Övladlarımızla yaşından böyük münasibətlər qurmaq şəxsiyyət pozuntularına yol açır

Valideynlik insanların həyatı boyunca üzərinə götürdüyü ən vacib, ən məsuliyyətli işdir ki, onun çətinliklərinin də çox olması göz önündədir. Müasir ailə həyatı, düzgün münasibətlərin qurulması həmişə asan olmur. Şübhəsizdir ki, bütün valideynlər övladları üçün ən yaxşısını istəyirlər. Lakin təəssüf ki, uşağın gələcəkdə psixoloji və şəxsi cəhətdən sağlam şəxsiyyətə çevrilməsinin vacibliyi çox vaxt dərk olunmur. Əslində əsas məqsəd sağlam psixoloji və şəxsiyyət xüsusiyyətlərinə malik insanlar yetişdirmək olmalıdır. Bu baxımdan düzgün ailə ünsiyyəti və münasibətləri vacibdir. Ana və ataların şəxsiyyət xüsusiyyətləri, psixoloji durumları, keçmişlərindəki hadisələr, uşaqlıqda yaşadıqları təcrübələr uşaq tərbiyəsində müəyyənedici amillərdir və eyni zamanda, güclü valideyn-övlad münasibətləri də uşaqların gələcəyində mühüm rol oynayır. 
Hər bir uşaq doğulduğu andan fərdi xüsusiyyətlərə malikdir. Onlar valideynlərindən fərqli insanlardır. Ünsiyyət və rəftarda uşağın düşüncələri, hissləri, şəxsiyyət xüsusiyyətləri və qabiliyyətləri nəzərə alınmalıdır. Beləliklə, ilk addım uşağınızı tanımaqdır. Uşağınızın xarakter xüsusiyyətləri nələrdir, nədən xoşlanır, nələr onu sevindirir, nələr kədərləndirir və ya qəzəbləndirir, nəyi yaxşı bacarır, nəyi bacarmır, nəyi bacarır, kimi suallara asanlıqla cavab verə bilməlisiniz.
Valideyn-uşaq münasibəti uşağın fiziki, emosional və sosial inkişafını qidalandıran münasibətdir. Bu, hər bir uşaq və valideynin sevəcəyi və tərbiyə edə biləcəyi unikal bir bağdır. Bu münasibət uşağın şəxsiyyətinin, həyat seçimlərinin və ümumi davranışının əsasını təşkil edir. Bu, həm də onların sosial, fiziki, əqli və emosional sağlamlığının da gücünə təsir göstərir.
İnsan həyatında ən vacib ilk əlaqə valideyn-övlad münasibətidir. Valideynlərimizlə qurduğumuz münasibətlər, həyat boyu qurulacaq digər münasibətlər üçün istinad nöqtəmizi təşkil edir. Valideyn-övlad münasibətində çoxlu problemlər varsa, onları düzəltmək çox çətindir. Valideynlər övladları ilə münasibətkərində nə qədər çox təqdir, sevgi, maraq və qayğı göstərsə, uşaqları da bir o qədər xoşbəxt, sevgi dolu və məhsuldar böyüklər kimi böyüyəcək.
Bəzi valideynlər uşağı haqqında danışarkən, "o mənim ən yaxın dostumdur" kimi cümlələr qururlar və ya uşaq valideynləri haqqında danışarkən, belə düşünə bilər. Ancaq valideyn-övlad münasibətləri dostluğa çevrildikdə fərqli problemlər yarana bilir.
Dostluq əsasən yaşımızdakı insanlarla və ya idrak səviyyəsinə uyğun gələn insanlarla qurduğumuz münasibət modelidir. Həyatımızdakı hər bir fərdin rolu digər insanlarla münasibətlərimizdə sərhədlərimizi və vəzifələrimizi tənzimləyir və inkişaf etdirir.
Bəs, həqiqətən  uşağın bu sərhədləri götürərək valideynləri ilə dostluq münasibətləri qura bilməsi mümkündürmü? Sadə dillə desək, uşağa böyüklər kimi yanaşmaq, ona "dost" kimi davranmaq onun psixologiyasına, gələcək həyatına necə təsir edir?
Psixoloq Günay İskəndərli bildirir ki, hər şeydən əvvəl valideynlər öz övladlarını valideyn rolunda müşayiət etməlidirlər:
"Unutmaq olmaz ki, siz övladınızın ilk növbədə valideynisiniz. Valideynlik öhdəliklərimizi bilərək, bu hissi övladımıza da əks etdirməliyik. Uşağı dostluq mövqeyinə qoymamalı, sərhəd pozuntuları ilə yanaşı şəxsiyyət çaşqınlığına da səbəb olmamalıyıq. Yəni, əslində valideynlərin övladlarına bütün mənalarda "dost" kimi yanaşması düzgün deyil. Çünki valideynlik rolları və dostluq rolları bir-birindən fərqlidir. Evinizdə yaşayan hər bir insanın rolu aydın və dəqiq olmalıdır. Əlbəttə ki, övladınızın həyatı boyu çoxlu dostu olacaq, ancaq onun yalnız bir anası və bir atası var. Uşağınızla dost olmaq, uşağınızla bərabər olduğunuz və valideyn səlahiyyətindən imtina etdiyiniz deməkdir. Övladı ilə dost olan ana və atalar övladlarının özbaşına düzgün davranışı öyrənməsini gözləyir, uşağa xəbərdarlıq etməkdə tərəddüd edir, sərhədləri dəqiq və vaxtında ifadə etmirlər. Valideynlik edərkən tarazlığı tapmaq vacibdir. Çünki bəzən uşaqların valideynlərinin ona "yox" deməsinə, qadağalar qoymasına ehtiyacı var. Uşaq özbaşına doğru-yalanı öyrənə bilməz, ana və ata valideyn olaraq uşağa nəyin doğru, nəyin yanlış olduğunu öyrətməli, onunla ünsiyyət qurmalıdır ki, onu keyfiyyətcə düzgün şəkildə istiqamətləndirə bilsin. Təbii ki, uşağa muxtariyyət öyrədilən zaman o, müstəqil qərarlar qəbul etmək və özünü idarə etmək bacarığını inkişaf etdirəcək. Amma bu zaman valideynlər olaraq övladınıza rəhbərlik edən siz olmalısınız.
