Uyğun müalicə yolları: Travmalardan necə qurtulaq?

İnsan həyatında yaşanan və bəzən onun iradəsindən aslı olmayaraq baş verən hadisə və proseslər onun psixologiyasında müəyyən izlər buraxa bilir. Qorxular, travmalar bir çox səbəblərdən yarana bilər və korreksiya edilmədikdə daha da dərinləşə, özü ilə bərabər bir çox problemlərin yaranmasına gətirib çıxara bilər.
Travma gündəlik həyatımızda tez-tez istifadə olunan sözlərdən birinə çevrilərkən, yalnız stress səviyyəsini artıran hadisələrə verdiyimiz ad ola bilər. Digər tərəfdən, gündəlik rejimi pozan, birdən-birə və gözlənilmədən inkişaf edən, terror, narahatlıq və çaxnaşma yaradan, insanın məna qurma proseslərini pozan hadisələr travmatik yaşantılar olaraq təyin oluna bilər. Yol qəzası, təbii fəlakət (zəlzələ, sel və s.), təcavüz, daha çətin bir təcrübə travma nümunələri ola bilər.
Psixoloji travma, insanın onun həddini aşan gözlənilməz hadisəyə məruz qalmasıdır. Araşdırmalar göstərir ki, travma Amerika Psixiatriya Assosiasiyası tərəfindən normal insan təcrübəsindən kənara çıxan hadisələr kimi müəyyən edilir. Bu hadisələr təbii fəlakətlər, yol-nəqliyyat hadisələri, yanğınlar və təqiblərdir. Sözügedən tərifə görə, bir hadisənin travmatik olması üçün hadisəni yaşayan şəxsin fiziki bütövlüyünü təhdid edən və insanda dəhşət, çarəsizlik, qorxu kimi sıx duyğulara səbəb olan kimi qəbul edilməlidir. Hadisə ilə insanın ona reaksiyasını ayırmaq psixoloji travmanın tərifini daha başa düşülən edəcək. Əgər travmanı daha geniş kontekstdə, klinik təcrübələrin rəhbərliyi ilə nəzərdən keçirsək, insanın uşaqlıqdan yetkinliyə qədər davam edən həyatında öhdəsindən gələ bilməyəcəyi təsirləri olan bir çox hadisələrin travmatik nəticələri olduğunu görə bilərik. Məsələn, inkişafımızda rol oynayan ehtiyacları qarşılamamaq, "mənfi" olaraq xarakterizə edilən vəziyyətlərlə qarşılaşmaq kimi eyni travmatik təsir göstərə bilər. Məsələn, uşağı məktəbə göndərməmək, ehtiyaclarını ödəməmək, sevgi və diqqətdən məhrum olmaq travmatik təsir göstərə bilər. Ancaq burada məsələ odur ki, insan emosional və ruhən öhdəsindən gələ biləcəyindən qat-qat çox neqativliyə və bunun nəticəsində əqli, emosional və fiziki təzyiqə məruz qalır. Bu nöqtədə qurbanın həyatı, varlıq səbəbi, vacib həyati ehtiyacları, fiziki bütövlüyü, yaxınları və inanc sistemi üçün təhlükə yaradan hər hadisə və vəziyyət travmatikdir. Psixoloji travma tək hücum, zorakılıq, əməliyyat, ölüm, ayrılıq, xəyanət, təbii fəlakətlər, haqsız ittiham, təqib, qəza və bu kimi hadisələr deyil. Bu, laqeydlik, emosional sui-istifadə, münaqişəli münasibətlər, müharibə, acizlik, alçaldılma, həyati təhlükəsi olan xəstəliklər və uzunmüddətli məhrumiyyətlər kimi xroniki və təkrarlanan təcrübələrlə də baş verir.
Psixoloji travma fərdin fiziki və mənəvi bütövlüyünü dərindən sarsıdan və təhdid edən hadisə və ya vəziyyətdir. Bunlar başa düşmək və öhdəsindən gəlmək çox çətin olan hadisələrdir. Gündəlik rejimi pozan, gözlənilmədən inkişaf edən, terror, narahatlıq və panika yaradan, insanın məna qurma proseslərini pozan hadisələr psixoloji travma yaşantıları olaraq təyin edilə bilər.
