Bizi sosiallaşmaqdan uzaqlaşdıran "rəqəmsal stress"in qarşısını necə almalıyıq?
Dünya texnologiyadan, rəqəmsal platformalardan və internetdən getdikcə daha çox asılı olur. Texnologiyadan artan bu asılılıq "rəqəmsal stress" kimi tanınan bir anlayışın həyatımıza daxil olmasına səbəb olub. Hər nə qədər biz bu terminlə yeni tanış olsaq da, əslində bu heç də yeni bir şey deyil.
Bu gün rəqəmsallaşma adlanan informasiya və kommunikasiyaya əsaslanan proseslər biznes və şəxsi həyatdan sosial münasibətlərə, psixologiyadan sosiologiyaya, həyat tərzindən iş üslubuna qədər geniş bir sahədə təsirli olur. Son zamanlar üçün bizə təqdim etdiyi bir çox üstünlüklərə baxmayaraq, rəqəmsallaşmanın bizlər üçün yaratdığı bəzi problemlər var. Həddindən artıq yüklənmə, daimi əlaqə, dəyişən iş üsulları, mürəkkəblik, təqdimatçılıq və iş və həyat arasındakı qeyri-müəyyənlik kimi bir çox ortaya çıxan problemlər rəqəmsal stress adlanan vəziyyətə gətirib çıxarır. Rəqəmsal stressin əsası ondan ibarətdir ki, iş həyatında rəqəmsallaşma vaxt və məkan çevikliyini artırır, mobil texnologiyaların inkişafı ilə əlaqədar iş tempini sürətləndirir, daimi onlayn əlaqəyə gətirib çıxarır və daha çox tapşırıq yaradır. Bütün bunlar bir araya gəldiyində iş həyatında rəqəmsal stress yaranır.
Rəqəmsal stress yeni dünyanın təklif etdiyi həyat tərzidir. Rəqəmsal obyektlər vasitəsilə həyatımızı davam etdirmə səyi nəticəsində yaranan narahatlıq pozuntuları, rəqəmsal medianın yaratdığı daxili psixoloji narazılıq və istehsal olunan radiasiya miqdarına görə fizioloji, psixoloji, mədəni və bioloji problemlərə çevrilən mənfi yan təsirlərə aiddir.
Rəqəmsal stress termini çərçivəsində yeniyetmələrdə və böyüklərdə rəqəmsal qarşılıqlı təsirlərin hərtərəfli şəkildə araşdırılır. Bununla belə, böyüklər və peşəkar demoqrafik sahədə daha çox araşdırmaya ehtiyac olduğu görünür. Məlum faktdır ki, stress, xüsusən də məhsuldarlığa mənfi təsirləri səbəbindən qlobal miqyasda artan narahatlığa çevrilmişdir. Bəs rəqəmsal stress nədir və bundan ən çox kimlər ziyan görür?
Psixoloq Mələk Kərimli də bildirir ki, davamlı olaraq sosial media hesablarını yoxlamaq, insanları izləmək, məlumat almağa çalışmaq istəyi vərdişə çevrilir və insanlarda özlərinin də xəbəri olmadan ciddi problemlər yaradır:
"Həyatımız davam etdikcə, günü-gündən müasirləşdikcə, internet texnologiyaları da artıqca, müxtəlif xəbər mənbələrinə çıxışımızı artırmağımız təəccüblü deyil. Demək olar ki, hər gün həyatımızın hər anında müxtəlif xəbərlər oxumağa, izləməyə, məlumatlanmağa məruz qalırıq, amma bu qədər məlumat əlimizin altında olduğu üçün nəyin doğru, nəyin yalan olduğunu ayırd etmək çətinləşir. Bəzən saxta xəbərlərlə bağlı narahatlıqlar artır və bu psixi sağlamlığımıza ciddi təsir göstərir. Bu vəziyyət xroniki stress pozuntusuna çevrilərkən, digər tərəfdən, real kimlik və bədii kimlik arasındakı ayrılıq daimi emosional və idrak konfliktlərinə səbəb olur. Bu konfliktlər nəticəsində şəxsiyyət axtarışı da özü ilə gəlir. Şəxsiyyətini tam olaraq təyin edə bilməyən fərd, zamanla həyati təcrübələrinə laqeyd qoyaraq davranış sərgiləyir.
Bundan əlavə, virtual aləmdə gizli şəxsiyyətlər əldə etmək, yaratdığı stressdən asılı olaraq zamanla davranış sapmalarına çevrilir. Digər tərəfdən, internetin təklif etdiyi daimi və geniş məzmun zamanla insanların üzərində məna yükü və ağırlıq yaradır. Daim yeni məzmunu izləmək narahatlığı sosial media narahatlığına çevrilir. Bəyənmələrə baxmaq və başqalarını izləmək marağı ilə birləşən proses insanda düzəlməz yorğunluq və depressiya yarada bilir.
Rəqəmsal stress pozuntusu rəqəmsal texnologiyadan həddindən artıq istifadə nəticəsində uşaqların yaşadıqları və bəzi mənfi təsirlərə səbəb ola biləcək bir vəziyyətdir. Rəqəmsal stress pozuntusu, rəqəmsal obyektlərin sıx istifadəsi nəticəsində daxili məhvlə yanaşı, fərddə artan sar miqdarından asılı olaraq müəyyən münasibət və davranışlara təsir edəcək səviyyədə inkişaf edir.
Rəqəmsal stress yaşayan bir çox insanlar davamlı olaraq baş ağrıları, mədə ağrıları, ümumi bədən ağrıları və mövcud tibbi vəziyyətlə izah edilə bilməyən digər simptomlarla qarşılaşır. Bu simptomlardan bəziləri depressiyanın simptomları ilə eynidir.