Uşağa valideyn olmağın vacibliyini hiss etdirə bilməyən ailələrdə uşaqların psixoloji sağlığında, onun düzgün formalaşmasında problemlər yaranır. Yəni belə hallarda valideynlər hər zaman uşağın əlində bir növ oyuncağa çevrilirlər. Bununla yanaşı, valideynlər övladlarının valideyni olmaqla yanaşı, bəzən düzgün şəkildə dostluq münasibətləri də qura bilirlər. burada vacib olan övladımızın yaşadığı hadisə ilə bağlı hisslərini, nələri bəyəndiyini, zövqünü və yaşamaq istədiyi həyat tərzini daha səmimi şəkildə anlamaqdır. Bu zaman uşaq ciddi valideyn münasibətindən çox valideynlərinin anlayışlı və sərhədlərinə hörmət edən bir münasibətlə qarşılaşacaq.
Cəmiyyətdə müasir valideyn kimi görünmək istəyi ilə yanaşı, valideynlərin öz fərdi ehtiyaclarını, yəni dost rolunu ən yaxın olduqları və daim birlikdə olduqları uşağa aid etmələrini fərqli ünsiyyət cəhdi kimi təsvir edə bilərik. Yaxın dostları olmayan və ya istədikləri zaman dostları ilə plan qura bilməyən valideynlər bu ehtiyacı övladları vasitəsilə qarşılamaq istəyirlər. Təbii ki, bu vəziyyət ana-uşaq və ya ata-övlad münasibətləri çərçivəsində yaşanırsa, problem yoxdur, amma dost kimi yaşanırsa, qeyri-sağlam münasibət idarəçiliyinə gətirib çıxarır.
Uşağın anasını dost kimi görməsi erkən dövrdə bağlanma proseslərində problemlərin olduğunu, məktəbəqədər dövrdə ayrılığın tam təmin olunmadığını, hətta məktəbə başlayan uşaqlarda anasını istəmək istəyinin olduğunu və bu kimi digər problemlərə səbəb olacağını göstərir. 
Uşağın yaşından böyük şəkildə müraciət edilməsinin, münasibət qurulmasının gələcəkdə müxtəlif problemlərə səbəb ola biləcəyi görülür. İnkişaf və həyat təcrübələri uşağın yaşına uyğun olaraq inkişaf etməlidir. Uşaqların fərdi ehtiyaclarına uyğun davranmaq daha düzgündür. Onlara öz yaşları və yaşları ilə bağlı olan məsuliyyətlər haqqında məlumatlılıq inkişaf etdirmək, münasibət və davranış baxımından həmyaşıdları ilə oxşar səviyyədə inkişaf etmək üçün dəstək və istiqamətləndirilməlidir. Yəni, məsələn, ana ilə alış-verişə getmək ana-uşaq qarşılıqlı əlaqəsi üçün dəstəkləyici bir vəziyyətdir. Ryni zamanda, ata ilə söhbət etmək, konsertə getmək, futbol oynamaq və s. fəaliyyətləri əlaqənin sərhədlərinə diqqət edərək etmək əhəmiyyətli bir ayrı-seçkilikdir. Çünki əlbəttə ki, uşaq bu fəaliyyətləri hansısa bir dostu ilə də edə bilər. Amma ailə ilə edərkən, "biz dostuq" ifadəsindən istifadə edilməsi düzgün deyil, ailənin varlığı, valideyn-övlad münasibətləri hiss edilməlidir. Çünki bunun nəticəsindən övladlarımızın gələcəkdə çox fərqli şəxsiyyət problemləri ilə qarşılaşmamıza səbəb ola bilər.
Uşaq üçün verilən imkanların ən önəmlisi və dəyərlisi sevgi və hörmət çərçivəsində yetişdirilməkdir. Effektiv ünsiyyət qurmaq üçün müxtəlif yol və üsullar çalışılır. Hər bir valideyn öz həyat və mədəni dəyərlərinə uyğun həll yolları tapmağa çalışır. Çox fərqli üsullar sadalaya bilərik, amma hər ailənin dinamikası fərqlidir və övladımıza verdiyimiz hər düzgün mesaj onun gələcək həyatını, münasibətlərini, həyat tərzini və hadisələrə baxışını müəyyən edir. Uşağın sadəcə valideyni olmaq uşağı özümüzdən uzaqlaşdırır, sadəcə dost olmaq isə uşağın ailə qaydalarına və ona verdiyimiz tərbiyə qaydalarına əməl etməsinə mane olur. Lazım olanda uşağa mehriban yanaşa biləcəyimizi və birlikdə səmərəli vaxt keçirə biləcəyimizi uşağa hiss etdirmək kifayətdir. Bu zaman uşağın tam əminliklə bilməsi gərəkən şey, ana-atasının onun valideyni olduğunu bilməsi, birlikdə bütün emosional təcrübələrini, qorxularını, sevinclərini və s. mühakimə etmədən bölüşə bilməsidir. Bu zaman valideyn-övlad arasındakı münasibətlər düzgün şəkildə qurulacaq və uşaqların da psixoloji sağlamlığına heç bir zərər gəlməyəcək".

Röyalə Xəyal