz uşağımızın yetkin olanda necə olmasını istədiyimizi nəzərə alaraq, davranışımızda daha düşüncəli olmalıyıq. Çünki unutmamaq lazımdır ki, övladlarınız sizin davranışlarınızı modelləşdirərək bir çox davranışlar inkişaf etdirirlər.
Uşaqlarınıza arzuolunmaz nəticələrə gətirib çıxaracaq davranışları açıq şəkildə göstərməli və bu arzuolunmaz davranışlara görə onlara müəyyən cəzalar verilməlidir. Belə mühüm məsələlərdə valideynlərin mövqeyinin həmişə eyni qətiyyətli və dəyişməz olması vacibdir. Onlara həddindən artıq və sərt cəzalar vermək lüzumsuzdur, əksinə, onlarla mehriban ünsiyyətdə olmaq, davranışlarının gətirəcəyi bəlaları izah etmək daha yaxşı olar. Ən vacib məqamlar, onlara qarşı hər zaman qətiyyətli mövqe tutmağınız, ədalətli olmanız və onlara dostcasına yanaşmanızdır".

Röyalə Xəyal