Psixoloji travmanın əlamətləri hansılardır?
Psixoloq Ülkər Məmmədli bildirir ki, psixoloji travmanın əlamətləri dörd fərqli başlıq altında araşdırıla bilər: emosional, fiziki, davranış və idrak:
"Emosional reaksiyalara şok, kədər, qəzəb, günahkarlıq, ümidsizlik, narahatlıq, qorxu, bədbinlik, sönüklük, həddindən artıq əsəbilik, çarəsizlik, özünüz kimi hiss etməmək, fiziki reaksiyalara baş ağrısı, sinə ağrısı, mədə və bağırsaq həssaslığı, aritmiya, yüksək səslərə həssaslıq, iştahanın artması və ya azalması, daimi zəiflik, nəfəs darlığı, immunitet sisteminin azalması, davranış reaksiyalarına yuxu və yemək pozğunluqları, sosial həyatdan uzaqlaşaraq tənhalıq, özünə qayğı göstərməmək, introversiya, spirt və maddə istifadəsi, qaçmaqdan çəkinmə davranışları, diqqəti toplaya bilməmək və təşkilatlanmamaq, daim eyni şeylə məşğul olmaq, koqnitiv reaksiyalara, nutqanlıq, diqqətsizlik və diqqəti cəmləməkdə çətinlik, yuxu problemləri, kabuslar, düşüncə proseslərində pozulmalar, təkrarlanan fikirlər, şübhəli inanclar, hadisə anına aid təkrarlanan səhnələr (flashbacks), özünü qavrayış, zaman və məkanla bağlı təhriflər ( dissosiasiyalar) aiddir.
Travmatik hadisə insanın funksionallığını pozursa, həyat keyfiyyətini aşağı salırsa, məktəbə və ya işə getməkdə çətinlik çəkirsə, vəzifələrini yerinə yetirə bilmirsə, mütləq mütəxəssisdən kömək istəməlidir. Hadisədən 3 ay sonra psixoloji travmanın əlamətləri tədricən azalmırsa, fərd bu mövzuda psixoloji yardım almağı da laqeyd qoymamalıdır".
Bəs psixoloji travma necə müalicə olunur?
Psixoloq bildirir ki, hər kəsin travmatik bir hadisədən eyni dərəcədə təsirlənmədiyini nəzərə alaraq, fərdin ehtiyaclarına ən uyğun müalicə planı hazırlanmalıdır:
"Dərmanlardan istifadə etmək qərarına gəldikdən sonra travma müalicəsi üzrə mütəxəssis bu məsələni müştəri ilə ətraflı müzakirə etməli və dərman müalicəsinin zəruriliyi və əhəmiyyəti barədə izahat verməklə müştəri ilə əməkdaşlığı təmin etməlidir. Psixoloji travmaya məruz qalan şəxs artıq özünə və ətrafına nəzarəti itirdiyinə və özünü çarəsiz hiss etdiyinə görə, sağalmanın tamamilə özündən kənar bir faktorla əldə oluna biləcəyindən və ya təsirinə məruz qaldığı bir dərman vasitəsi ilə idarə oluna biləcəyindən narahat ola bilər. Əlavə olaraq, digər müalicələrin nəticə vermədiyi üçün dərmanların son çarə kimi istifadə edilməsi düşüncəsi ümidsizliyi və narahatlığı artıra bilər. Mütəxəssis, bu narahatlıqları mümkün qədər minimuma endirmək üçün, ilk növbədə başlamağı planlaşdırmasa belə, digər müalicə üsulları ilə yanaşı, dərman müalicəsini də dəstəkçi kimi qeyd etməlidir. Travmanın təsirlərini ciddi şəkildə yaşayan insanlar müvafiq antidepresan müalicəyə başlaya bilərlər.
Travma zamanı dərman müalicəsinin bir sıra məqsədləri vardır. Müdaxilə edən simptomların şiddətinin və tezliyinin azaldılması, gələn stimulları travmanın yenidən yaşanması kimi şərh etmək meylinin azaldılması, şərti hiperoyanmanın travmanı xatırladan stimullara azaldılması, depressiv əhvalın yaxşılaşdırılması, psixotik və dissosiativ simptomların azaldılması, özünə və başqalarına qarşı aqressiyanın azaldılması və s.