Günümüzün əksər saatlarında olduğu kimi, gecə yatmazdan əvvəl də mütləq şəkildə mobil vasitələrdən istifadə edirik ki, əslində by istifadə əhval-ruhiyyənizə təsir edə bilir. Bu, uzun müddətdə artan stress, narahatlıq və hətta depressiyaya səbəb olur və bununla yanaşı, zamanla immunitet sistemini zəiflətmək potensialına da malikdir. Yuxunun keyfiyyətini və əhvalı yaxşılaşdırmaq üçün yatmazdan ən azı bir saat əvvəl bütün cihazları kənara qoymaq lazımdır".
Uşaq psixoloqu Günay İskəndərli qeyd edir ki, bu problem daha çox azyaşlı uşaqlara təsir edir:
"Sosial medianın, texnologiyanın bizim üzərimizdə yaratdığı bir sıra mənfi təsirlər var ki, bunlardan biri diqqət çatışmazlığı və fokus problemidir. Bu problem xüsusilə uşaqlarda həddən artıq çox mobil telefon, televizor və ya komputerlə məşğul olma intensivliyinə görə yaranır və bunun real həyatda da davam etməsini tələb edir. Bu vəziyyət uşaqda tədricən narazılıq, real həyatdan uzaqlaşmaq, daimi və sürətli nəticələr əldə etmək, bəzi münasibət və davranışlarda tələskənlik kimi özünü göstərir. Bu vəziyyət sıx təmas vərdişini gələcəkdə daha yüksək səviyyələrə yüksəldərək məmnuniyyət əldə etmək səylərinə səbəb olur. Bu səbəbdən uşaqların xarakter formalaşmasına da təsir edə bilən bu vəziyyət real həyata uyğunlaşma, real həyat vərdişlərinə keçmə, şəxsiyyət fokuslama problemləri, vaxtın idarə edilməsi problemlərinə səbəb olur. Buna görə də uşaqların həddən artıq rəqəmsal təmas vərdişləri və rəqəmsal cihazlara daim məruz qalmaları uşaqların diqqətini yayındıra və fokuslanma problemlərinə səbəb ola bilir.
Digər bir problem, yuxu problemidir. Belə ki, rəqəmsal obyektlərin istifadəsi səbəbindən zaman və məkan qavrayışının pozulduğu elmi olaraq da bir həqiqətdir. Bu vəziyyət uşaqlarda fərqinə varmadan tədricən şüuraltı narahatlığı və fiziki gərginliyi artıra bilir. Buna görə də gecə saatlarına qədər ekran qarşısında vaxt keçirmək uşaqların yuxu rejiminə təsir edə və yuxu problemlərinə səbəb ola bilər.
Rəqəmsal texnologiyadan istifadənin artması ilə uşaqların fiziki aktivlik səviyyəsi azala bilər ki, bu da eyni zamanda piylənməyə, kas-iskelet sistemi problemlərinə və ümumi sağlamlıq problemlərinə səbəb ola bilər. Bu zaman uşağın ekran qarşısında nəyisə izləmək ehtiyacı həddindən artıq adrenalin və dopamin ehtiva edən məşğuliyyətlər nəticəsində bədənə zərər verən duruş və erqonomik mənfiliklərlə qarşılaşa bilər.
Rəqəmsal texnologiyadan həddindən artıq istifadə üz-üzə sosial əlaqələri azalda bilər və uşaqların sosial bacarıqlarına mənfi təsir göstərə bilər. Daim ekranlara məruz qalan uşaqlar üz-üzə danışma bacarıqları, şifahi ifadə və əlaqəli ünsiyyət problemləri ilə qarşılaşa bilərlər. Xüsusilə infofobiya dediyimiz rəqəmsal mediada nəyisə itirmək qorxusu və narahatlığı uşaqları real həyatda etinasızlığa, virtual dünyanın izləmə mədəniyyətinə üz tutmağa məcbur edir.
Rəqəmsal stress pozuntusu adlandırdığımız psixoloji xəstəlik, uşaqlarda narahatlıq, depressiya və psixi sağlamlıq problemlərinin artmasına səbəb ola bilir. Uşaqların təbiətinə uyğun həyat tərzi olmadığı və dünyanın sizə gətirdiyi virtual münasibətlər real doğuş yaradan üz-üzə təsirlərdən uzaq olduğu üçün bu uşaqlarda əsəbilik, aqressivlik, uyğunlaşma problemləri və digər sağlamlıq problemləri ola bilər.
Yəni, qısacası, rəqəmsal həyatın normal insan üzərində belə olduqca güclü şəkildə yaratdığı stress, gərginlik, fiziki və emosional gərginlik uşaqlarda da müxtəlif variantlar yarada bilər. Bu təsirləri balanslı və sağlam şəkildə rəqəmsal texnologiyadan istifadə edən uşaqlar azalda bilər. Bu səbəbdən uşaqların məhdud müddətdə ekranlara məruz qalmasının, seçmə məzmun təcrübələrinin, sar dəyərinin miqdarının və stresə səbəb olan dopamin yönümlü, rəqabətçi, mükafat paylaşımının uşaqlarda mənfi təsirləri günü-gündən artır. Əhəmiyyətli olan uşaqlar üçün müvafiq məhdudiyyətlər təyin etmək, ekran vaxtına nəzarət etmək və onları müxtəlif fəaliyyətlərdə iştirak etməyə təşviq etməkdir".
Röyalə Xəyal