Dərin TMS dərmansız və əməliyyatsız bir üsuldur və anesteziya tələb etmir. Tətbiq zamanı xəstə oyaq və şüurlu vəziyyətdədir. Beyindəki hədəf bölgə, kəllə sümüyünə yerləşdirilən mexanizmlə kəllənin altına maqnit impulsları göndərilərək fiziki olaraq stimullaşdırılır. Beləliklə, elektrik aktivliyi ilə işləyən neyronlar maqnit stimullaşdırılması sayəsində aktivləşir. Travmanın xatırlanması zamanı artan ürək dərəcəsi ilə müalicədən sonra alınan müsbət miqyaslı qiymətləndirmələr arasında güclü əlaqə tapılır. Dərin TMS təcrübəsi zamanı pasiyentin travmanı xatırlayarkən yaşadığı stress nə qədər yüksək olarsa, bərpa sürəti bir o qədər yüksək olacaqdır. Həmçinin müəyyən edilib ki, travmatik xatirələrin canlanması ilə birlikdə xatırlanması və mütəxəssislə müzakirəsi travmanın yükünü xeyli azaldır.
Travma müalicəsində ən təsirli üsullardan biri olan EMDR, Göz Hərəkətinin Desensitizasiyası və Yenidən İşlənməsi adlanır. Bu texnikada beynin adaptiv məlumat emal mexanizmindən istifadə edilir. Gözləri sağdan sola hərəkət etdirərək, beynin yarımkürələrinə iki istiqamətli stimullaşdırma verilir. Eyni şəkildə, səs qulaqlıq və əllərdəki vibrasiya ilə də edilə bilər. Bu texnikanın məqsədi travmatik hadisənin mənfi təsirlərinə qarşı duyarsızlaşmaq və hadisəni müsbət şəkildə təkrar emal etməkdir. Bu üsulda pasiyentin hadisə zamanı emal etmədiyi emosional, vizual və fiziki xatirələri emal etmək məqsədi daşıyır. EMDR terapiyası "qısamüddətli müalicələr" qrupuna daxildir. EMDR müalicəsinin nə qədər davam edəcəyi problemin növündən, müştərinin mövcud həyat şəraitindən və əvvəlki travmaların sayından və təsirindən asılıdır. Hər bir müştərinin məlumatı özünəməxsus şəkildə, öz dəyərlərinə və təcrübələrinə uyğun emal etməsi də müddətə təsir edir. EMDR terapiyasında 8 mərhələli, üç yollu (keçmiş, indi, gələcək) protokolu tətbiq edilir. Məqsəd keçmiş xatirələri təkrar emal etməklə desensibilizasiyaya nail olmaq, cari simptomları müalicə etmək və müştərinin oxşar problemlər qarşısında qazandığı müsbət inanc və emosiyaların inkişaf etdirdiyi yeni perspektiv əsasında davranış nümayiş etdirməsinə imkan yaratmaqdır.
Travma yaşamış biri üçün travma ilə üzləşmək asan deyil. Əslində beyin travmanın izlərini qəbul etmədiyi üçün hadisə hələ bitməmiş sayılır. Travma sonrası stress pozğunluğundan əziyyət çəkən insanlar gündəlik həyatlarına təsir edən bir çox təsirlə qarşılaşa bilərlər. Depressiya, iştahsızlıq, motivasiyanın azalması, yuxunun pozulması, yorğunluq kimi bir çox problem insanın həyatını çətinləşdirə bilər.
Travmanın insana təsiri müvafiq müalicə ilə yaxşılaşdırıla bilər. Post-travmatik stress pozuqluğu uzun illər öz təsirini göstərə bilər və müalicə edilmədikdə intihar düşüncələrinə səbəb ola bilər. Buna görə də, travmalarınızla qarşılaşmaq nə qədər çətin olsa da, travmalarından xəbərsiz olanlar üçün, ağıl və bədən tərəfindən verilən siqnalları dinləyərək müalicəyə ən qısa zamanda başlanmalıdır".

Röyalə Xəyal